Full text of "Opera hactenus inedita;"

See other formats

Digitized by the Internet Archive

in 2011 with funding from

University of Toronto

http://www.archive.org/details/operahactenusineOObaco

BINDING LIST DEC 1 1923

£9-

Opera hactenus inedita Rogeri Baconi

Fasc. I

METAPHYSICA FRATRIS

ROGERI

ORDINIS FRATRUM MINORUM

DE VICIIS CONTRACTIS IN
STUDIO THEOLOGIE

OMNIA QUAE SUPERSUNT NUNC PRIMUM

EDIDIT

ROBERT STEELE

OXONII
E TYPOGRAPHEO CLARENDONIANO

ERRATA

7, 1. 9, read talia .

12, 1. 19, read Hac.

22, 1. 32, read regnatus.

29, 1. 9, perhaps multaque.

29, 1. 11, read habentur.

37, 1. 5, r^^disposicio [ni

43, 1. 7, read meridiei.

HENRY FROWDE

LONDON, EDINBURGH

NEW YORK AND TORONTO

PREFACE

The treatises of Roger Bacon on the subject of Metaphysics of which
we have any knowledge are the following : —

i. Questiones super primum [etc.] Methaphisice, a magistro R. Baco.
(MS. Amiens 406, f. 74 sqq. described by Cousin, Journal des Savants, 1848,
pp. 459-72.)

2. Methaphisica fratris Rogeri ordinis Fratrum Minorum, de viciis
contractis in studio theologie. (MS. Digby 190, fol. 86 b, fragment; Bibl.
Nat 7440, ff. 38-40, 25-32, unfinished. Here printed.)

The names of others occur in old library lists. Three are found in the
library of St. Augustine's, Canterbury, whose catalogue has been published
by Dr. James. They were in the possession of John of London.

3. ' Tractatus naturalis philosophic communis Rogeri Bacun et in eodem
libro. Tractatus de nutrimento et nutribili secundum eundem Rogerum
bacun. Tractatus de intellectu et intelligibili. Tractatus de sompno et
vigilia, et Methaphisice eiusdem Rogeri. (2 fo. et quod habet.) ' 843.

4. ' Methaphisice R. Bacon in commento Averois super liber Ethicorum.'

843.

5. ' Comentum Averois super librum Ethicorum : et in eodem libro
concordancie Ethicorum : poetria Aristotelis cum comento Averoys :
Averoys de substantia orbis : Avicenna de animalibus : Methaphisica
Rogeri Bacon : et Yconomica Aristotelis. (2 fo. quemadmodum.) ' 107 1.

Of the contents of these treatises (except the first) it is not easy to speak
with any approach to certitude. No. 1 seems from Cousin's account to
be a scholastic treatise on questions arising from the Metaphysics of
Aristotle, with the exception of the third and fourth books. No. 2,
of which the surviving fragment is now printed for the first time, is
incomplete and gives no indication of its original length and scope.
But some ground of conjecture as to these exists. A number of references
to Methaphisica mea occur in undoubted works of Bacon. A comparison
of these will be our best guide to the contents of the lost book. The
Magnum Opus (if I may provisionally name it so) on which Bacon had
been engaged for years when the papal command reached him was planned
to extend over four volumes (see extract 23): (1) Grammatica Logisa,
(2) Communia Mathematica, (3) Communia Xaturaliu; _ Methaphisica
et Moralia. Considerable portions of each of these were already written-
and some of them were utilized in the Opus Ma jus or in the Opus
Tertium, written to accompany it. Others were written later, as for
example parts of the Communia Xaturalium. All however refer to the
iphysics as already completed and well known.

The works which principally influenced Bacon in the composition of

the book were Aristotle's Metaphysics with the Commentary of Averroes
in a translation which omitted part of our first, and our tenth, thirteenth,
and fourteenth books, and Avicenna's Prima Philosophiaor Metaphysics
in ten tracts or books. A discussion of his indebtedness to Aristotle must
be postponed to the introduction of the Communia Naturalhwi, and cannot
be complete till the publication of the Amiens MS. Avicenna's influence
was more immediate, both on Bacon and on Albertus. He begins with
a study of the general definitions of physics, and passes through a con-
sideration of unity and number to the first principle, to the study of pure
truth, and of moral philosophy, insomuch that Bacon often quotes it as
the Radices M oralis Philosophic Gundisalvi's ' De divisione philosophiae,'
recently published, is largely founded on it. Bacon's own conception of
the scope of Metaphysics is preserved for us in the Opus Majus in two
places — Part II. cap. 18 (vol. iii. p. 75) and Part VI I. cap. 1 (vol. ii. pp. 226-9).

In an Appendix I have collected a number of extracts from Bacon's
works, mainly from the Magnum Opus, indicating the scope of the
Metaphysics. From extract 1 1 we learn that the beginning of our frag-
ment is the first part of the Metaphysics — after (we may suppose) an
introductory passage of some length corresponding to those in vols, i, ii,
and iii. After this we find the 'auctoritates sanctorum de laudibus
harum scienciarum ' of extract 15, the reference to the immortality of the
soul (extract 2) and the comparison between Christian and infidel philo-
sophers (extracts 4, 14, 15). No reference is made to the proof of Chris-
tianity by astrology, which is incorporated in the Opus Majus, and when
our fragment ends the greater part of the scheme has not been entered
on. We may suppose that Bacon proceeds to develop his definition of
Metaphysics as a general science of the foundation of all others on the
lines hinted at in extracts 1, 3, 5, 7, 12, 16, 17, 24, 25, &c, and then
deals with the order and divisions of each science (extracts 10, 25, 26).
An illustration of his division of rhetoric is given (extract 21), and by
extract 22 we find that some such passages as Op. Tert. p. 103 or Op.
Maj. vol. i. p. 99 were included here, as is almost shown by extract 13
referring to the latter passage. We may place here too the passage
alluded to in extract 18 treating of the meaning of certain logical terms.
Here too would come in its order the note on the possible number of
vowels (extract 9). The notes on mathematics would follow, many of
which are imbedded in Part IV of the Opus Majus, such as extracts 17
(vol. i. p. 152, &c), 8 (vol. i. p. 239), 19 (vol. i. p. 165), &c.

The remaining extracts 20, 27-33, raise an interesting question. They
plainly refer to some such treatise as the De Multiplicatio?ie Specierum ;
in fact 27 is plainly vol. ii. pp. 409-10, 31 is p. 493, and 32 p. 513. The
treatise itself is plainly part of the Magniun Opus, as is shown by the
expressions on vol. ii. pp. 408 and 424, and I incline to place it towards
the end of the Metaphysics. But two references to the quarta parte on
pp. 430 and 535 stand in the way. They are not necessarily contradictory

to the hypothesis, for Bacon's term for the four main divisions is vo lumen
(extract 23). We should then complete volume iv of the Magnum Opus
by a passage making the change into Moral Philosophy in the way indi-
cated in the early chapters of Part VII of the Oftus Majus.

Bacon's inveterate habit of using his material two or three times over is
illustrated in this work. I add a list of these coincidences. The reference
is only to passages on the pages cited, sometimes not of great length : pp.
I, 2, 3 coincide with Op. Tert.pp.g, 11, 12 and Introduction published by Dr.
Gasquet (pp. 498, 499) ; p. 3 with Op. Maj. ii. 255 ; p. 8 with ii. 229 sqq. ;
p. 9 with Op- Tcrt. p. 49 and Op. Maj. ii. 233 ; pp. 12, 13 with ii. 235-6 ; pp.
16, 17 with ii. 241-2 ; pp. 18, 19, 20 with ii. 258, 259, 260-3 ; p. 23 with ii.
251 ; pp. 24-8 with ii. 246-52 ; pp. 29-35 with ii. 267-75; P- 42 w*tn "'•
74 ; pp. 42-52 with i. 254-67. A study of the changes made is interesting.

The manuscript from which this fragment is taken is in the Bibliotheque
Nationale, f. lat. 7440. The page measures 257 by 184 mm., of which the
writing occupies 193 by 125 mm. It is written in double columns of 51
lines each. The title is in a later hand ; the running title is Metha Rogl.
It follows the 'Afforisimi Iohannis, de astrorum judiciis,' without any break
in the column. The tract has been separated in the binding, running from
folio 38b to 40b, and continued at folio 25 a to 32b. I have endeavoured
to reproduce the spelling of the manuscript, with the exception of the
letters j and v, for which the scribes had no distinctive form. The distinction
between t and c is not made, and I have leaned towards the use of c.
I had at first written out the tract in the conventional form, but I do not
think the spelling of mediaeval scribes will cause more than a few minutes'
inconvenience to readers. In a few cases the grammar of the scribe
has failed him — they have not been altered.

If the present publication pays for paper and printing, I propose to follow
it up by the Communia Naturalium from the Mazarin MS. 3576 collated
with the British Museum MS. 7. F. vij as far as it goes, and with Digby
70 and 76, and by the fragments of the Communia Mathematica. I have
copied the Ambrosian MS. R. 47. sup (which formerly belonged to Pinelli)
of the De Musica attributed to Bacon, but I do not believe it to be his.
The printing of the other two works would give us much information as to
the points in discussion at his time, and fill many blanks in our knowledge.

I have to acknowledge with thanks aid from Mr. Halliday Sparling (in
photographing the manuscript), Mr. Hehner, and Mr. Bickley. A photo-
graph of the MS. has been deposited in the Manuscript Department of the
British Museum.

SUMMARY OF THE WORK

As the principal object of the author is to point out the faults of theological
study and their remedies, he will rely on the witness of philosophers, not quoting
those cited by the saints, except Ethicus and Alchimus translated by Jerome, (p. 2)
Knowledge is only pleasant when it can be imparted to others, as Tully, Seneca,
Boethius and others show. (p. 3) To send his work out quickly Bacon has
reduced it to a compendium, following the advice of Horace, (p. 4) Bacon then
considers the signs of human ignorance with their causes. The first is the
contradictions of philosophers, hardly one of whom in modern times agrees with
another. The second is that although the mind works in many directions, every
one exercises it now in sophisms and doubts of everything true or false, not so
much caring for knowledge as showing themselves expert logicians. The third
is that while the ancients prepared for us the paths of science to the extent of
their opportunities, (p. 5) hardly any of the moderns can supply the deficiencies
in their legacy either by their own invention or by translation from other languages.
It is the duty of all ages to complete the work of their predecessors, but in our age
philosophers will not even understand what is before their eyes. (p. 6) The
fourth and worst sign is that after 1250 years of divine revelation clearing up
all philosophy, we are still ignorant. For the end of philosophy is by way of
admiration of the universe to come into the perfect knowledge of God and His
works, and into perfect happiness in goodness. Philosophers have treated of all
the Christian doctrines, and it is by their authority that we must convince infidels
who deny the authority of Christ, since we cannot hope for miracles, (p. 7) But
our teachers know nothing of this deeper philosophy and will not search out
in books the truths which lie buried there. Nay, when any one brings them
to light, they laugh them to scorn, preferring to use the methods of speculative
philosophy, though the saints preferred quoting dicta of philosophers to using
dialectics and sophisms.

Philosophers have shown that the First Cause is God, One and Three, (p. 8)
Bacon quotes Plato, Aristotle, and Ethicus. They also speak of Christ, (p. 9)
Albumazar shows how His birth is prophesied in. the stars ; Boethius tells how on
the breast of Plato was found a golden record of his belief in the Christ to come ;
Ethicus and Alchimus tell of Him ; Ovid in his book Of the Change of his Life
speaks of (p. 10) the prophet who is to be born of a virgin, and of many
Christian doctrines

The creation of the world from nothing is clearly taught by Avicenna and
Aristotle. The world is eternal, but a created eternal through the will of God.
(p. 11) The motion of the heavens does not explain the production of anything.
Time and motion cannot be infinite, (p. 12) Philosophers have also considered
the state of the angels. There are sixty motions in the Universe, hence there are
at least sixty angels according to Trismegistus. Then extending his considerations
he says there must be almost an infinite number distinguished from individuals by
the fact that their beings are permanent. Ethicus lays down that there are nine orders
of angels besides the one which fell into eternal pain. Apuleius speaks at length
of angels, (p. 13) describing them as celestial messengers and guardians, (p. 14),

Philosophers also speak of true pleasure, as Avicenna, Aristotle, Cicero, Tully,
ami others, (p. 15) A discussion follows leading up to the hope of (p. 16)
future happiness. The proof of this from philosophers can only be general, but
is quite plain, as is seen by long quotations from Avicenna. The mind is bound
by the body and cannot attain perfect knowledge of it. (p. 18) Philosophers have
also spoken at length of morals. Read Aristotle and Tully, Seneca, and Apuleius.
(p. 19) All philosophers wish us to be attracted by the beauty of virtue, (p. 20)
Sin impairs the vision of the soul, which like a rusted mirror returns a distorted
image to the beholder. Sin is a degrading thing, and makes man as low as the
beasts, (p. 21) Read these authors named. They speak not only of morals and
religion, but of laws and statecrafts ; as Aristotle promises in the Ethics, (pp. 22-5)
Cities and states are of various kinds, according to their chief aims. Some look
only to glory or riches or pleasure, some have many aims. Bacon follows
Avicenna in this passage at some length. The chief aim of a state should be the
worship of God, and the teaching of the truths of religion. After this (p. 26) the
legislator should make laws for the family and common life, (p. 27) commerce,
and study, and the removal of evildoers, (p. 28) and the discovery of the best
among contending sects. Lastly he should provide for the choice of his successor,
(p. 29) Bacon indicates the authors to be read on these matters. As to moral
virtues philosophers teach the contempt of this world's good as the best
foundation for them. He quotes Aristotle, Theophrastus, (p. 30) Cicero,
Censorinus, Seneca, (p. 31) Apuleius, (p. 32) Tully, Sallust, and others, (p. 33) He
then gives quotations from Tully, Cicero, Pliny, Secreta Secretorum, dealing with
gross pleasures, (p. 34) lust, (p. 35) eating and drinking, (p. 36) dress and luxury.
It appears, then, that the aim of philosophy is to inculcate the knowledge of
God and His angels, morals, and good laws with contempt for the things of this
life in view of future bliss, (p. 37) We require this teaching, for by nature we are
blind to such objects, and require inspiration to set us in search of them. (p. 38)
We do not even think human approach to perfection possible till a revelation is
made, and this revelation, philosophers are agreed, will be made by some prophet.
Avicenna describes his properties, and they agree with those of the Lord Jesus
Christ. Bacon will limit himself to a few. (p. 39) By (1) the concurrence of the
prophecies of Ethicus, Alchimus, Plato, Albumazar ; (2) by the nobility of our
sect which excels all others ; (3) by the number of revelations vouchsafed to it ;
(4) by the noble conditions of our Lord who excels any other legislator (a) in
sanctity, (b) in perfect wisdom, (p. 41) judging each sect by its own books; (5)
by the miracles of the legislator, as Alpharabius lays down ; (6) by the testimony
of prophets coming before Him, as the Sybils, and the corpse found in the East
in the time of Irene and Constantine ; (p. 42) (7) by a direct voice from heaven
attesting the legislator's claims, as Avicenna says ; and (8) by Astronomy which
investigates the future of the various sects. Here Bacon enters into an account of
the elements of Judiciary Astrology. He discusses the influences of the planets.
Jove and Venus are kindly, Saturn and Mars malevolent. Mercury is good with
good, bad with bad. (p. 43) The heavens are divided into twelve houses, each with
their properties and ruling planets. He then describes the conjunctions of the
planets with their influence on sects, (p. 44) Saturn the planet of the Jews comes
first, and all Gentile knowledge came after Moses and the law, as Bacon shows at
length, (p. 45) When Jove is in conjunction with Mars comes the law of the
Chaldeans, with the Sun, the law of Egypt, with Venus, the law of the Saracens,
as may be seen from Ovid De Vetula. With Mercury the Christian religion is

Vlll

signified, (p. 46) and this conjunction is studied at length. The division of • houses'
is then described, (p. 47) and their relation between the ' signs ' and the planets,
(p. 48) He then defines the ' exaltation ' of planets, their ' triplicity,' the ' termini '
of the Egyptians, (p. 49) the 'powers' of the planets, and their 'faces.' Now all
the essential power of Mercury is in the sign of Virgo. And therefore the prophet
of the Mercurial law should be born of a virgin. If Jove is in conjunction with
the Moon another sect will arise, (p. 50) that of Antichrist.

Laws and sects may be investigated in a more special way by means of the
conjunctions, especially that of Saturn and Jove. There are three kinds of
conjunctions, great, greater, and greatest, one every twenty years, one in 240 years,
and one in 960 years : the significance of each of these, (p. 51) Bacon discusses
the conjunction that took place before Christ's birth which inspired Ovid, and
calculates the aspect of the planets then. (p. 52) The influence of the stars does
not impose any necessity on free will, but the body is influenced by them, and they
influence the mind. They did not cause the Incarnation, but show that it was
foreknown.

MetJiapJiisica fratris Rogeri ordinis fratrum
mi novum de viciis contvactis in studio theologie1.

QUONIAM intencio principalis est innuere nobis vicia
studii theologici que contracta sunt ex curiositate
philosophie cum remediis istorufn ; ideo in theologicis
autentica inducam philosophorum testimonia. Auctoribus
enim uti, ut ait Tullius in primo De Quescionibus Tusculanis 2,
1 in omnibus causis et solet et debet valere plurimum.' Propter
quod Plinius in libro primo zNattiralis Historie* omnes auctores
enumerat pene innumerabiles quos in residuis 36 libris imita-
tur: unde dicit, 'Est enim benignum, ut arbitror, et plenum
ingenui pudoris, fateri per quos profeceris.' Et quia varietas
ipsa legencium fastidio medetur, ut ait Philosophus, 140 Libro-
rum Nattiralium^ et5 Seneca, libro De Copia Verboncm, dicit
quod ' nichil est jocundum nisi quid reficit varietas/ et in
libro 6 De Conqnescione Nature Alanus ait quod * ex materne7
satietatis ydemptitate fastiditus animus indignatur ' ; ideo
diversorum auctorum eloquencia et ad eandem materiam 39 a 1.
varias auctoritates inducere | curabo, non solum propter
ydemptitatis tedium, ut dixi, diversorum et diversas auctori-
tates proferre conabor, set ut scribentes vel conferentes seu
qualitercumque perorantes habeamus secundum varietatem
temporum difformitatem testimoniorum, et ut vilis ignorancia
tante copie et sermo nugatorius 8 animos auditorum non
offendant. Ab auctoritatibus quidem philosophorum quos
sancti recitant abstinebo, nisi quod dicta Ethici astronomi

1 Title from Digby 190. ' Incipit methafisica Rogeri Baconis de ordine
predicatorum,' in a later hand is that in the MS.

2 Tusc. Disp. i. 12. 3 pe MS. 4 Lib. i. in prefatio.

5 Pub. Syr. Sententiae, 343 ' Jucundum nihil est, nisi quod reficit varietas.'

6 De Plandu Naturae, p. 459, Migne.

7 MS. ' nimie' altered in another hand. 8 Altered from l nugatoribus.'

ct Alchimi philosophi auctoritate beati Hieronimi roborabo,
quoniam nullus credere posset illos tot mira de Christo et
angelis et demonibus et gloriflcandis hominibus et dampnandis
dixisse, nisi Hieronimus vel alius sanctus eos hec dixisse
firmaret. Cicero quidem in libro De Officiis 1 ait, f preclare
scriptum esse a Platone : " Non nobis solum nati sumus, ortus
nostri partem patria vendicat, partem amici " : atque, ut placet
Stoicis, ... ad usum hominum omnia creari, homines autem
hominum causa esse generates, ut ipsi inter se, alii aliis prod-
esse possent 2.' Quoniam Tullius dicit in 50 Achademicorum
libro 3 : Nichil est tarn illustre quam communicacio utilitatum,
innatum enim est homini ut habeat quiddam civile et populare
quod Greci ' politicon ' vocant. Set et ipsa res de qua est
intencio, cum sit bonum sciencie, nos sua parte natura invitat
ad facilem et liberalem ejus communicacionem, propter quod
Boecius in prologo Ypotheticorwn Sillogismorum 4 ait : ' Et
si ipsa speculacio veritatis sua quadam specie sectanda est,
fit tamen amabilior cum in commune deducitur. Nullum enim
bonum est quod non pulchrius elucescat ; si plurimorum noti-
cia comprobetur 5.' Et Seneca, libro primarum Epistolartim6
versus finem, dicit: 'In hoc gaudeo [aliquid] discere, ut doceam :
nee me ulla res delectabit, licet sit eximia et salutaris, quam
mihi uni sciturus sum. Si cum hac excepcione detur 7 sa-
piencia, ut illam inclusam teneam, nee enunciem, reiciam.
Nullius enim boni, sine socio, jocunda est possessio.' Et ideo
rex magnificus Alexander Macedo, Aristotilis discipulus, in
disputacione philosophica quam habuit cum Dindimo, rege
Bragmanarum, ipsum excitans ad communicacionem sapien-
cie, sic ait : ' Libera res est communitas et nesciens pati
dispendium, cum in alterum participata transfunditur, sicut
si ex una face si lumina plura succenderis, nullum dampnum
principali materie generabitur, que quidem accipit facultatem
plus lucendi, quociens causas invenit plus prestandi.' Si enim
avaricia rerum exteriorum omnium sapiencium auctoritate
dampnata est, multo forcius sapiencie avara clausio longe

1 De Off. i. 7. 2 Altered into « possint' by a later hand.

3 (sic) perhaps a memory quotation from iii. De Officiis.

4 Boeth. Op. om. f. 141 a 2, Ven. 1492 ' Nam et ipsa . . .'

8 Altered by another hand from ' completur.' 6 Ep. vi. 7 MS. datur.

magis habet reprobari \ quia hujus est major dignitas quam
rci corporalis. Et prctcr ea nisi publicetur a possessore,
elabitur, ut experimur satis | in nobis et in aliis. Considero 39 a 2-
eciam quod Sallustius in Jugurtino 2 dicit : ' Animo cu-
pienti nichil satis festinatur ' ; ' Eciam ipsa celeritas desiderio
mora est,' ut Seneca, libro De Copia Verbomm 3, determinat.
Insuper ' amicorum justa peticio est erTectui celeriter manci-
panda, ne frigere videatur caritas ociosa,' sicut dicit Platearius4,
quoniam ut Ovidius 5 pandit in Tristibus :

1 Spes anxia mentem
Distrahit, et longo consumit gaudia voto.'

Et ut Seneca dicit 70 De Beneficiis 6 : ' Multo gracius venit
quod de facili quam quod de plena manu sumitur ' ; ingratum
enim est beneficium quod diu inter manus dantis hesit. Sed
propter rerum inestimabilem difficultatem de quibus loqui
volo, et propter multitudinem et pondus occupacionum, non
potui cicius transmittere quod voluistis ; nee adhuc complere
possum in particulari, et in propria disciplina. Opus tamen
universale si placet intueri, poteritis ut saltern ex partibus
tota, ex minoribus majora, ex paucioribus plura cogitare
valeatis. Et quidem non solum propter has causas tacebo
de multis, sed quia sepe superflua explanacione magis obscu-
ritas comparatur, ut Boecius dicit 7, secundo Commentario
super Periermenias, atque ut in philosophia Dindimi dicitur :
* Non est magnum in paucis effluere, set plurima compendio
moderari.' Oraciusque dicit 8,

1 Quidquid 9 precipies, esto brevis, ut cito dicta
Precipiant animi dociles, teneantque fideles :
Omne supervacuum pleno de10 pectore manat.'

Cum tamen, ut libro dicitur u De Ormesta Mundi tercio :

1 MS. reprebari. 3 Cap. 64.

8 Pub. Syr. Sententiae, 189 ' Eciam celeritas in desiderio mora est.'

4 ' Justa ergo amicorum animi petitio est celeriter effectui mancipanda ne frigere
videatur charitas ociosa.' Platearius, Practica, Prohemium, f. 203 a 1, Lugd. 1525
(Practica Serapionis).

5 Statius, Thcb. i. 322, vote MS. for voto. e Primo, cap. 7.

7 De Interpret., Op. Om., Ven. 1492. 8 Ars Poet. 335. 9 MS. Cumquid.

10 MS. de pleno. n Paulus Orosius, Adversus Paganos, lib. iii. in pref.

B %

1 Brevitas semper obscura est, etsi cognoscendi ymaginem
prefert, vel non 1, aufert 2 tamen intelligence vigorem.' Qua-
propter sicut sermonis lubrici profluvia, sic decise oracionis
anguscias vitare propono.

ET quia nata est nobis via a communioribus ad magis
propria, ideo circa sapienciam in universali declinando
tamen magis ad humanam, ut valet respectu divine, in
principio temptabo signa ignorancie nostre cum suis causis
revolvere.

Primum igitur quod considerandum est circa vias sapiencie
est multiplex signum errorum nostrorum. Ne si non avertamus
ea, credamus esse in luce veritatis cum tamen fuimus in tene-
bris ignorancie dempsissimis.

UNUM autem signum manifestum est illud quod Aristotiles
recitat primo Methaphisice 3 secundum primam et secun-
dam translacionem, videlicet, philosophancium contradiccio,
quod precipue verificatum est modernis temporibus, quoniam
in uno vilissimo sophismate aut in una vanissima quescione
i vix unus concordat cum alio.

39 b i. A LIUD est signum non minus evidens, cum enim sint
x\ habitus cognitivi quamplures, ut dubitacio, opinio, fides,
admiracio, experiencia, sollercia, intellectus, sciencia, sapiencia,
et si que sunt consimiles, fere in omnibus versamur per dubi-
taciones et opiniones, qui sunt habitus debilissimi, et equaliter
circa falsa sicut circa vera, in paucissimis aut nullis pertingentes
ad intellectum, scienciam, et sapienciam, ut quilibet novit in
se et in aliis, nisi sint alii aliqui qui super seipsos et alios
altius elati philo[so]phantur inter indoctos, quibus in nullo
credendum est.

TERCIUM signum est quod cum philosophi et doctores
antiqui preparaverunt nobis vias sapiencie quantum pos-
sibile fuit eis juxta tempora sua, et habemus in Unguis nostris
magnas et multas et pene innumerabiles partes scienciarum

1 'vel non ' inserted in a later hand. 2 aut refert MS.

8 See Metaphys. Arts, cum com. Aver., f. na i, Ven. 1496 &c.

et arcium, non est aliquis modernorum qui aliquam partem
sapiencie dignam que in lingua latina non habeatur, sciat
supplere per invencionem, nee ab alia lingua transferre. Cum
tamen quanto juniores tempore, tanto perspicaciores, ut
diffinit auctoritas ; et cum primi inventores nullum adjutorium
habuerunt, et posteriores solum habuerunt adjutorium priorum,
semper crevit sapiencia1, et partes arcium dignarum paulatim
addebantur ; nunc vero nos, qui labores omnium precedencium
habemus paratos, neque scimus addere ea ad que ipsi non
potuerunt pertingere, neque ab eis facta que desunt in lingua
nostra transmutare, cum tamen deberemus que desunt
complere 2 et eciam inventa renovare in melius : quia Boecius
dicit, libro De Disciplina Scholarium 3 : ' Miserum est semper
uti inventis et nunquam inveniendis ' : nichil enim perfectum
est in humanis invencionibus. Omnium enim naturam pollicetur
que paria Deo sentire est 4, ut super capitulum De Iride dicit
Commentator. Seneca eciam ait, 30 Naturalium5: ' Nova erant
omnia primo temptantibus, postea ilia eadem limata sunt6,
set si quid inventum est, illjs referri deberet. . . . Nulla enim
res consummata est dum incipit.' Unde in 40 libro 7 ad hue
dicit: 'Non8 sunt anni mille quingenti, ex quo Grecia
u stellis numeros et nomina fecit!' Multeque hodie sunt gentes,
que tantum facie noverint 9 celum.' Veniet tempus quo ista
que nunc latent in lucem dies extrahat et longioris evi dili-
gencia. Et ideo si posteriores proficerent in scienciis ut
oporteret, ipsi complerent, juxta sui temporis oportunitatem,
ea que defuerunt prioribus. Set hoc non faciunt, imo quod
pejus est, non intelligunt ea que ante oculos comparata sunt,
ut manifestum est in omni parte sapiencie. | Itaque non 39 b 2.
necesse est ponere exemplum in alkimia, et in scienciis

1 The MS. has also ' sciencia ' marked for erasure.

2 que marked for erasure in MS.

3 Cap. 5 (f. 243 a 2, ed. 1492) • Quippe miserrimi est ingenii semper inventis
et non inveniendis uti' : &c.

4 This sentence is not found in Averroes (the Commentator), super 30 Meteor.
1 Omniii enl hm pollr qparia deo sentire est/ may have been originally a quota-
tion from the praise of Aristotle, qparia being comparacio ; in the word read
polir, the 11 is by a later hand. 5 Nat. Quest, vi. 5.

6 post eadem ilia limata Text. 7 Nat. Quest, vii. 25. 8 Nondum Text.

9 noverunt MS.

secretorum experimentorum, neque in libris 37 Naturalis
Historic Plinii, et in Perspectiva, et aliis quampluribus
operibus philosophic occultis, set in scienciis volgatis, Gram-
maticalibus, Logicalibus, Naturalibus, Methamaticis \ mani-
festum est paucissimos vel nullos ad veritates secretas in
illis pertingere, sicut patebit postea alcius in multis.

QUARTUM signum et pessimum est ignorancie in
humanis sapienciis nunc temporibus, quia scimus quod
Veritas divina sit complete revelata jam a mille ducentis et quin-
quaginta annis que omnino perficit philosophiam, et dilucidat,
et certificat. Et tota philosophic intencio est per viam admira-
cionis universi devenire in cognicionem Dei, et proprietatum
ejus tarn absolutarum quam relatarum, ad creacionem mundi
et ejus conservacionem, et promissionem felicitatis future
obedientibus sibi, et infelicitatis non obedientibus, tarn angelis
quam hominibus, ut vivant ipsi homines ejus cultu debito,
omni supersticione quantum possibile est philosophic remota,
et ut consistant in morum honestate, et justicia, et pace
communi, quatinus propter bona alterius vite, comtempnentes
istius mundi bona, tandem veniant ad statum omnium bonorum
aggregacione perfectum, qui est vera beatitudo ab ipso Deo
largienda, tarn in corpore quam in anima. De omnibus enim
istis articulis, et insuper de Christo et lege Christiana, repe-
riuntur in libris philosophorum auctoritates pulcherrime, et
sentencie efficaces, et exempla mira, que multum disponunt
homines ad veritatem fidei Christiane recipiendam, et facile
retinendam, et fortiter comprehendendam^et firmiter approban-
dam, que ad defensionem et probacionem religionis Christiane
necessario requiruntur. Quia infideles negant auctoritatem
Christi et sanctorum et ewangelice veritatis, et ideo per hanc
viam non est eundum contra eos vel ad eorum instruccionem,
neque debet aliquis presumere de miraculis faciendis nunc
temporis. Quapropter tercia via est requirenda, et hoc non
est nisi per potestatem philosophic, que est communis nobis
et eis, quia infideles principia philosophic et humane sapiencie
non possunt negare, neque auctores eorum ; et ideo ex his

1 Or Metha[physi]cis, or Mecha[ni]cis.

procedendum est contra eos sive pro ipsis inclinandis ad fidei
veritatem. Atque Christian! deberent propter seipsos libenter
de libris philosophorum eruere omnia que ad confirmacionem et
radicacionem fidei et declaracionem ejus et exercicium eorum
in mirabilibus veritatibus congruentibus fidei, immo multe
inveniuntur que sunt articuli expressi fidei nostre qualitercum-
que illis Deus revelavit et concessit, pro|ferre in medium ad 4° a *•
utilitatem Scripture Sacre, et ecclesie. Set nunc non invenitur
quasi aliquis qui talis sciat ex potestate philosophic proponere
in signum dempsum ignorancie, cum jam habemus hec omnia
completa per revelacionem fidei adjuvantis et exercitantis nos
ad majora eruenda de fontibus humane sapiencie quam unquam
fuerunt educta. Et quod pejus est, negligunt requirere in libris
philosophorum nobilissimas veritates in maxima copia que
jacent tanquam mortue et quasi non fuissent unquam con-
scripte. Et quod pessimum est, quod veritates hujusmodi
quando aliquociens vel leguntur vel audiuntur, deridentur ac
despiciuntur tanquam indignum, ut aliqui minus zelantes pro
philosophia dicere presumunt, quod indignum esset difTerencie
philosophie tractare talia que ad simplicitatem fidei nostre
valent quasi majora quereret, set tamen nunquam inveniret.
Et eciam alii non approbant, reputantes quod non sit fidei
dignum, ut philosophi tractassent ea que valent ad earn, cum
tamen in probationibus veritatum fidei juvent se, quantum
sciunt, per potestatem philosophie speculative, et tamen
longe magis conveniens esset, ut se juvarent per potestatem
sciencie practice, quia hec sine comparacione plus cum profes-
sione fidei concordat, ut manifestum est, et inferius tangetur.
Et sancti eciam usi sunt auctoribus et sentenciis philosophorum
moralium in laudem et decorem et robur et confirmacionem
fidei nostre, magis quam argumentis dialecticis et sophisticis
que multiplicantur nimis ad utramque partem contradiccionis,
cum tractatur de hiis que fidei sunt et morum.

PHILOSOPHI igitur verificaverunt Causam Primam sive
Deum esse unum et trinum. Ouoniam Plato * patrem,
paternamque mentem, et utriusque amorem mutuum, unam

1 See another form of this quotation O. M. ii. 229.

summam indivisam trinitatem non solum ita credi oportere
docuit, set ita esse racionibus certis convicit. Atque Ari-
stotiles dicit ] : ' Per hunc numerum trinarium adhibuimus nos
magnificare Deum unum Creatorem eminentem proprietatibus
eorum que sunt creata.' Et ideo per hoc ostendit hunc
numerum trinarium seu trinitatem esse inomni re. Setprimo
in Creatore est hec trinitas, et ad imitacionem ejus in omnibus
aliis quidam trinarius reperitur. Et cum Aristotiles perfecit
philosophiam plenius et longe alcius sensit, si Plato veram
personarum trinitatem ostendit, multo forcius Aristotiles.
Aviscenni 2 eciam de Spiritu Sancto verbum facit, cujus
gloria minus nota fuit eciam fidelibus, sicut patet de Grecis,
quam Patris et Filii. Ethicus etiam philosophus Spiritum
Sanctum dicit esse, ut ex libro De Cosmographia patet, quern
mixtura Ebraici sermonis et Greci et pariter Latini con-
scripsit Et hoc beatus Hieronimus et alii testantur necnon
40 a 2. verbum patris, et patrem, | sicut deinceps magis suo loco
tangetur. Et probant unum deum esse infinite essencie, et
infinite potencie, et infinite sapiencie, et infinite bonitatis, et
hoc esse unum et idem. Quia dicunt quod in Deo nulla est
composicio neque dirTerencie neque accidentis. Et de Domino
Jesu Christo multa preclare narrant.

Albumasar enim in multis locis de Eo loquitur, unde in
utraque translacione Majoris Introductorii in Astronomiam 3,

1 See O. M. ii. 230 for another form of this quotation : De Celo et Mundo, i.
2. Arab-lat. version (Ven. 1495), f. 187 b 1 'Et secundum istum numerum
tenemur magnificare Deum Creatorem remotum a modis creaturarum/ Averroes
adds as comment ' in oracionibus et sacrificiis, nam omnia ista non fiunt nisi ad
magnificandum Creatorem.'

3 ' In radicibus Moralis Philosophic/ O. M. ii. 231.

3 ' Oritur in primo ejus decano ut Perse, Caldei, et Egyptii omniumque
duorum Hermes et Ascalius. A primeva etate docent : puella cui persicum nomen
Secdenidos, de darcama, arabice interpretatum ad re nedefa, idest, virgo munda,
puella dico, virgo immaculata, corpore decora, vultu venusta, habitu modesta,
crine prolixo, manu geminas aristas tenens supra solium auleatum residens :
puerum nutriens ac jure pascens in loco cui nomen Hebrea puerum dico a quibus-
dam nationibus nominatum Ihesum significantibus eica, quern nos Grece Chri-
stum dicimus.' Introductorium lib. vi. f. 4. vo, Venice 1506. See Brewer, p. 49.
See also Albertus Magnus, Spec. Aslron., cap. xi, for another form of the
quotation. The close correspondence of this tract with parts of Bacon tend to
establish the authenticity of its attribution to Albertus. ' Celechius dorastal,'

set prccipue in secundam \ dicit sexto libro : 'Oritur in
primo decano Virginis ut Perse, Caldei, Egyptii, omniumque
duces Hermes et Astabus 2. A prima etate docent : virgo
munda, puella dico, virgo immaculata, corpore decora, wltu
honesta, puerum nutriens ... in loco cui nomen Hebrea
(hoc est, in terra Hebreorum), puerum dico, a quibusdam
nationibus nominatum Ihesum, quern nos Christum Grece
dicimus.' Nee potest istud ad solam ymaginem celi referri,
propter hoc quod dicit ' in loco cui nomen Hebrea,' in quo
Dominus natus fuit, et ipse alibi. Et similiter ceteri astronomi
ad litteram de nativitate Domini hoc acceperunt. Et super
illud verbum Boecii De Disciplina Scolarium ' Platonis
probata deitas,' legitur in commentario 3. Inventam esse in
tumba Platonis super ejus pectus laminam auream in qua
scriptum fuit : ' Credo in Christum nasciturum de virgine,
passurum pro humano genere, et tercia die resurrecturum.'
Atque Ethicus philosophus in libro predicto4 pulchre dicit:
' Justi videre merebuntur Dominum Deum suum, Christumque
regem suum, et signa et figuras clavorum . . . Verbumque
Patris atque principium cum eo cuncta componens.' Multaque
alia dicit. Et similiter Alchimus philosophus eadem et
consimilia sicut in eorum libris manifestum, et beatus Hieroni-
mus testis est. Et si avertamus ' Nasonis discrecionem,' sic
enim loquitur de eo Boecius5, causa invitat ad ejus libros
considerandos, mirabilius omnibus loqutus est in libro De
Mutacione Vite Sue, qui alio nomine intitulatur, Liber De
Vetula, propter quam mutacio facta dicitur, in quo a vanitate
ad veritatem, inde a mundi istius contemptu ad considera-
cionem alterius seculi auctor se convertit, inquirens trinitatem,
et incarnacionem, et resurreccionem, et multa preclara fidei

1 Habens in manu sua duas spicas,' ' Abrie' being the chief variants from the
quotation given above. (Alb. Mag., Parva Naturalia, f. 232 b 2, Venice 1517.)

1 videlicet of Herman, see Op. Tert. p. 49.

2 A later hand adds in a marginal note : De natiuitate Christi quam pre-
dixerunt antiqui astrologi.

3 The words occur in cap. 4, but the story is not told in the commentary of
St. Thomas.

* Aethicis Cosmographia, ed. Wuttke, 1853, p. 7.

5 De Discip. Scol., cap. 4. Invitat altered to invitacionc in a later hand.

nostre secreta. Quoniam 24anno Octoviani Augusti, considerans
rerum cursum, dixit : ' Quod in anno * sexto post deberet
nasci propheta de virgine/ quod comprehendit, ut in illo
libro scribitur per virtutem astronomie, sicut postea magis
explanabitur. Stricte enim sumendo imperium Augusti,
Dominus fuit natus 300 ejus anno. Quod tamen a pluribus
dicitur natus fuisse 420 hoc est ampliando annos imperii per
illos 12 qui fluxerunt a morte Julii Cesaris usque ad Actium
40 b 1. bellum, qui 72 | anni, secundum multos, non ascribuntur imperio,
quia in illis non tenuit regnum in pace, set contendebat pro eo,
et magis bello acquisivit quam possedit. Ideoque solvitur
contrarietas, et manifestum est hoc ex hystoriis certis.

DEINDE2 mundi creacionem et produccionem ex nichilo
veraciter manifestant, non ponentes mundum fuisse ab
eterno sine principio, ut patet plane per Avicennum, set
inicium habuisse, et per Aristotilem, cum ponat Creatorem
et creata, ut dictum est. Et cum dicat non potuisse motus
infinites non prefuisse, quoniam ut demonstrat, non contingit
infinita pertransire, set omnes motus preteriti sunt pertransiti,
et omne tempus preteritum est finitum. Et si non esset
primus motus, non fuisset aliquis posteriorum, ut ex fine De
Generacione, et quinti Phisicorumy et principio Methaphisice,
manifestum est. Quamvis mundum esse eternum, sumpto
eterno pro eternitate creata, sicut accipit in secunda proposi-
cione De Causts, ubi dicit quod causa prima est super eterni-
tatem et ante earn, velit mundum esse eternum ; et sumpto
iterum eterno pro tota extensione temporis a principio motus
celi, qui potest perpetuari secundum Dei voluntatem, contingit
ponere mundum eternum, quare non fuit tempus in quo non
fuerit motus, ut ipse arguit 8° Phisicorum contra eos qui
posuerunt chaos infinitum quiescere ante mundi formacionem
in tempore infinite. Et certum est quod nichil mensuratur
tempore nisi successivum, et hoc est motus per se, et quies
per accidens, que scilicet est cum motu aliquo. Quoniam
et si celum staret, renovaretur alius motus si tempus fieret.

1 De Velula, cxxv. p. 76, ed. Wolfcnbuttcl, 1662.

2 Glossed ' id est, post.'

Et voco motum omnem transmutacionem successivam, sic
enim accipitur in diffinicionc temporis. Quamvis cnim cclum
staret, possunt motus voluntarii angelorum et corporum
glorificatorum fieri. Et certe lapis descendcret si csset
sursum, quamvis motus celi non esset. Motus enim celi non
ordinatur, nisi ad transmutaciones rerum secundum genera-
cionem et corrupcionem et alteracionem et augmentum et
diminucionem, non ad alios motus locales, neque ad multa que
per spiritum fieri possunt et per corpora glorificata. Et sic
mundus nunquam cessavit producere animalia et plantas, ut
Aristotiles dicit : intelligens quod in nullo tempore cessavit
nee motus neque generacio postquam tempus mensurans
motus celi incepit. Communis enim animi concepcio est,
quam quilibet probat auditam, quod omne preteritum est
finitum, vetule enim non possunt hoc ignorare postquam
terminos cognoverunt. Et ideo Aristotiles summus philoso-
phorum non potuit hanc concepcionem ignorare, ex qua
directe sequitur, quod motus incepit et tempus similiter, unde
in fine De Generacione ostendit quod motus a parte ante
non fuerunt infiniti per hoc, quod non contingit infinita
pertransire. | Quomodo ergo contradiceret sibi ipsi, hoc nullo 40 b 2.
modo potest aliquis homo sane mentis dicere. Et scivit quod
duracio creature finita est, nee potest equari duracioni Creatoris,
cum excedit omnem creaturam in infinitum. Set obscuritas
textus Aristotilis et sentenciarum difficultas et mala translacio
occultant a multis intencionem veritatis in hac parte. Scivit
eciam Aristotiles bene quod omne totum est majus sua parte,
quia est concepcio. Set si tempus et motus habuissent infini-
tatem, sequeretur quod pars esset equalis toti, et major toto,
ut patet manifeste. Quoniam si tempus infinitum signetur in
instanti c, et sint a et b partes signate, erunt equales, et utraque
extendetur a parte una in infinitum. Si igitur in a ante c per
centum milia annorum signetur d instans, ad quod continuetur
/"pars a, et G major ipso b, erit/ major quam b, quare major
quam a, quod est suum totum. Et illud manifeste patet in
exemplo de linea infinita, ut tangetur post, circa infinitatem
mundi. Posuerunt igitur fieri mundum a Deo ex nichilo,
sicut Ethicus philosophus in libro memorato refert, dicens :

25 a I

f Primum 1 omnium . . . Deus omnes creaturas edificavit, et
summopere unam molem instituit, atque eas, quas ex nichilo
fecit, multipliciter dilatavit.' Et Trimegistus in libro De
Divinitate ad Asclepium ait : ' In Creatore sunt omnia antequam
creasset omnia ' et ideo creacionem manifeste posuerunt quam-
vis multi non legentes nee intelligentes vias philosophorum,
negavit eos creacionem posuisse. Et inter creata, angeli sunt
nobiliores aliis et magis occultati ab intellectu humano, quorum
tamen creacionem mirabiliter exprimunt philosophi. Primo
igitur per motus corporum mundi quos invenerunt circiter
sexaginta, posuerunt angelos esse tot, quia illi motus sunt
voluntarii, et ideo fiunt per angelos. Et istud patet ex
Methaphisica Aristotilis et Avicenni 2. Deinde extenderunt
se ad ulteriorem consideracionem, invenientes quasi numerum
infinitum nobis, sicut multiplicantur individua in hoc mundo
inferiori sub una specie ; et distinguntur ab invicem numero,
sicut individua sensibilia. DifTerunt tamen, quod angeli ita
separantur ab invicem quod non corrumpuntur, set manent
in esse stabili. Hec autem individua nota separantur ab
invicem, ita quod aliquando corrumpuntur. Hec sentencia
expresse scribitur in libro De Caiisis 3. Et si volumus ulterius
admirari verba Ethici astronomi, possumus dicere, sicut ipse
dicit in libro suo, novem ordines angelorum, quos eciam
posuit stetisse in gloria celesti. Et ulterius presumpsit ponere
decimum ordinem qui fecit ruinam et cecidit in penam
infernalem. | Et ideo beatus Hieronimus, quando legit hec et
multa alia de angelica creatura, dixit4 de hoc philosopho:
' cum ceperim discere5 hunc, tot invenisse et tarn magna dixisse,
hanelitus corporis mei cum tedio6 multo paciebatur anxietatem
vite.'

Set et longe magis admirandus est Apuleius Mandetensis,
in libro De Deo Socratis\ in quo multa mirabilia ediscerens

1 ' Primum omnium initium mirabillium deus instituit illudque fundamentum
principaliter posuit sua dispensatione mirabiliter atque potenter, quando omnes
creaturas indivisas atque incompositas, in sua sapientia, aedificium summopere
in unam ergatam instituit atque eas, quas ex nihilo fecit, multipliciter prolatas
dilatavit,' p. 2.

2 See Met. Av. 9. 2. 3 ? cap. 17. * p. 6, op. cit.

5 MS. dicere. 6 MS. medio. 7 p. 67, ed. 1594.

de angelica natura, transfert sentenciam Platonis in Simposio,
videlicet, quod cuilibet homini deputatur unus angelus ad
custodiam contra mala omnia, et ad promovendum et exci-
tandum ad bona. Et postquam anima separata est, bonorum
et malorum que gessit in corpore fit testis coram Deo judice.
Atque asserit angelos deferre peticiones hominum ad celestia
et reportant dona ab eis ad homines. Et quis preest uni
provincie, et alius alii, et multa talia dicit, sub his verbis x :
• Sunt quedam divine medie potestates in isto intersticio2 inter
homines celicolasque, per quas desideria nostra et merita
ad eos 3 commeant, . . . vectores, hinc precum, inde donorum,
qui u[l]trocitroque peticiones portant, hinc inde suffragia : seu
quidam utriusque interpretes, et salutigeri 4. Per hos . . .
curant singuli eorum, ut est cuique tributa provincia, vel
sompniis confirmandis, vel prepetibus gubernandis, vel oscini-
bus 5 erudiendis, vel vatibus inspirandis, vel ceterisque adeo
dinoscimus. Que cuncta celesti voluntate et numine et au-
ctoritate ; set angelorum obsequio, et opera, et ministerio
fieri, arbitrandum est.' ' Ex hac ergo angelorum copia Plato
autumat singulis hominibus in vita agenda testes et custodes
singulos 6 additos, qui nemini perspicui semper assunt,
arbitri omnium 7 non solummodo actorum, verumeciam cogita-
torum. At ubi vita edita remeandum est, eundem ilium qui
nobis preditus fuit, raptare illud, et trahere veluti custodiam
suam ad judicium, atque illic in causa ducenda assistere : . . .
et prorsus illius testimonio ferri sentencia. Deinde vos
omnes qui hanc Platonis sentenciam divinam me interprete
ascultatis, ita animos vestros ad quecunque agenda vel medi-
tanda8 formate, ut sciatis nichil homini pre istis custodibus
intra animum nee foris esse secreti, quin omnia curiose ille
percipiat, videt omnia, et intelligit . . . hie custos, singularis
prefectus, domesticus speculator, proprius curator9, intimus
cognitor, assiduus observator, individuus arbiter, inseparabilis
testis, malorum improbator, probator bonorum, ... in rebus

1 De Deo Soc. p. 67, ed. 1594.

2 MS. intersito glossed interstitio in margin in another hand.

3 ad deos Text. * MS. salutem geri. 5 MS. obscurioribus.
6 MS. singulis. 7 MS. omni. 8 MS. judicanda.

9 MS. altered to 'tutator.'

incertis prospector, in dubiis premonitor, periculosis tutator1,
egenis opitulator, qui tibi queat turn in sompniis, turn in signis,
25 a 2. turn coram cum usus postulat mala | attruncare, bona properare,
humilia sublimare, nutancia 2 fulcire, obscura clarere, secunda
regere, adversa corrigere.' Longum esset enarrare que iste
et alii philosophi infideles dicunt de angelis. Et ideo hoc
modo sufficiant.

DE felicitate autem copiose locuti sunt, et dico de vera,
non de voluptate Epicurea, neque de diciis, neque de
honoribus, neque de pecunia, neque de fama, neque de gloria,
set de ilia felicitate qua Aristotiles dicit : Homines beatos
ut angelos, que est futura felicitas, magnifice extollens philoso-
phiam, ut ait Empedocles, que in Deo et a Deo est habenda,
secundum quod Avicenna satis declarat in Radicibus Moralis
Philosophie, et Alpharabius, et alii omnes concordant, quod
est in parti [cfjpacione bonitatis divine, ipsam cognoscendo et
amando. Hoc enim probant et ostendunt. Quia appetitus
noster, ut Aristotiles dicit, iret in infinitum nisi staret ad
summum bonum cujus immensitate claudatur anime racionalis
desiderium, set appetitus et desiderium summi boni sequntur
cognicionem. Quapropter anima habet cognoscere et deside-
rare summum bonum quo compleatur aliquando, quia appetitus
naturalis non frustrabitur a fine suo. Et ideo non solum
Aristotiles, nee Avicenna, nee alii quorum libri noti sunt
diffiniunt animarum immortalitatem, set in primo De Quescio-
nibiis Tusculanis Cicero per totum laborat ad ostendendum
immortalitatem anime multis modis et pulchris. Et similiter
in libro De Senectute eadem immortalitas a Marco Tullio
determinatur. Et pulchre dicitur 3 in libro De Natura Divina :
'Deus et pater omnium vel dominus, et his qui solus est omnia,
omnibus se libenter ostendit. Non ubi 4 sit loco, nee qualis
sit qualitate, nee quantus sit quantitate, set hominem sola
intelligencia mentis illuminans, qui discussis ab animo errorum
tenebris et veritatis claritate percepta, toto se sensui divine
intelligencie commiscet, cuius amore a parte nature quam

1 MS. curator altered to ' tutator.' 2 MS. mitancia.

3 Aesclepius, p. 370, ed. 1594. 4 MS. ut.

mortalis est liberatus immortalitatis future concipit fiduciam/
Et ideo non solum posuerunt felicitatem animarum set cor-
porum resurgendorum et glorificandorum cum anima. Hoc
Aviccnna, hoc Democritus antiqus affirmant. Plinius enim
hoc refert de Democrito et multi alii, imo omnes recte philoso-
phantes, quoniam ex fonte philosophic eruerunt, quia virtus
secundum eos est conjuncti, sicut intelligere et edificare, ut
Aristotiles vult* Et ideo posuerunt felicitatem conjuncti esse,
unde non solum posuerunt hominem esse animam in corpore,
set vere compositum ex anima et corpore, ita quod essencia
hominis sit instituta ex anima et corpore, et non quod sua
essencia sit sola anima in corpore. Illud enim | quod est 25 b 1.
nobilius a parte hominis posuerunt substanciam prescisum
virtutis et felicitatis, hoc autem est conjunctum in quantum
hujusmodi, quia ipse homo qui est compositus ex anima
et corpore est nobilius quam anima sola, quoniam corpus
humanum est nobilis substancia. Et quamvis felicitas spiri-
tualis et virtus insint homini racione anime, tamen non sunt
anime, ut ibi sit status, set propter hominem ipsum conjun-
ctum. Et ideo posuerunt felicitatem que est finis hominis,
complere hominem totum, tarn a parte corporis, ut debetur
ei, quam a parte anime. Et ideo posuerunt corpus aliquando
conjungi cum anima,, ut utraque perficeretur secundum sui
proprietatem. Sciebant enim per racionem quod forma
appropriatur materie et e converso, et ideo forma incorrupti-
bilis appropriat sibi materiam incorruptibilem. Sciebant eciam
quod appetitus forme non completur nisi in materia sua, et
posuerunt appetitum anime totaliter compleri per felicitatem ;
quapropter posuerunt quod in corpore. Set in aliquo defe-
cerunt, recurrendum est ad ea que pura fides tenet in hac
parte, unde an sit et debeat esse felicitas corporis et anime
scire se manifestaverunt. Set quid sit et qualis et quanta, et
quomodo deberet acquiri, et ceteras proprietates in particulari
ignoraverunt ; hec enim ex revelacione habentur. Et posue-
runt quod Deus obedientibus preparavit promissionem felicem
quam oculus non vidit nee in cor hominis ascendit ; sicut
Avicenna dicit 1 expresse in Radicibus Civilis Sciencie 2, et

1 Avic. Met. t. x. c. 2, in fine. 2 t. ix. c. 7, in fine.

1 inobedientibus promissionem terribilem/ sicut idem dicit.
Et Tullius et Trimegistius et Socrates et multi alii loquuntur
expresse de his promissionibus. Unde Tullius ait, prime» De
Quescionibus Tusculanis 1 : * duas vias duplicesque cursus homi-
num: qui autem integros castosque servassent, quibusque
fuisset minima cum corporibus contagio, essent in corporibus
humanis vitam mutari 2 divinam, his ad ilium de quo essent
profecti, scilicet, ad Deum, reditum facilem patere.' Qui
autem se humanis viciis contaminassent, his demum quodam
interseclusum a consilio Dei. Et Hermes Mercurius in libro
De Divina Natura sic ait 3 : ' Cum fuerit anime a corpore
facta discessio, tunc arbitrii examenque meriti ejus transit in
summam potestatem, que earn cura piam justamque provident,
in sibi competentibus locis manere permittit. Sin autem
delictorum illi tarn maculis viciisque oblitam viderit, desuper
ad ima deturbans tradit eternis penis agitandam, ut in hoc
animi obsit eternitas quod sit immortali sentencia eterno
supplicio subjugata. Ergo ne his implicemur verendum
timendum, cavendumque esse cognosce. Incredibiles enim
post delicta cogentur credere non verbis set exemplis, nee
minis set ipsa passione penarum.' Et Ethicus et Alchimus
25 b 2. in libris suis | dicunt4 quod mali passuri sunt in inferno cum
dyabolo/ ' ut cernant impii truculentissimum ac furibundum
mortis auctorem, quern secuti fuerunt in desideria multa et
inutilia et nociva.' ' Et justi merebuntur videre Dominum
Deum suum Christum regemque suum,' ut prius dictum est.

Set an sic de promissione eterna potuerunt cognicionem
habere ut dixi, et in universali, quantum ad quescionem
quid hec sint et que et qualia. Non tamen in particulari
et propria disciplina ; et hoc precipue propter peccata obum-
brancia cognicionem naturalem de Deo et felicitate et aliis
ad hoc pertinentibus, et propter corporis contagionem.
Hec enim philosophi satis ostendunt, et precipue Avicenna
in Radicibus Moralis Philosophies ubi post multa concludit 5 :
1 Nostra igitur disposicio erga ilia est, sicut disposicio surdi
qui nunquam audivit in sua privacione ymaginandi delecta-

1 Tusc. Disp. i. 30. a imitati Text. 3 Cf. De Civ. Dei, viii. 23. 24.

4 lib. cit. p. 6. 5 Met. t. ix. c. 7.

cionem armonicam, cum ipse sit certus de amenitate1 ejus.'
Et non solum intellectus sic sc habct in cognoscendo, set
affectus et voluntas in desiderando, et amando, et sapiendo
seu gustando, dulcedinem vite eterne, ut Avicenne utar
eloquio 2. Comparat enim nos paralitico, cui si apponatur
cibus delectabilis, non sentit ejus suavitatem, donee curetur
paralisis, et auferatur mala disposicio. Sicque dicit esse
nobis respectu dulcedinis vite eterne, et propter peccata,
et propter communionem corporis mortalis. Peccata enim
inficiunt appetitum anime racionalis, et moles corporis aggra-
vat. Unde Avicenna in Radicibus Moralis Philosophie dicit 3
eleganter : ' Quia nos, in hoc seculo nostro et hoc corpore,
demersi sumus in multa turpia, ideo non sentimus illam
delectacionem, cum tamen apud nos fuerit aliquid de causis
ejus . . . et ideo non inquirimus earn, nee allicimur ad earn,
nisi prius deposuerimus a cervicibus nostris jugum volu-
ptatis et ire et sorores earum, et sic degustemus aliquid
illius delectacionis, et sic fortasse ymaginabuntur 4 de ilia
parum, tanquam per interpositum. Set precipue cum solute
fuerint quesciones (de5 Deo, de immortalitate animarum, et
felicitate eorum 6, et de resurrexione corporum, et hujusmodi),
et revelata fuerint inquisita nobilia, tunc comparacio hujus
nostre delectacionis ad illam nostram delectacionem erit
comparacio delectacionis sensibilis, que est odorandi odores
gustatorum delectabilium, ad delectacionem comedendi ea.'

Set anime occupacio cum corpore facit earn oblivisci sui
ipsius et ejus quod amare debet ; sicut infirmus qui obliviscitur
ejus quod opus est restaurare pro eo quod resolvitur de eo.
Substancia enim anime, ut dicit, corpus occupat et reddit earn
stultam, et facit earn oblivisci sui desiderii proprii, et inquirendi
perfeccionem que sibi | competit et percipiendi delectacionem 26 a 1.
perfeccionis sue. Non quod anima sit impressa corpori vel
submersa ; set quia ligacio est inter ilia duo, quod est, de-
siderium naturale gubernandi corporis, et agitandi affecciones
ejus.

1 MS. vanitate. 2 loc. cit. t. ix. c. 7. 3 loc. cit. t. ix. c. 7.

4 ymaginabimus Text. 5 ' de . . . hujusmodi ' not in printed Text.

6 ' et . . . eorum ' after • Deo 'in MS.

SIMILITER et mira loquti sunt de morum honestate et
peccatorum honere. Et distinguit Aristotiles * in 6°
Ethice quod ' in omni genere virtutis est una naturalis et
altera per acquisicionem2, ut invenimus unum hominem castum
per naturam, et audacem, et sic de aliis virtutibus.' Et
similiter in fine decimi3 distinguit, et ibi dicit quod virtutes
naturales non sunt a nobis, set per graciam divinam. Quanto
ergo magis virtutes que acquiruntur, que sunt longe nobiliores,
quamvis consuetudo accionis virtuosi eas conservet et roboret
et exprimat, propter quod consuetudinales vocantur, et ex
operacionibus nostris dependere dicuntur. Et omne bonum
hominis in hac vita, et solum ponunt virtutem, secundum
quod Tullius libro De Paradoxis jurejurando confirmat 4,
quod nunquam ducet aliquid in bonis nisi virtutem, quod et
auctoritate unius de septem sapientibus confirmat. Qui cum
omnes de locis suis fugerent propter expugnantes eos, dicentes
ei quare non res suas secum transferret ? dixit : Omnia mea
mecum porto : nichil suum diffiniens nisi virtutem.

Et eciam virtus vita hominis est. Quia Seneca dicit in
primis Epistolis, homines prius moriuntur quam incipiant
vivere ; loquens de his qui in peccatis se occupant usque ad
mortem naturalem. Unde Apuleius nobilissimus in libro
De Deo Socratis admiratur nimis quod homines non curant
animas suas ut vivant, et ait 5 : ' Nichil eque miror quam cum
omnes cupiant optime vivere, et sciant non in alia re quam in
animo vivi, nee fieri posse quin, ut optime vivant, animus
colendus sit, tamen animum suum non colant. At si quis
velit acute 6 cernere, oculi curandi sunt ; si velis perniciter
currere, pedes curandi sunt. Similiter neque ceteris membris,
sua cuique cura est. Quod cum omnes facie 7 perspiciant ;
nescio 8 satis mecum reputare, et admirari, cur non eciam
animum suum racione excolant. Que quidem racio vivendi
omnibus ° eque necessaria, non racio pangendi 10, non racio
psallendi ; . . . et idem in ceteris artibus, ne omnes prosequar,

1 Ethics, vi. 19, a quotation not from the text of Aristotle but the Commen-
tary of Averroes on it.

3 MS. accisicionem. 3 Ethicis, x. 9. in Comment. Aver. 4 Paradoxon i.
5 p. 77, ed. 1594. 6 acriter Text. 7 facile Text. 8 nequeo Text.

9 MS. eundem. 10 pingendi Text.

quas licet tibi nescirc, nee pudet. Enimvero die, non pudet me
nescirc undc vivere, nunquam hoc dicere * audebis. Et cum
primis mirandum est, quod ea que minime videri volunt
nescire discere 2 tamen negligunt, et ejusdem artis disciplinam
simul et ignoranciam detractant.'

Ceterum omnes philosophi volunt quod virtutis honcstas
sua miranda pulcritudinem quemlibet debet invitare, quoniam
ho|nestum est, ut ait Tullius, quod sua vi nos trahit, et sua 26 a 2.
dignitate nos allicit. Apuleius eciam in 30 libro De Do-
gmate Platonisz dicit virtutem esse animi pulchritudinem.
Et Tullius, quarto4 De Quescionibus, dicit: * Ut corporis est
quedam apta figura membrorum, cum colons quadam suavitate ;
eaque pulchritudo vocatur ; sic in animo, opinionum judicio-
rumque equabilitas et constancia, cum firmitate quadam et
stabilitate virtutem subsequens, aut virtutis vim ipsam con-
tinens, pulcritudo vocatur.' Et Apuleius, virtutem non
solum esse pulcritudinem animi, set sanitatem et vires. Et
sic Cicero, ut ex 2°, et 30, et 40 et 50 De Qnescionibus
Tusciilanis multipliciter manifestum est. Et licet ' impossibile
aut difficile sit eum qui induratus est moribus antiquis tempore
longo mutari ad virtutes/ ut Aristotiles 5 dicit in fine Ethice,
tamen Seneca dicit 70 De Beneficiis^ quod facile est scire et
habere virtutes quantum est a parte illarum, et a parte nature
et Dei dicens, ' Quicquid nos meliores beatosque facturum est,
aut in aperte, aut in proximo posuit. Si quis animum virtuti
consecravit, et quacunque vocat ilia, planum putat : si sociale
animal, et in commune genitum mundum ut unam domum
spectat . . . semperque tanquam in publico vivit : se magis
quam alios veritus, superductus ille tempestatibus tribula-
cionum, in solido ac sereno stetit 7 : consummavit scienciam
utilem.' ' Nullius enim rei difficilis est invencio, nisi cujus
hie unus invente 8 fructus est, invenisse.' Et hoc est in
speculativis puris, non in his que ad beatam vitam pertinent.

' Peccare eciam nemini licet,' ut ait Tullius 9, 50 De Quescio-

1 MS. licebit marked for erasure. 2 MS. discere nescire.

3 lib. ii. p. 604. 4 Tusc. Disp. iv. 13.

5 Not Aristotle but Averroes in Ethicis, 1. 10. c. n. 6 vii. 1.

7 MS. statut. 8 MS. in ventre. 9 Tusc. Disp. v. 19.

C 2

nibus Tiiscalanis. Quoniam peccata impediunt anime perfec-
cionem et acquisicionem felicitatis eterne. Quare Algazel
dicit1 quod 'hec felicitas pendet ex perfeccione anime.
Perfeccio autem ejus consistit 2 in duobus, in mundicia et
ornatu. Mundicia est ut expietur 3 a sordidis moribus, et
sanctificetur 4 a fantasiis turpibus ; ornatus ut depinguatur in
ea certitudo veritatis divine, et esse tocius universi secundum
seriem ejus, revelacione ... in qua non sit error nee occul-
tacio. Verbi gracia, sicut speculum cui non est perfeccio
nisi appareat in eo forma pulchra . . . quod non fit, nisi cum
omnino tersum fuerit a sorde et rubigine, et postea apponantur
ei forme pulchre . . . Anima igitur est sicut speculum : nam
depinguntur in ea forme tocius universi cum mundata 5 et tersa
fuerit a sordidis moribus.' Et ideo peccata exsecant homi-
nem, quia omnis malus est ignorans, ut Aristotiles 6 dicit.
Et Socrates ait, quod non est possibile ut faciat quis fa-
ctum pravum nisi propter ignoranciam : quoniam quando ve-
niunt ad passionem desiderii peccandi, amittit scienciam, et
26 b r. absorbetur | intellectus. Tanta est eciam turpitudo vilitas
peccati quod Sapiens dicit : Si scirem deos esse ignoscituros
et homines ignoturos, dedignanter peccarem. Propter quod
Tullius 7 Achademicoi'nm dicit * homines tenebras et solitudines
nactos ad perpetranda peccata, per se feditate sua ipsa turpi-
tudo deterret.' Et Seneca 50 N aturalium dicit quod propter
turpitudinem scelera conspectum sui reformidant, quibus
abscondendis 8 nulla satis nox alta est. Apuleius eciam in
30 De Habitudine Platonis 9 dicit, e Maliciam seu peccatum
esse animi feditatem.' Et hoc idem ex Tullio in Qiiescionibus
Tusculanis multipliciter patet.

Peccatum non solum exsecat, nee fedat, nee debilitat
animam racionalem, set convertit in vitam bestialem, sicut
philosophi ostendunt multis locis. Cum superbum dicunt in
leonem transformatum, iracundum in canem, avarum in lupum,
pigrum in asinum, luxuriosum in porcum, et sic per cetera vicia

1 In Logica, c. 2, f. a 2 verso, Venice 1506. 3 constat Text.

3 expurgetur Text. 4 suspendatur Text. 6 munda T.

fi Averroes in Ethtcis, 1. 3. c. 2. 7 De Fin. iii. n. 8 MS. abscondentis.
9 ii. De Dogma. Plat, a memory quotation.

ab hominis natura, dicunt homines transmutari. Set tractare
singula circa virtutes et vicia esset magnum opus, et ideo
recurrendum est ad morales philosophos et libros eorum : ut
ad libros De Officlls. De Paradoxls} De Amlclcla, De Senectute,
De Quescionibus Tusculanis, in 5 libris De Achademicis l, in 5
libris /;/ Verve, in Hortenslo, in libro Divinacionum> in libris
De Natura Deorum, in Thimco Ciceronis, in Philippicis. Simi-
liter in libro magno Eplstolarum prlmarum, et in suo corpori
Epistolarum s a arum, et in Epis tolls Senece ad Paulum, et in
libris De Rcmedlls Fortultorum, De 4 Vlrtutlbus Cardlnallbus,
De Clcmencia. et in 7 De Benefiells, et in libris Declamaclouum
4. Ita quod ibi Seneca naturalia tractat, sicut in 8 libris
Quesclouum Naturallum, et in libro De Forma Mundl, et
hujusmodi, mira de virtutibus immiscet. Similiter et alii
philosophi faciunt quia sciencia speculativa omnino habet ad
mores referri. Sunt et libri Aristotilis multi, ut 10 XfonEthlce
in triplice translacione, et Commentarlus Averrols super illos,
et Commentarlus Eustacll apud latinos. Sunt et libri ejusdem
Aristotilis De Secretls Secretorum. Sunt et libri ejus de
RetJiorlca et Poetlca, et Commentarll Alpharabll et Averrols,
qui libri ad Moralem Philosophiam pertinent. Quoniam pre-
parabit modum proposicionum et argumentorum et aliorum
que pertinent ad Moralem Scienciam, sunt et libri Apuleii De
Dogmate Platonls, et De Deo Socratls, et libri Trimegisti,
Mercurii, Hermetis, Avicenne, Alfarabii, et multorum aliorum
quos longum esset enarrare.

SET non solum de predictis loquntur gloriose, si et leges
et jura et statuta vivendi promulgant, quibus habet hu-
manum genus salubriter regi, set quod se extendit philosophia.
Unde Aristotiles 2 in fine | Ethlce transiens ad libros legum 26 b 2.
dicit : * Quoniam propositum nostrum est perfeccio speculacionis
secundum mensuram posse philosophic in rebus humanis,
tunc conabimur primum 3 perscrutari de parte nobili bona
legum quam dixerunt antiqui in regimine civitatum. Deinde
videbimus de modis vivendi, quis eorum corrupit quasdam
civitates, et quis eorum rectificat quasdam, et quis eorum

1 This includes the De Finibus. 2 Averroes in Eihicis, I. 10. c. u in fine.

3 primitus Text.

corrupit omnem civitatem et quis rectificat omnem \ Intendo
ex civitatis 4 simplicibus aut 5.' Et dicit2 translator ex
Greco in Arabico : ' Hie explicit sermo in hac parte prima
hujus sciencie civilis, et est ea que se habet in Sciencia Civili,
habitudine noticie, quid est sanitas et egritudo in arte medicine,
quoniam in 10 libris Ethice qui continent primam partem
Civilis Sciencie ibi 3 faciendis docetur quid est virtus, quid
felicitas, quid virtus, quid vicium, que species virtutum, et
que species viciorum, sicut in prima parte medicine que
vocatur speculativa, fit consideracio de sanitate et infirmitate
corporali. Et ilia quam promisit est pars que se4 habet in
hac sciencia habitudine efficiencie sanitatis et destruccione
egritudinis in medicina, et est in libro suo qui nominatur
Liber De Regimine Vite in quo ordinat leges et statuta quibus
inducantur cives ad morum et virtutum honestatem, et ser-
ventur in eis, et quibus prohibeantur et curentur a viciis et
peccatis, sicut accidit in secunda parte medicine, que est
practica, in qua docetur quomodo inducatur et conservetur
sanitas, et quomodo infirmitates evacuentur et prohibeantur.'

Civitates quidem simplices sunt que habent finem simplicem
ut volumptatem, vel divicias, vel potenciam 5 seu victoriam, vel
famam seu gloriam, que sunt false felicitates, vel veram felici-
tatem que est alterius vite.

Composite vero civitates0 sunt que habent finem compo-
situm ex omnibus his, vel 4, vel 3, vel 2, et hoc secundum
omnes diversitates comparacionum istorum 5, propter quod
dicit Alfarabius 7 in libro De Scieneiis, 'habitudinem veram esse
post hanc vitam, et estimate beatitudines sicut victoria, gloria,
delectaciones. Et ponuntur fines tantum in hac vita.' Et
hii fines non mveniuntur nisi per regnatum stabilientem et
conditiones et consuetudines et gestus et habitus et mores.
Regnatus autem duo sunt modi regnatus, scilicet, stabiliens
acciones ut eis acquiratur, [respectu] illud quod in veritate est

1 omnes MS. 2 It is Averroes who is writing. 3 MS. in.

4 MS. que se repeated. 5 MS. patientiam. 6 veritates MS.

7 quod vera beatitudo non potest haberi in praesenti, sed in futuro querenda
est. Quae autem putantur beatitudo, et non sunt, sunt sicut victoria, et gloria,
et dilectiones, haec fines eorum quae faciunt. Alf. de Scientiis, c. 5. p. 38. 9,
Paris 160, ed. Camerarius.

beatitudo, et est regnatus optimus. Et civitatcs ct gentes
obedientes isti regnatui sunt optime. Et regnatus stabiliens
opcraciones quibus non acquiritur nisi quod estimatur beati-
tudo, est regnatus stolidus. Et hie quidem regnatus dividitur
secundum fines et intenciones quas inquirit iste regnatus.
Nam | si inquirit divicias nominatur regnum diviciarum, et27ai,
si gloriam nominatur regnum glorie, et si est preter ista
aliquod ab istis, nomine finis illius nominatur.'

Et Avicenna * tractando hanc partem Civilis Sciencie
dicit quod oportet quod sit unus super omnes in civitate, cui
omnes obediant. ' Et oportet ire 2 instituendo legem, sit hec
prima intencio, scilicet, ordinare civitatem in 3 partes, scilicet,
dispositores, et ministros, et legisperitos, et ut in unoquoque
ordine istorum ordinetur aliquis prelatus. post quern ordi-
nentur alii pre[lati] inferiores eo . . ., et post hos iterum alii
ordinentur, quousque perveniant ad paucos, ad hoc ut nullus
sit in civitate inutilis, qui 3 non habeat aliquem statum lauda-
bilem, set ut ab unoquoque perveniat utilitas civitati. Et
ideo prohibere debet princeps civitatis ociositatem et vacacio-
nem . . . Qui autem non possunt compesci, expellendi sunt
de civitate, nisi causa hujus sit infirmitas ; et tunc constituendus
est eis locus in quo permaneant hujusmodi, deputetur eis
procurator. Oportet autem quod in civitate sit quidam modus
reipublice que partim proveniat ex jure quod instituitur con-
tractibus, partim ex calumpniis que pro pena infliguntur, partim
ex predis rebellium, partim ex aliis 4, et ut hec respublica sit
partim preparata illis, qui non possunt lucrari propter infirmi-
tatem et senectutem, et partim legis doctoribus, et partim
communibus usibus.' Et prima distinccio legum est ut ante
omnia statuantur5 leges circa cultum divinum. Ouoniam
Tullius dicit in primo De Quescionibus 6, ' philosophia omnium
mater arcium, quid est aliud nisi, ut Plato, donum, ut ego,
inventum Dei ? Hec nos primum ad ejus cultum, deinde ad
jus hominum, quod situm est in generis humani societate . . .
erudivit.' Quare Marcus Tullius Cicero in secundo De Natura

1 Avic. Met. t. x. c. 4. 2 ut Text. 3 quin MS.

4 These three words are not in the printed text. The last phrases are inverted.

5 MS. statuamur. 6 Tusc. Disp. i. 26.

Divina 1 ait : ' Cultus dei est optimus idemque castissimus
atque sanctissimus plenissimusque pietatis, ut eum semper pura,
integra, incorrupta, et mente et voce veneremur. Non enim
philosophi solum, set majores nostri, supersticionem a religione
separaverunt. Nam qui totos dies precabantur et immolabant,
ut sui sibi liberi superstites essent, supersticiosi sunt appellati,
quod nomen patuit postea lacius. Qui autem omnia que ad
cultum Dei pertinerent diligenter curarent et tanquam rele-
gerent, sunt dicti religiosi, ex relegendo, eligentes ex eligendo,
tanquam legendo de legendis, et intelligendo intelligentes.
Alterum nomen vicii est, alterum laudis.'

Primum autem quod legislator debet ostendere hominibus
est, secundum Avicennam 2, quod { primum fundamentum quod
instituit sit hoc ut assignet hominibus quod unum habent
factorem omnipotentem, scientem occultum et manifestum, |
27 a 2- et quod de jure ejus est, ut obediatur preceptis ejus. Oportet
enim ut obediatur mandacis ejus cujus est creatura.'

Secundum fundamentum 3 est ' quod obedientibus sibi jam
preparavit promissionem felicem et inobedientibus promis-
sionem terribilem.' Et recte posita sunt hec fundamenta cultus
divini quoniam beneficium Creatoris est infinitum uno modo,
cum non possit fieri nisi per potenciam infinitam. Et bene-
ficium felicitatis est majus eo, et ideo tenetur homo obedire
voluntati divine, et eum cum omni reverencia colere. Et
non debet legislator detinere vulgus circa cognicionem Dei
quantum ad singula, set quod est unus vivens, non habens
similem, et ' quod non est Ei aliud compar nee simile ' et
huiusmodi. Unde non debet descendere ad singula que sunt de
Deo ne vulgus cadat in hereses et quesciones. Verbi gracia,
si dixerit quod Deus habet esse non signatum in loco nee
dicibile verbo, et hujusmodi difificiliora quam possit vulgus
capere, nee tamen debet dicere se occultasse4 aliquid ab eis
1 Imo oportet ut insinuet gloriam Dei et magnitudinem ejus
aliquibus vicibus 5 et parabolis sumptis a rebus que sunt
apud eos gloriose. . . . Similiter oportet ut afifirmet eis quod
dicitur de promissione, taliter ut possint ymaginari ejus

1 De Nat. Deorum, ii. 28. 2 loc. cit. t. x. c. 2.

3 loc. cit. t. x. c. 2. 4 occultas se MS. 5 nutibus Text.

qualitatem et quiescant in co anime eorum : et ut felicitatis
ct terroris inducant l cxcmpla per que ipsi intelligant et
ymaginant2 de eis, veritatcm autem non detegat eis nisi aliquid
commune, scilicet, quod est aliquid quod nee oculus vidit3 nee
auris audivit, et quod illic est regnum delectacionis maxime,
et doloris est horror eternus. . . . Non tamen est inconveniens
quod inducat in sua rethorica aliqua capitula assignancium 4,
que aptos naturaliter moveant ad inquisicionem sapiencialem ' :
et hec omnia dicunt Avicenna et alii. In isto autem cultu,
secundum Avicennam et alios, habent ordinari templa, et
oraciones, et oblaciones, et sacrificia, et jejunia et peregrina-
ciones maxime ad locum legislatoris, ut habeatur in memoria
et veneracione. Et Aristotiles dicit nunquam verecundiores
nos esse debere quam cum de divinis agatur ; si intramus templa
simus compositi; si ad sacrificium accessuri visum5 demittamus,
si in oracione argumento modestie fungamur. Et ideo dicit
Avicenna 6 : ' Oportet ut doctor doceat oratorem disposiciones,
quibus preparantur ad orandum, quemadmodum consuevit
homo preparare se ad occurrendum regi humano in mundicia
et decore, et ut faciat assuescere mundicie et decori firma 7
consuetudine ; et instituat eum ad modum hominis preparantis
se in occursum regis cum humilitate, wltu demisso, compressis
membris, cessante a revolucione et omni perturbacione.' Et
determinant philosophi, ut Avicenna et alii, quod 8 ' sollempni-
tates magne debent statui eo quod faciunt gentes congregari,
et dant eis audaciam et emulacionem legis ; et oracionis
multitudinis exaudiuntur : et propter eas eveniat benedicciones
a Deo.' Et similiter | fraternitates generates debent fieri 27 b 1.
propter easdem causas.

Et quomodo in speciali oracio convenienter fiat, docet
Hermes Mercurius in libro De Divinis 9, incipiens sic preclare :
' Nichil deest ipsi Deo, set nos agentes gracias adoremus.
Hec enim sunt summe incensiones Dei, gracie cum aguntur
mortalibus.' Dicit igitur : * Gracias tibi summe, exsuperan-

1 inducat Text. 2 MS. ymaginent. 3 MS. viderit.

4 MS. assignacionum. s MS. vistum, for visum. 6 Met. t. x. c. 3.

7 MS. summa. 8 loc. cit. t. x. c. 5.

9 Aescl. Dialog, f. 117. Iamblichus, Venice 15 16, fo.

tissime. Tua enim gracia tantum sumus cognicionis tue
lumine consecuti. O nomen sanctum et honorandum, nomen
unum, quo solus Deus est benedictus religione paterna,
quoniam omnibus paternam pietatem,et religionem, et amorem,
et quecunque sunt dulcior efficacia, prebere dignaris ! Et
donas nos sensu, racione, intelligencia. Sensu, ut te cogno-
scamus : racione, ut te suspicionibus indigemus : intelligencia,
ut te cognoscendo gaudeamus, ac numine tuo salvati gaudea-
mus, quod te nobis ostenderis totum. Gaudemus, quod nos
in corporibus sitos eternitati fueris consecrare dignatus. Hoc
enim est humana sola gratulacio,, tue cognicio majestatis. . . .
O vite vera vita ! O naturarum omnium fecunda pregnacio.
. . . Cognovimus te, eterna perseveracio, in omni igitur ista
oracione, adorantes bonum bonitatis tue, hoc tantum depre-
camur, ut nos velis servare perseverantes in amore cognicionis
tue, et nunquam ab hoc vite genere separari. Hec optantes,
convertimus nos ad puram et sine animalibus cenam.' Transeo
de oblacionibus et sacrificiis et aliis dictis quia longum esset
hoc evolvere.

Post vero statuta circa cultum divinum ordinant statuta et
leges hominum inter se. Et primo propter salutem speciei
et multiplicacionem individuorum dant leges conjugii, et
statum quomodo habent fieri, et qualiter impedimenta
amoveantur. Et precipue quod a civitatibus excludantur
fornicatores et zodomite, qui inducunt contrarium con-
struccioni civitatis, 'quoniam retrahunt homines ab eo quod
melius est in civitate, scilicet, conjugio/ ut Avicenna1 et alii
volunt.

Deinde ordinantur leges secundum quas debet paterfamilias
vivere in regimine prolis et familie, et leges quas prelati debent
habere ad subditos, dominus ad servos, et magistri ad
discipulos, et artifices tarn in mechanicis artibus quam in
liberalibus. Et deinde docet statuere patrimonia ct heredi-
tates et testamenta; quia Avicenna dicit2 quod ' substancia
necessaria vite partim est ramus, partim radix. Sed radix
est patrimonium, et aliquid quod est ex testamento legatum
et datum, ex quibus tribus radicibus firmior est patrimonium.'

1 Avic. Met. t. x. c. 4. 2 loc. cit.

Ramus autcm substancie venit de acquisicionc per species
ncgociacionis. Deinde debent ostendi leges circa contractus
omnium specierum negociacionum, in cmendo, vendendo,
locando, conducendo. mutuando, commodando, expendendo,
servando, et hujusmodi, ut in plena justicia vivant homines.
Ad ultimum debent prohiberi | ' studia propter que amittuntur 27 b 2.
hereditates et census,' et pax et concordia civium turbantur,
ut Avicenna et alii ponunt exempla, videlicet de illis ' qui
cupiunt vincere causa alicujus lucri, ut luctator, et aleator,'
et hujusmodi. Similiter debent prohiberi studia que inducunt
contraria utilitatibus, sicut exemplificant in doctrina furandi
et rapiendi, in ceteris hujusmodi. Et oportet, sicut Avicenna
et alii volunt, ut legislator removeat in contractibus quicquid
nocere potest. Et doceat l ' ut homines adjuvent se mutuo
et defendant, . . . et contra inimicos regis sint unanimes ad
expugnandum eos. ... Si autem alia civitas constitucionum
et legum2 hoc non adversatur ei, nisi tempus fecerit debere non
esse aliam legem, . . . cujus institucio, quoniam optima est,
tunc dilatanda est per totum mundum. Si aliqui autem sint
inter eos qui a 3 lege discordent, prius corrigantur ut resipiscant,
quod si facere noluerint, occidantur.'

Composita enim lege et exposita, debet legislator ostendere
quod lex sua sit bona et digna teneri a civibus. Et hie
exiguntur modi quibus secta probetur, et sciat fides de ea.
Modi vero plures sunt hujusmodi, quoniam ut ait Cicero in
libroDe Oratoris Particionibns^ : ' Ea que ad fidem faciendam
pertinent, in confirmacionem et reprehensionem dividuntur.'
Reprehendende sunt igitur omnes imperfecciones aliarum
sectarum, et quicquid est mali in eis destruetur, ut ex falsitatis
destruccione Veritas secte pateat. Et ita dicit Aristotiles se
velle incipere in libris legum. Destruimur autem alie secte,
primo per hoc quod secta vera et alique aliarum primo
dampnabunt aliquam que minime habet veritatis. Quoniam
sive finis sit compositus ex felicitate alterius vite, quam ponunt
philosophi veri, et ex aliquo vel aliquibus, vel aliquibus aliis

1 loc. cit. t. x. c. 5. 2 legis Text. 3 MS. quia.

4 Ad Herenniutn, i. x. ' ratioque persuadendi posita est in confirmatione et
confutatione.'

finibus, sive sit simplex, alius ab ilia que vera felicitas dicitur,
reprobanda est secta propter maliciam et vanitatem et turpitu-
dinem finis, tarn per auctoritatem quam per racionem. Deinde
per destruccionem eorum que sunt ad finem, propter eorum
malas et viles et turpes condiciones et stultas, quod si nichil mali
sit in duabus sectis, nichil vile, nichil turpe, tunc oportet quod
sit una et eadem, vel una melior alia ; et sic tandem procedetur
quod standum est ad veram et unam aliam que maxime
conveniet cum ea. Et tunc judicande sunt, primo per racionem
finium in quos vadunt, secundum autem nobilitatem finis, est
nobilitas secte. Et ideo cum vera secta ponat finem nobilis-
simum, ilia tenenda est non solum, autem per finem nobilitatem
que consistit in bonitate ejus et pulchritudine et magnitudine
eorum que sunt ad finem. Et in hiis omnibus procedendum
est per auctoritatem et racionem, secundum quod expedit in
28 a 1. singulis. I Preterea considerande sunt condiciones legumlatorum
ut merito sui digni quatinus eis credatur. Et ideo propter
ejus auctoritatem, et auctoritatem aliorum quos ymitatus est,
oportet considerare quibus condicionibus acquiritur auctoritas
et fides adhibenda. Et hie oportet considerare bene dicta
Tullii in Topicis et Commentarium Boecii super ilium librum,
precipue in 50 libro Commentarii Boecii, atque librum Tullii
De Oratore, et librum De Vidgati Jtidicio Sermonis, super
omnia vero legantur ea que Alfarabius et Avicenna dicunt
de probacione secte et cui credendum sit.

Et ' post hoc oportet quod legislator constituat sibi succes-
sorem, sed cum consensu majorum et vulgi,' ut dicit Avicenna *,
' et ut talem eligat qui bene regere possit, et sit prudens et
honestorum morum, scilicet, audax et mansuetus, et peritus
gubernandi, et peritus legis, quo nullus sit pericior, et hoc sit
manifestum omnibus. Si autem postea discordaverint in hoc,
ita ut alium velint eligere, jam negaverunt Deum, ut dicit, et
ideo oportet interponere judicia in lege sua, ut quisquis se
intrudere voluerit postea, tota civitas unanimiter irruat in eum
et occidat, quod si potuerint, et non fecerint, jam contra-
dixerunt Deo, . . . nee est reus sanguinis qui interficit hujus-
modi, ita tamen ut prius innotescat populo.' Si autem ille

1 loc. cit. t. x. c. 5.

qui debet institui non sit dignus, ct probatum fuerit, alius
instituatur. Hec omnia dicunt philosophi manifeste.

Hec et hujusmodi multa alia docent philosophi, quorum
libri sunt in lingua latina, ut Cicero De Republica, et Apuleius
De Dogmate Platonis, et Avicenna mRadicibiis Civilis Sciencie,
quas, ut dicit in prohemio libri Sufficiencies innuebat ad summam
sciencie moralis quoad usque in hac intencione librum edit
proprium et singularem. Et Alfarabius in tractatu 1 De Sciencia
Civilly et plures alii, multoque de hac materia in libris Senece,
et Tullii, et aliorum prenominatis. Set libri Platonis De Re-
publican non habent in latino, neque complete habentur libri
Aristotilis qui immediate sequntur 10 libros Ethice, ut prius
tactum est, neque libri Theophrasti qui complevit seu exposuit
philosophiam Aristotilis. Quia, ut ait Tullius in libro 5°
Achademicorum 2, * Aristotiles et Theophrastus non solum
private vite racionem, set rerum publicam reccionem, omnium
fere civitatum non solum Grecie set Barbarie tradiderunt,
Aristotiles tamen mores, et instituta, disciplinas, Theophra-
stus leges 3 edocuit.' Set hoc intelligendum est quantum ad
explicacionem earum quibus Aristotiles sanxivit. Quia Alfa-
rabius et translator Ethice de Greco in Arabicum testantur
eum fecisse librum legum, et ipsemet in fine Ethice fatetur | se 28 a 2.
descendere ad leges civitatum simplicium, ut prius tactum est.

QUOMODO vero cognicio et amor, reverencia divine maje-
statis, et desiderium future felicitatis, et virtutum perfeccio,
melius habeatur per contemptum diviciarum et deliciarum, et
honorum et glorie, et pulchritudinis, et roboris corporalis, et
ceterarum corporis graciarum, ideo philosophi multipliciter in-
struxerunt mundum in horum contemptu, et verbo et facto.
Aristotiles enim ipse summus philosophorum, ut omnes testan-
tur, in contemptum mundi cum omnibus diviciis, et honoribus, et
voluptatibus suis, patriam reliquit, in exilio suam vitam finivit.
Et Theophrastus ejus precipuus successor in philosophia, ut
Tullius recitat de eis in 50 De Quescionibus Tusculanis, qua-
tinus postquam uterque docuisset qualiter in republica princeps
conveniret inclinaciones, et momenta temporum quibus esset

1 ? MS. decern. This tract is included in the De Scientiis.

2 De Fin. v. 4. 3 MS. leget.

moderandus, quieta contemplacione vitam finirent. Que quia
Dei erat vitesimillima a sapiente, visa est dignissima, sicut Cicero
de eis narrat in 5° Achademicorttm. Sciebant enim illud quod
Avicenna in Moralibus dicit l, * speculator quanto plus addiderit
speculacione tanto plus addetur ad felicitatem/et ideo voluerunt
extra mundi tumultum ire quatinus quietem speculacionis
sapiencie, et contemplacionem felicitatis future possiderent.
Non solum autem ipsi, set alii nobilissimi philosophi et patres
philosophorum, ut Zenocrates qui fuit veteris Achademie
princeps, sicut Censorinus dicit in libro De Die NatalP, et
Carneades, qui fuit auctor 3e Achademie. Platonici enim
vocati sunt Achademici a loco in quo Plato studuit, et diver-
sificati sunt in sectas multas post mortem magistri sui. Set
non solum isti, set et quam plures alii, quos nominat Tullius
usque ad 16, et alii innumerabiles ut ipse dicit, etates suas in
exilio et perpetua peregrinacione consumpserunt, qui semel
egressi nunquam domum reversi sunt. Set non solum factis,
set verbis, et scriptis, et sentenciis pulchris, mundum cum
omnibus suis vituperaverunt et despexerunt. Dicit enim Pto-
lomeus in Sapienciis suis : ' Inter homines alcior est qui non
curat3 in cujus manu sit mundus.' Et Zenophon Socraticus
dixit : ' Nichil egere est Dei, quam minime autem proximum
est Deo,' sicut recitat Censorinus. Et Socrates, ut nichil deter-
minatum de mundo ascriberet sibi, totum mundum patriam
suam diffinivit. Cum enim ' quereretur ab eo [cujatem] 4 se
diceret : " Mundanum," inquit, tocius enim mundi incolam et
civem se arbitrabatur/ ut Cicero 5, quatinus nichil mundi sibi
determinaret 6. Et Seneca 5° De Naturalibus veraciter judi-
28 b 1. cans mundum | terrenum esse punctum respectu celi, hoc est
per astronomicam scitur certitudinem, omnia que in hoc mundo
humano inter homines describuntur vilificat multum et ad-
nichilat, respectu celi ad quod factus est homo. Dicit 7 igitur
1 Qui jam animum laxat et preparat ad cogitacionem, dignum-
que efficit ut in consorcium Dei veniat, tunc consummatum

1 Met. t. ix. c. 7.

2 ' Xenocrates Platonicus veteris Academiae princeps,' cap. 5. f. 2 b. Paris.
1524, fo.

3 MS. artat. 4 Blank in MS. 5 Tusc, Disp. v. 37.
c MS. determinatet. 7 Nat. Quest, i. prol.

habet plcnumquc bonum sortis humane, cum calcato causam
malo petit altum, ct interiorem nature sinum venit, tunc juvat
inter ipsa sydera vagantem divitum pavimenta ridere et totam
cum auro suo terram, non illo tantum, dico, quod egessit, set
illo quod in occulto servat posteriorum avaricie.' ( Hoc est
punctum quod inter tot gentes ferro et igne dividitur. O quam
ridiculosi sunt termini mortalium ! ultra Histrum Dacus non
exeat. Parthis obstat Eufrates, Danubius Sarmatica atque
Romana discriminet, Renus Germanie modum faciat. Pire-
neus inter Galliam et Hispaniam medium extollat jugum.
Inter Egyptum et Ethiopiam harenarum inculta vastitas jaceat-
Si quis formicis det intellectum hominis, nonne ille unam
aream in multas 1 dividunt provincias ? Cum videbis excercitus
sub tectis ire vexillis, equitem modo exteriora explorantem
modo a lateribus afTusum, formicarum iste discursus est in
angusto laborancium. Quid illi et nobis interest, nisi exigua
mensura corpusculi? Punctum est illud in quo navigatis, in
quo bellatis, in quo regnatis. Sursum ingencia spacia sunt,
in quorum possessionem animus admittitur ; ac velud vinculis
liberatus in originem redit. Et hoc argumentum est divini-
tatis sue, quod ilium delectant divina 2 nee ut alienis, set ut
suis interest tunc temptabit prions domicilii anguscias. Quod
enim3, ab ultimis Hispanie usque adlndosjacet, paucissimorum
dierum spacium est si navem suis ferat ventus. At ilia regio
celestis per 36,000 annorum velocissimo sideri 4 viam prestat.'
Quia sine dubio una revolucio stellarum fixarum 5 propria super
polos zodiaci non potest fieri in minori tempore quam in
centum annis, non transit nisi gradum unum de circulo in quo
corpus stelle ymaginabiliter movetur equidistanter zodiaco, et
circa polos ejus, ut ex Ptholomeo et Alfaragano manifestum est.
Et Apuleius, in libro De Deo Socratis dicit convenienter
omnia bona extrinseca et corporis esse despicienda, nee
consideranda in laude hominis boni, super his verbis : ' Homini-
bus contemplandis noli ilia aliena existimare, set ipsum
hominem penitus considera, ut meum Socratem pauperem
expecta. Aliena autem voco que parentes pepererunt, et
que fortuna largita est, quorum nichil laudibus Socrati meo

1 MS. multos. 2 MS. divicia. 3 MS. ens. 4 MS. fidei. 5 MS. fixorum.

2S b 2. admisceo, nullam generositatem, nullos | longos natales, nullas
invidiosas divicias. Igitur omnia similiter aliena numeres ;
generosus est ? parentes laudi. Dives est ? non credo fortune
magis ista. Validus est ? egritudine fatigabitur. Pernix est ?
stabit in senectute. Formosus est ? expecta paulisper, et non
erit. At enim bonis artibus doctus, et adprimas eruditus, et
quemlibet homini sapiens et boni consultus ? tandem aliquando
ipsum virum laudas. Hoc enim nee a patre hereditarium est,
nee a casu pendiculum, nee a surTragio amminiculum, nee
a corpore caducum, nee ab etate mutabile. Hec omnia meus
Socrates habuit, et ideo cetera habere contempsit.' Propter
quod Tullius in libro De Paradoxis1 gloriatur se nunquam
aurum nee argentum nee honorem nee aliquid hujusmodi
computare inter bona. Et Sallustius in Ca\ti\linario 2 dicit
' Fortuna . . . res cunctas magis ex libidine quam ex vero
celebrat. . . . Primo pecunie, deinde imperii 3 hec cupido fuit :
ea quasi materies omnium malorum fuere. Namque avancia
fidem probitatem ceterasque artes bonas subvertit ; pro his
superbiam, crudelitatem, Deum negligere, omnia venalia
habere edocuit.' ' Avaricia pecunie studium habet quam nemo
sapiens concupivit : ea quasi venenis malis imbuta corpus
animumque virilem efTeminat ; semper infinita insaciabilis,
neque copia neque inopia minuitur . . .' 'Ambicio quidem
dominandi multos mortales falsos fieri coegit, aliud in pectore
clausum, aliud in lingua permixtum habere. Eciam cum vita
hominum sine cupiditate agebatur, satis cuique sua placebant.
Verum ubi superbia dominandi invasit, fortuna simul cum
moribus immutatur/ Propter quod in 6° De Beneficiis^
Seneca alloquens superbos propter bona fortune dicit : ' Omnia
ista que vos tumidos et supra humana elatos oblivisci cogunt
vestre fragilitatis, que ferreis claustris custoditis, que ex
alieno sanguine rapta vestro defenditis, propter que ruptis
tociens afiinitatis amicicie collegii federibus, non sunt vestra ;
jamque ad alium dominum spectancia sunt ; aut hostis ilia, aut
successor, aut ignis vel aliud infortunium invadet. Queris
quomodo ilia tua facies ? Dona dando. Consule igitur rebus

1 Paradoxon i. 2 Cat. caps. 8, io, n.

3 MS. nuper. 4 De Ben. vi. 3.

tuis, et certam tibi caruni atquc inexpugnabilcm possessionem
para ; honestiores illas non solum, set et tuciores facturus.
In quo te divitem aut potentem putes, quamdiu possides, sub
nomine sordido jacet ; domus est, servus est, nummi sunt.
Cum donasti, beneficium est.' Et ideo querit in libro
Primarum Epistolarum : ' Quis est dignus Deo nisi qui opes
contempsit ? ' Unde in libro De Rcmcdiis Fortuitorum optime
respondet pro paupertate et contra divites ; ' Aliquis dicit pau-
pertas mihi gravis, Et Seneca l respondit : Imo tu paupertati.
Non in paupertate | vicium est set in paupere. Ilia expedita 29 a i,
est, hilaris, tuta. Pauper es quia videris. Nichil deest avibus,
pecora in aere vivunt. Accepit ille grandem pecuniam, ergo et
superbiam. Hominem ilium judicas, area est 2. Quis erario,
quis plenis invidet loculis3? Quern tu dominum existimas
pecunie, loculus est. Si prodigus sit, non habebit : si avarus, non
habet. Iste quern tu felicem credis, sepe dolet, sepe suspirat.
Multi ilium comitantur. Mel musce sequuntur, cadavera lupi,
frumentum formice. Predam sequitur ista turba, non hominem.'
De voluptatibus quidem vite satis pulcra loquntur. Et
Cicero in libro De Senectute sic dicit 4 : ' Cum homini Deus
nichil prestabilius mente dedisset, huic divino muneri nichil
tarn inimicum quam voluptas. Impedit enim consilium
voluptas, racioni inimica, et mentis oculos perstringit. Magnus
eciam Architas Tharentinus Pichagoricus, et Platonis magister,
nemini censebat fore dubium quin quamdiu voluptate gauderet,
vel agitare mentem, nichil racionem nichil cogitacionem conse-
qui posse ; si quidem, cum major sit atque longinquior omne
animi lumen extinguit.' Ut Tullius in 40 De Quescionibus5
dicit: ' Intemperanciam esse fontem omnium perturbacionum
animi, que est a tota mente, a recta racione, defeccio, sic
adversa a prescripcione racionis ut nullo modo appeticiones
animi nee regi nee contineri queant.' Et ideo Plinius dicit in
4° libro Naturalis Historie : ' Postquam voluptas vivere cepit
vita desiit.' Et Aristotiles in libro De Regimine Vite 6 dicit
Alexandro : ' Declina conatus bestialium voluptatum, carnales
enim appetitus inclinant animum ad corrumptibiles voluntates

1 MS. Sena. 2 MS. uta. 3 MS. oculis.

4 c. xii. 40, 41. 5 Tusc. Disp. iv. 9. 6 Sec. Sec. (1551) fo. B. I.

anime bestialis, nulla discrecione prehabita. Et ideo corpus cor-
rumptibileletabitur,etcontristabiturincorrumptibilisintellectus.
Conatus igitur voluptatis generat carnalem amorem. Carnalis
autem amor generat avariciam, avaricia generat desiderium divi-
ciarum; desiderium diviciarum generat inverecondiam ; invere-
condia presumpcionem, presumpcio infidelitatem.' Et cum
duplex sit modus voluptatis, unus in libidine, alius in crapula et
ebrietate, querit Tullius in 5° De Quescionibus 1 : ' Ilium quern
libidinibus inflammatum et furentem videmus, omnia rabide2
appetentem cum inexplicabili cupiditate affluenciam voluptates
undique hauriat eo gravius ardenciusque sicientem, nonne
racione miserrimum dixeris ? ' Et Seneca dicit in J° De Bene-
ficiisz: ' Hec voluptas fragilis est, brevis fastidio objecta quo
avidius hausta est, cuius*" in contrarium residens, cujus subinde
necesse est aut peniteat aut pudeat, in qua nichil magnificum
aut quod naturam hominis Deo proximi deceat, res humilis
membrorum turpium exitu feda/ Et Seneca in libro Declama-
29 a 2. cionum secundo dicit, ' Ado|lescens luxuriosus peccat, senex
luxuriosus insanit.' Et Cicero 40 De Quescionibus 5 hunc
libidinosum curare docens, ostendit istius voluptatis vilitatem
sub hiis verbis : ' Sic igitur affecto hoc adhibenda curacio est
ut ostendatur quam leve, quam contemnendum,quam nichili sit
omnino, quam facile vel aliunde vel alio modo perfici vel omnino
negligi possit. Abducendus 6 est enim eciam nonnunquam ad
aliastudia, sollicitudines,curas,negocia; loci denique mutacione,
tanquam egroti non convalescentes, curandus est. Maxime
aut inde admovendus quantus sit furor amoris. Omnibus
enim ex animi perturbacionibus est perfeccio nulla vehemencior,
ut si jam ipsa accusare nolis, stupra dico et adulteria, incesta
denique quorum omnium accusabilis est turpitudo ; set ut
hec omittas, perturbacio ipsa mentis in amore feda per se est.
Nam ut hec preteream que sunt furoris, que videntur esse
mediocria, injurie, suspiciones, inimicicie, bellum, pax rursum
incerta,' que omnia consequuntur libidinosos. Hec sic ut
' postulas racione certa facere, nichilo plus agas, quam si des

1 Tusc. Disp. v. 6. 2 MS. rapide. 3 De Ben. vii. 2.

* This word seems to have been corrected. 5 Tusc. Disp. iv. 35.

6 MS. Adducendum.

operam ut cum racione insanias. Hec inconstancia mutabilitas
mentis quern non ipsa pravitate deterreat l ? Est eciam illud
quod in pcrturbacione dicitur demonstrandum, nullam esse
nisi opinabilem, nisi judicio susceptam, nisi voluntariam.
Etenim si naturalis amor essct et amarent omnes et amarent
semper, neque alium pudor, alium cogitacio, alium societas
deterreret.' Et propter hoc Aristotiles in Secretis Secretorum
dicit Alexandro 2 : ' Clemens Imperator, noli te inclinare ad
coitum mulierum, quia coitus est quedam proprietasporcorum.
Que gloria tibi est si excerceas vicium irracionabilium besti-
arum, et actus brutorum ? Crede mihi indubitanter, quia coitus
est destruccio corporis et abbreviacio vite, et corrupcio virtutum,
legis transgressio, femineos mores generat.'

De voluptate vero que est in crapula et ebrietate, Seneca
dicit in libro Epistolarum primarum, 83 3 : ' Quam multa
ebrii faciunt quibus sobrii erubescant. Nichil aliud esse ebrie-
tatem quam voluntariam insaniam. Extende in plures dies
ilium hebrium habitum, numquid autem furore dubitabis? . . .
Certe eruit omne vicium ebrietas, et incendit, et detegit ;
obstantem malis conatibus verecundiam removet ; ubi possedit
animum nimia vis vini, quicquid mali latebat emergit. Tunc
libidinosus cupiditatibus suis quantum petierint, sine dilacione
permittit ; tunc impudicus morbum confitetur, tunc petulans
non linguam, non manum continet.' Et post multa alia de
hac materia dicit : ' Fere vinolenciam 4 crudelitas sequitur, de-
bellatur enim exasperaturque sanitas mentis. Quemadmodum
difficiles faciunt oculos diutini morbi ad nimiam radii solis
offensionem, ita ebrietates continue | efferant animos. Nam 29 b i,
cum sepe apud se non sint, consuetudo insanie duratura vicia
vino concepta, eciam sine illo valent.' Et Seneca primo De
Naturalibus5 contra deliciosos in potu ait: ;0 dii boni, quam
facile est extinguere sitim sanam, sitim istam putas deliciarum?
Febris est, et quidem eo acrior quod non tactu venarum, neque
in cutem effuso calore deprehenditur, set cor ipsum excoquit
luxuria, in vicium malum, voluptati dissonantem/

Placet preteritis nunc in fine subjungere Anacharsis philo-

1 MS. deteritat. 2 ed. cit. fo. B. iii. 3 Ep. 83 (lib. xii. 1).

4 MS. violenciam. 5 Nat. Quest, iv. 13.

D 2

sophi epistolam quam Hammoni diviti conscripsit sub his
verbis: 'Anacharsis Hamoni salutem. Michi amictui est
Sciticum tegimen, calciamentum solorum callum, cubile terra ;
pulmentum fames : lacte, caseo, carne vescor. Quare ut ad
me quietum venias. Munera ista quibus delectatus es civibus
tuis vel diis immortalibus dona.' Tullius quinto Quescionum 1
hanc epistolam libenter recitat. Set Seneca in Primarum
Epistolarum libro dicit ' Qui exit in lucem hujus mundi,
contentus sit ut pane et aqua vivat.' Et in Phedrone Platonis
legimus quod manifestus est ille philosophus absolvens quam
maxime animam a corporis communione, qui minime sollicitus
est voluptatum que per corpus sunt. Meditacio enim recte philo-
sophorum est solucio et separacio anime a corpore. Confidere
decet de sui anima virum qui voluptates, que circa corpus
sunt, permisit valere velut alienas, exornans animam non
alieno verum sui ipsius ornatu, sobrietate, justicia, fortitudine,
liberalitate, atque veritate. Quapropter Tullius in libro De
Immortalitate Anime'1 ex multis concludit quod * tota vita
philosophorum commentacio mortis est ' ; secernere a corpore
animum, nee quicquam aliud est quam emori. Distinguamus
ergo nos a corporibus, id est, consuescamus mori, hoc dum
erimus in terris erit illi celesti vite simile, et cum illuc 3 ex
hiis vinculis feremur . . . turn denique vivemus.' Nam ' hec
quidem vita mors est/ ut ipse dicit eleganter. 'Nee libera-
bitur homo ab hoc mundo et ab ejus illecebris, nisi postquam
homo totus suspensus ab illo mundo celesti desideret id quod
est ibi et amor eorum que sunt ibi removeat eum omnino
a consideracione ejus quod est post se,' ut in Moralibus dicit
Avicenna 4 egregie.

EX his potest satis in universali patere quod tota philoso-
phorum intencio principalis et finalis fuit circa divinam
et angelorum cognicionem et cultum, et morum honestatem,
et legum nobilitatem, cum contemptu bonorum istius vite tem-
poralis, ut pervenirent ad statum future beatitudinis. Set quia
intellectus noster se habet ad ea que sunt manifestissima in
natura sua, velut oculus vespertilionis ad lumen solis, et hec,
que nunc tacta sunt, sunt hujusmodi, ideo non potuerunt

1 Tusc. Disp. v. 32. 2 ibid. i. 31. :i MS. ill'. 4 Avic. Met. t. ix. c 7.

attingere ad plenam horum veritatem, nee ad certitudinem
sufficientem, propter quod | Avicenna dicit1 quod pulcritu- 29 b a.
dinem domini seculorum qui est ei in regno suo, et sue virtutis
infinite, et primorum principiorum que sunt proxima domino
seculorum, est nostra disposicio [ni] sicut disposicio surdi
a nativitate ad armoniam, ut prius ejus auctoritas plenior tacta
est. Et Aristotiles ideo in fine Ethice quando descendit ad
librum legum dicit 2 quod ' propositum suum est perfeccio
speculacionis secundum mensuram posse philosophic in rebus
humanis,' non presumens dare simpliciter perfecte veritatem
legum vivendi, sciens suum defectum et imperfeccionem philo-
sophic, in qua tamen prevaluit ultra omnes. Et Alfarabius
loquitur melius omnibus in hac parte, videlicet, quod totum
quod est in sectis non est via sua ut experiantur racionibus
humanis quoniam sunt alcioris ordinis ; cum sint assumpte
ab inspiracione divina quoniam in eis secreta sunt divina,
a quorum comprehensione debilitantur raciones humane,
neque consequuntur ea. Et iterum hominis via non est, ut
ipsum adipisci faciat prophecia vel inspiracio, nisi illud cujus
proprietas est ; ne illud comprehendat racione sua, et a quo
racio ipsius pertransit. Nam si non, tunc inspiracionem non
esset intencio neque lucrum, cum homo non lucraretur nisi
illud quod scit, et quod ei est possibile comprehendere racione
sua. Et si ita esset dimittendi essent homines racionibus
suis, et non esset eis necessaria prophecia neque inspiracio,
verum illud non est factum eis. Quapropter oportet ut sic
illud quod adipisci faciat inspiracio, cujus comprehensio non est
in potencia nostrarum racionum, amplius non illud tantum, imo
quod nostre raciones negant. Nam totum quod vehementer est
negatum apud nos est ultimum in hoc, ut sit adeptum per
inspiracionem. Et illud est, quoniam ilia que accipiuntur in
sectis que negant et abhorrent mentes, non sunt in veritate
neganda, imo sunt vera in racionibus divinis. Nam licet
homo consequatur finem in humanitate, tamen ordo ejus apud
habentem raciones diversis est ordo infantis et pueri apud
hominem perfectum. Sicut enim plures infancium et puerorum
negant suis racionibus de illis rebus que in veritate non sunt

1 Met. t. be. c. 7. 2 Averroes in Ethicis, 1. 10. c. II, in fine.

negande, et tamen maturos que sint impossibiles, similiter est
ille qui est in fine perfeccionis racionis humane apud habentes
raciones divinas. Et sicut homo antequam erudiatur et exer-
ceatur negat res possibiles et abhorret eas, et videtur ei quod
sint impossibiles, et quando eruditur in scienciis et exercetur
in experimentis removentur ab illo vie in eis, et convertuntur
que aput eum fuerunt impossibiles, et fiunt ei necessarie.
Similiter non prohibetur homo perfecte humanitatis quando
neget res, et videantur ei impossibiles preter quod in veritate
sit ita. Et ideo propter imperfeccionem humanam oportet
ponere inspiracionem et revelacionem. Et propter hoc per-
30 a 1. ceperunt | philosophi quod ipsi defecerunt a debita cognicione
istorum, nee potuit mens hominis de se ad hoc sufficienter
transcendere. Set percipientes bonitatem divinam esse infini-
tam ex hac concluserunt, quod Deus revelaret mundo in
salutem hominum quod ex se habere non possent : unde
Avicenna dicit in Radicibus Moralis Philosophie 1 quod ' non
potest esse ut prima causa provideat alias utilitates in hoc
mundo, et non provideat istam.' Set non debuit fieri revelacio
omnibus vel pluribus propter discordias et sectas et hereses.
Quia si plura essent capita in populo nullum eorum obediret
alii, et ideo orirentur divisiones reipublice : propter quod
oportuit uni tantum fieret revelacio voluntatis divine.

In omni enim genere est unum ad quod omnia reducuntur ;
et iste, ut dicit Avicenna2, erit quasi deus humanus quern
licet adorare post Deum, quia ipse est rex terreni mundi, et
vicarius deum illo. Et hie est homo cujus anima acquirit
honestates practicas ' in cujus viribus animalibus sunt hee tres
proprietates, ut audiat 3 verbum Dei, et videat angelos trans-
figuratos coram se in forma qua possent videri, et fiat in ejus
auribus vox quam ipse audit, que est ex parte Dei et angelorum
quamvis non sit verbum hominum nee animalis terreni, et hie
est cui datur spiritus prophecie.' Hec omnia dicit Avicenna,
et alii hoc idem volunt. Et determinat quod hie debet
accipere legem a Deo et communicare earn mundo, et ex-
ponere earn et predicare. Et hie est quem querimus, legifer
noster Dominus Jhesus Christus, et impossibile est quod sit

1 Met. t. x, c. 2. 2 Met. t. x. c. 1. 3 MS. audiunt.

alius cujus secta sit ilia de qua dicit Avicenna, quod per
totum mundum est dilatanda. Et hoc potest persuaderi
multis ex predictis, et solum transibo hie innuendo modos.

Unus est per ea que de domino nostro Jhesu Christo dicta
sunt ab Ethico et Alchimo cum eorum aliis dictis. Quoniam
dicunt ' quod ' dyabolus qui primus conditus fuerat et primus
corruerat, in die judicii ante omncs pessimos homines punietur,
et in inferno recludetur. Quia qui creatur prefulsit in ordine
primus et viarum dei claruit in rude2 miraculum, idem primus
in novissimo judicio terribili venturo penas, quales ab inicio
dicte3 sunt, in caverna, laci4 tot ante tribunal regis in ipso
judicio sunt dilate, . . . ut cernant impii truculentissimum ac
furibundum mortis auctorem. quern secuti fuerunt in desideria
multa et inutilia et nociva.' Et iterum de Antichristo ipse
Ethicus scribit. Quoniam cum ipse fuisset astronomus
circuiens cum discipulis suis universas provincias et maria
perlustrasset, devenit tandem ad regiones septentrionales,
contra ubera Aquilonis circa Elyemum Portum. Et describit
ibi gentem pessimam ultra omnes alias naciones 5, ' que gens
Antichristi temporibus multam faciet vastacio|nem et eum 3° a 2-
deum deorum appellabunt cum eorum semine pessimo recluso
post portas Caspias.' Ex Antichristi igitur diffinicione, et
ex judicio futuro in quo dyabolus et impii condempnabuntur
a judice Christo, et ex hoc quod 'justi merebuntur videre
Dominum Deum suum, Christumque regem suum, et fixuras
clavorum/ ut prius tactum est, facile convincet providens 6
homo, Dominum Christum esse, qui aliquando presens isti
mundo merito fuerit mediator Dei et hominum, et vicarius
Dei in terra, et adorandus et colendus, pro legislatore veraciter
invento. Et ad pleniorem certitudinem, addemus verba
Platonis prius tacta de Christo nobilissima, et ipsius Albu-
mazar 7 qui de honestate et mundicia Virginis gloriose saciari
non potuit earn simul cum hoc in triplici lingua nominans,
et dicens, ' Quam vocamus Celechius Tarostai cui Persicum
nomen Sedios Tarzama, Arabice interpretatum ad Renepha,
id est, virgo munda, puella dico,' et cetera que tacta sunt prius.

1 loc. cit. p. 6. 2 MS. videre. 3 MS. date. 4 MS. loci.

5 p. 19, loc. cit. 6 MS. prudens. 7 See p. 8 for full quotation.

4°

Secundus modus est per legem suam, que in nobilitate finis,
et eorum que sunt ad finem excedit alias sectas in infinitum,
et ideo per totum mundum si esset infinitus deberet dewlgari.

Tercius modus est per certitudinem istius secte, et per
perfeccionem que ex revelacione certissima sibi in quantum
homo, et Sanctis suis, facta fuerunt habite ; et ideo si Avicenna
et philosophi senserunt quod perfeccio legis habuit a Deo
revelari. Et non potest aliqua secta tot revelaciones et tarn
perfectas ostendere sicut secta Christi, ut patet per expressio-
nem articulorum fidei, et omnem legum et morum honestatem,
et cetera, que tacta sunt in J secte. Manifestum est quod hec
est ilia que alias supergreditur in certitudine et perfeccione,
et ideo tenenda.

Quartus modus est per nobiles condiciones Domini Nostri
Jhesu Christi, ut ostendatur quod in Eo sunt omnia que ad
auctoritatem plenam et fidem perfectam faciendam. Et hoc
ex Tullio et aliis locis tactis inveniemus que sunt condiciones
que auctoritatem faciunt. Illud autem in quo precipue et
maxime et naturaliter stat auctoritas cui fides debeatur est
virtus, sicut Tullius et alii concordant. Set maxima et per-
fecta fuit virtus in Eo, nee posset ostendi in aliquo legislatore
tanta sanctitas : legantur Ewangelia et Actus Apostolorum,
legantur vita et actus Machometi, legantur eciam vita et
actus Moysi et cujuscunque alterius legislators, et certum
erit omnibus audientibus quod non erit comparacio aliorum
ad Dominum.

Secunda condicio est sapiencia perfecta, que virtuti annexa
perfectum reddit auctorem cui digne credi habet, sicut patet
ex Tullio De Oratore, et in Topicis et ex aliis dictis locis, set
perfectissima fuit in Eo, sicut patet in previsione futurorum,
30 b 1. in preteritorum recordacione, sine | instruccione litterarum et
doctoris, in presencium occultorum cognicione quoniam cogi-
taciones mentium presencialiter sciebat. Et ideo legantur
hystorie de vita et actibus Ejus et aliorum legislatorum, et
fiat collacio, set non invenietur comparacio. Et ideo si Judei
preponant sapienciam Moysi et sanctitatem, et Saraceni allegent
figmenta sanctitatis et sapiencie Machometi, et nos veritatem

1 A word like sancta, sea in MS. here.

sanctitatis et sapiencie Christi, si nos, gracia collacionis et
veritatis inquircnde, supponimus omnia que ipsi dicunt de suis
legislatoribus, dcbcnt similiter ipsi recipere nostra, gracia
disputacionis, quia tantam et majorem certitudinem habemus
de hystoriis nostris, sicut ipsi de suis. Et sicut ipsi, propter
hanc certitudinem et nobiles condiciones legislatoris, vellent
quod nos fieremus sub lege eorum. si legislator eorum cederet
nostrum, sic ipsi habent confiteri quod debent esse sub lege
nostra, postquam legifer noster eorum legiferos sine compara-
cione excedit. Sic enim fuit multociens probata fides nostra,
et reducta de magnis periculis, ut testatur hystorie.

Quintus modus est Alpharabii mirabilis. Et est operacio
miraculorum vera, quern modum ponit in tractatu De Civilibus.
Et si conferantur ad invicem Ewangelia et Actus Apostolorum,
et hystorie Moysi et Machometi, non est possibile quod eorum
opera comparentur operibusChristi,quia non solum opera corpo-
ralia fecit miranda, set super spiritibus imperavit, et precipue
quod peccata dimisit dominus, ' ut sciatis quod Alius hominis
habet potestatem dimittendi peccata ait paralitico, " tibi dico,
surge, tolle grabatum tuum et ambula." ' Optima demonstracio
moralis fuit ista ad probandam dimissionem peccati.

Sextus modus est mirabilior, unde mirum est quod hii duo
modi noti sunt philosophis. Dicit igitur Alpharabius alium
modum probacionis secte quod legislator perfectum habeat
testimonium a precedentibus prophetis qui perhibeant testi-
monium ei, quia tunc non potest esse aliqua dubitacio. Unde
dicit quod certificacio legislatoris quod sit verax et non licet
ut jam sit mendax, est uno modo per testimonium eorum
qui precesserunt ante eum, ex veridicis quorum suscepti sunt
sermones super veritate hujus et ordinis ejus ex Deo glorioso
et sublimi. Cum ergo verificaverimus veritatem ejus hoc
modo, et quod non est possibile ut sic mentitur, tunc oportebit
ut remaneat in rebus quas dicit, ut neque sit perscrutacio neque
consideracio, set quod ei credatur omnino. Set manifestum
est quod prophete precedentes dederunt Ei testimonium, et
non Machometo neque aliis. Et non solum prophete sancti
sed gentiles, ut Cibille vaticinantes, qui expresse loquuti sunt
de Christo et secta Christiana atque alii, | unde in historiis 3° b 2.

legimus quod sub Hirene et Constantino Imperatoribus effos-
sum fuit cadaver cum scriptura ista : 'Credo in Christum, sub
Hirene et Constantino iterum me videbit sol.' Multaque
talia inveniuntur. Set hec modo sufficiant. Et alios modos
ponit Alfarabius.

Et septimus modus est Avicenne, forcior aliis. Quoniam
si testimonium hominum precedencium maxime dat fidem
legislatori, tunc testimonium divinum et angelorum magis
dabit fidem. Set Avicenna dicit 1 quod proprietas latoris
est, ut audiat vocem Domini et vocem angelorum, et videat
angelos transfiguratos ante se. Christo vero habuit divinum
testimonium, quod testimonium Deus Pater fecit Ei dicens :
1 Hie est Filius Meus dilectus in quo mihi complacuit : ' et ite-
rum : ' Et clarificavi, et clarificabo. ' Et testimonium angelorum
et eciam non solum bonorum set malorum. Nee possent talia
testimonia inveniri de Moyse et Machometo, neque de alio
quamvis concedamus omnes hystorias que de illis leguntur.

OCTAVUS autem modus, cum aliis sublimior per vias
Astronomie, Astronomi enim mirabilius investigaverunt
sectas ut Ptholomeus, Albumasar, Alcabicius, et omnes antiqui
Indi, Caldei, Perse, Babilonii. Quoniam ipsi ponunt Jovem et
Venerem esse planetas benivolos et fortunatos2, Saturnum
et Martem malivolos et infortunatos. Mercurium dicunt
medio modo se habere, quia cum bonis est bonus, cum malis
malus, quia convertibilis nature est. De benivolis vero et
fortunatis dicunt Jovem meliorem et majorem fortunam ei
deberi minoremque Veneri. Et ideo cum due vite sint, presens
et futura, et plus valet futura quam presens, sicut eternum quam
temporale, dicunt Venerem significare super fortunas hujus
vite, quantum ad ludos et gaudia acque leticiam et hujusmodi,
et Jupiter respectum habet ad bona alterius vite, que majora
sunt. Et significat super sapienciam et intellectum et solucio-
nem sompniorum et divinum cultum, fidem et legis doctrinam,
religionem, et veneracionem, et dei timorem, et aptacionem
morum, et multa talia 3, ut Astronomi narrant.

Preterea distingunt totum celum in 12 partes, que vocantur
domus, que distinguntur per meridianum circulum et orientem,

1 loc. cit. t. x. c. 1. 2 MS. fortinatos. 3 MS. tali.

ct alios 4 circulos intersecantes se in eorum scccionibus, ita ut
prima domus incipiat ab oriente ct sub eo sit constitute ;
deinde succedunt ci 2a domus ct tres usque ad angulum terre,
scilicet, ad interseccionem dictorum circulorum sub terra. Et
ab illo puncto sunt alie tres domus usque ad lineam occidentis.
Deinde supra horizonta x incipit 7m et sequimur 8a et 9a usque
ad punctum | meridei. Deinde ioa et na et I2a usque ad 31 a 1,
orientem. Primam igitur domum dant Saturno, secundam
Jovi, et sic ulterius, secundum ordinem planetarum, ita quod
octava iterum datur Saturno, et nona Jovi. Considerave-
runtque omnes concorditer quod domus nona est domus
religionis et fidei. Et Ptholomeus et Albumasar et Alrabicus
et Mesahalat et alii omnes assignaverunt enim istis domibus
proprietates suas, quia prima est domus vite, secunda domus
substancie, et sic de ceteris, juxta suas proprietates et disposi-
ciones naturales. Unde 9a domus, ut dicunt, est peregrina-
cionum atque itinerum, fidei et deitatis et religionis, ac domus
Dei culture, sapiencie, et librorum, epistolarum, ac legatorum,
narracionum, rumorum, et sompniorum : et ideo merito, ut
dicunt, attribuitur Jovi, qui habet respectum ad bona alterius
vite, quia illis bonis debentur fides et religio et cultura Dei
et consideracio sapiencialis, et librorum et epistolarum multi-
tudo, ut patet ex lege divina ; et legatorum, ut prophetarum
et apostolorum et predicatorum copia, narrancium rumores
idoneos de nobilibus condicionibus alterius vite, et revelaciones
frequentes habencium in sompnis et extasi et raptibus de
hac vita.

Dicunt igitur planetas conjungi et complecti sibi invicem,
et hoc est quando fuerint in eodem signo, et precipue quando
in eodem gradu et in 16 minuto illius gradus et infra. Volunt
igitur philosophi Jovem ex sua conjunccione cum aliis planetis
signare super sectam religionum et fidei. Et quia sunt 6
planete quibus complecti et conjungi potest, ideo asserit sex
fore debere in mundo sectas principales. Unde periti auctores
predicti et alii dicunt, si Jupiter complectatur Saturno, signat
libros divinos, et signat de sectis Judaicam, quia est antiqior
aliis et prior, sicut Saturnus pater planetarum et remocior et

1 MS. oruonta.

prior in exitu planetarum et ordine inesse. Et ipsam omnes
confitentur, et ipsa nullam aliam, sicut Saturno omnes planete
complectuntur et ipse nullum, propter tarditatem sui motus.
Quia quando planeta est ante eum ad orientem, nunquam
ipse Saturnus consequitur aliquem, set in tantum invalescit
alius planeta ; quod consequitur aliquando Saturnum et con-
jungitur ei. Omnes quidem secte appodiant se ad sectam
Judeorum, quia hec fuit prima et est radix aliarum, a qua
omnes aliquod genus testimonii et constitucionis secte habue-
runt : unde philosophia accepit ab ea multa testimonia et
multos modos constituendi sectam, sicut in parte patet ex
aliis modis inveniendi sectam que prius tacte sunt.

Omnes enim philosophi et poete fuerunt post Moysem et
legem datam, et post multos prophetas. Quia, quantumcunque
volumus strictius computare, inveniemus quod Cadmus
31 a 2. inventor Gre|carum litterarum post Josue. Deinde in tempore
Aoth judicis, Amphion musicus claruit. In tempore Jair,
Carmentis latinas litteras reperit. Demum, sub Gedeone,
Orpheus Linusque musici claruerunt. Postea sub Samuele,
Homerus poeta fuit, hisque adjungitur Hesiodus ante Romam
conditam. Deinde Archilceus regnante Romulo, tempore
Ethechie regis Juda. Et hi omnes non philosophi set poete
dicti sunt. Deinde sub Josia rege optimo, primus philosophus,
videlicet, Tale Milesius physicus et unus de sapientibus septem,
et Solon Atheniensis similiter floruerunt. Deinde Anaximander
et Anaximenes et Xenophanes physici, tempore Judaice cap-
tivitatis claruerunt. Deinde, soluta captivitate Judeorum,
Democritus Ypocras et Pherecydes Syrus \ qui primo dixit
animas hominum esse sempiternas, Pithagore magister. Qui
Pitagoras dum venisset in Italiam cum Superbo regnante,
illam Magnam Greciam cum honore, cum auctoritate, cum
disciplina tenuit, sicut Cicero recitat primo De Quescionibus.
Et circiter tempora ilia Socrates natus est, et claruit multum.
Et tunc Architas Tarentinus et Thimeus Pictagorici florebant.
Sub quorum diebus Plato primo didicit Socratica 2 in Grecia,
deinde, ut sciret Pithagorica, adivit Architam et Thimeum
in Italia. Deinde fuit Aristotiles Platonis auditor. Et apud

1 MS. Feretides Situs. 2 MS. Sacratica.

Latinos annis quadringentis decern post Romam conditam
Livius primo fabulam dedit, Gaio Claudio Ceci filio, Marco
Tuditano consulibus. Anno ante natum Ennium poetam,
qui fuit major natu quam Plautus et Nevius poete. Hec
patent ex Josepho, Bcda De Temporibus, Chronica Clnniaciensi,
Gestis Britonum, et libro CiceronisZte Quescionibus Tusculanis.
Ex quibus patet sectam Judaicam antiqiorem esse omnibus
aliis sectis et doctrinis humanis. Unde Aristotiles in libro
Secretorum loquens de archanis sapiencie humane, dicens quod
deus1 'revelavitea primo Sanctis prophetis suis et quibusdam aliis
quos preelegitet illustravit spiritu sapiencie divine, etdotavit eos
dotibus sciencie et ab istis sequentes viri philosophi philosophic
principium etoriginem habuerunt Indi, Latini, Perses et Greci.'
Si vero Jupiter complectatur Marti, tunc dicunt ipsum signare
super legem Caldaicam, que docet adorare ignem, cujus nature
Mars est in naturali potencia et efTectu. Si Soli, signatur lex
Egyptia, que ponit coli miliciam celi, cujus princeps Sol est.
Si Veneri, signare dicitur super legem Sarracenorum, que est
tota voluptuosa et venerea ; quam licet in scriptis Machometus
redegit, ipsa tamen per longa secula in usu vite habebatur
a suis cultoribus ; unde in libro qui ascribitur Ovidio De Vite |
sue Mutacione cum loqueretur de secta Venerea, quam hominum 31 b 1,
sui temporis legem dixit esse, dicit in metro suo 2,

' In qua, si libeat, quodcunque licere putatur,
Scripta licet super hoc nondum lex inveniatur ' ;

Quam postea per sexcentos annos et amplius scripsit Macho-
metus in libro qui dicitur Alcoran. Ovidius enim ante Christum
et in temporibus Christi fuit, et secta Machometi incepit per
sexcentos annos et amplius post incarnacionem Christi, sicut
patet ex differencia annorum Christi et Arabum, que est 621
annorum et 195 dies. Set anni Arabum computantur
a Machometo, ut dicit Alfraganus et alii similiter. Si vero
complectatur Mercurio, tunc est lex Mercurialis. Mercurius
enim habet respectum, ut dicunt, ad deitatem, et oracula
prophetarum, et credulitatem, et oracionem, et dei cultum et

1 Sec. Sec. fo. D. i. 2 De Vetula, lib. iii. c. 30. p. 74, ed. cit.

maxime quando conjungitur ei Jupiter; quoniam tunc signat
numerum psallendi et numerum librorum divinorum. Et dicunt
quod lex Mercurialis est difficilior ad credendum quam alie, et
habet multas difficultates supra humanum intellectum. Et hoc
convenit propter motus Mercurii difficiles, cujus circuitus in epi-
ciclo et ecentrico et equante, in quibus considerantur sui motus
longitudinis, et inflexus, et reflexus, et in motibus latitudinis,
per declinacionem ecentrici ab orbe signorum ad septentrionem
et meridiem, et epicicli ab eccentrico in partem septentrionis
et meridiei sunt mirabiliores et difficiliores omnibus motibus
planetarum, sicut patet ex dictis Ptholomei, et planius ex
sentenciis Albategni, Tebit, et Alzarkel, et probabiliter ex
dictis Alfragani. Et propter hoc significat, ut dicunt, super
legem que habet difficiles articulos et occultas veritates,
cujusmodi est lex Christiana. Set quia Mercurius est signifi-
cator scripture et scriptorum, et profunditatis sciencie in libris
profundis, atque facunditatis sue sive dulcedinis loqucionis, et
lingue, et rethorice, ac velocitatis ejus et explanacionis senten-
ciarum ejus significat quod tarn autenticis scripturis, et tot
profundis scienciis, et tanta potestate eloquencie, defendetur,
quod stabit semper in robore suo, donee ultima lex Lune
perturbet earn ad tempus. Et dicunt, quod hec lex est
prophete nascituri de virgine, secundum quod omnes antiqui
Indi, Caldei, Babilonii, et Perse, et omnium duces Hermes
et Astabus, a prima etate docuerunt, quod ' in prima facie
Virginis ascendit virgo mundissima nutritura puerum et in
terra Hebreorum, cui nomen Jhesus Christus,' ut prius tactum
est in auctoritate quam recitat Albumazar. Et hoc congruit
legi Mercuriali, quia Mercurius habet maximam potestatem
in Virgine, secundum judicium astronomorum omnium.
31 b 2. Creatus enim fuit in Virgine, et | dignitates, seu testimonia,
seu virtutes, seu fortitudines 5, que debentur planetis racione
signorum, habet Mercurius in Virgine, ut sunt, scilicet, domus,
exaltacio, triplicitas, terminus, facies. Et domus nunc et prius
dicitur equivoce, quoniam iste domus vocantur essenciales et
naturales, priores vocantur accidentales et situales ; quoniam
he domus sunt 12 signa, quorum divisio naturalis est, quia
secciones zodiaci et celi in ea manent semper in suis locis de

circulo cclesti,hoc est de firmamento,quam divisionem signorum
faciunt sex circulisese intersecantes in polis zodiaci, et dividunt
totum celum in 1% partes equales, et que partes possunt
considerari in zodiaco solum, et tunc sunt proprie signa, ut
Aries et alia, aut possunt 111 i circuli ymaginarii extendi ad
polos, in quibus se intrinsecant, et tunc dividunt totum celum
in 12 partes equales habentes angusciam in extremitatibus
circa polos, et latitudinem in medio ad modum fundi navicule,
ita quod ilia latitudo continet extremitates parcium zodiaci,
quas communi nomine vocamus signa, unde signum dicitur
proprie, ut Aries, Taurus, &c. Et sumitur aliter pro tota
celi parte contenta inter duos circulos transeuntes, verbi gracia,
per fines Arietis, qui circuli concurrunt in polis mundi ; et
istud signum dicitur esse signum Arietis, quia ejus latitudo
consistit in extensione Arietis, et sic stelle que sunt extra
corpus Arietis dicuntur esse in signo Arietis, quamvis sint
juxta polos mundi.

Aliis eciam modis duobus dicitur signum ut omnes partes
terre et aliorum elementorum et omnes partes orbium celestium
dicantur esse in signis. Set hec patent. Acque signum et
gradus stelle vel alterius rei sumitur aliter, ut ex Alfragano
et ceteris manifestum est. Set et alie domus dicuntur acci-
dentales, quia divisio earum est accidentalis, et non manent
secciones in eodem loco celi quia non sequuntur motum celi
et ideo mutantur earum1 loca in circulo seu celo in omni
hora. Et sumuntur hee secciones, ut dictum est per circulum
meridianum et horizontem 2 cum aliis 4. Domus3 autem
que dicitur naturalis adhuc est duplex ; quedam principalis,
quedam non principalis, unde dicitur accidentalis respectu
principalis. Principalis autem domus planete domus est in
qua 4 creatus fuit, ut Leo est domus Solis, Cancer Lune,
Virgo Mercurii, Libra Veneris, Aries Martis secundum quos-
dam, secundum alios Scorpius, Sagittarius Jovis, Capricornus
Saturni. Domus autem minus principales sunt, ut Aquarius
Saturno datur, Pisces Jovi, Scorpius Marti secundum unam
opinionem, secundum aliam Aries, Taurus Veneri, Gemini

1 MS. eorum. 2 MS. orricaitum. 3 MS. Dicimus.

4 MS. quo.

Mercurio ; ita quod qutlibet 5 planetarum habeat duas domos
32 a 1. si Sol et Luna | nonnisi singulas. Ita decrevit antiquitas
sapientum. Exaltaciones vero sunt hee. Sol exaltatur in
Ariete, Luna in Tauro, Saturnus in Libra, Jupiter in Cancro,
Mars in Capricorno, Venus in Piscibus, Mercurius in Virgine.
Et sic Sol exaltatur in Ariete, sic ejus descensio est in Libra,
et sic de reliquis ; et similiter depressio Mercurii est in
Piscibus, et ideo exaltacio Mercurii est in Virgine, sicut ejus
domus, et est hec exaltacio in 15 gradu Virginis. Triplicitas
planete dicitur, cum sit in signo in quo creatus est, vel in
aliquo ejusdem nature cum signo in quo creatus est. Unde
sciendum, quod 4 sunt triplicitates. Una est calida et sicca,
que continet tria signa calida et sicca, cujusmodi sunt Aries,
Leo, Sagittarius. Unde cum est Sol in aliquo istorum trium,
dicitur esse in sua triplicitate. Et alia est triplicitas secunda,
ex Tauro, Virgine, et Capricorno, et hec est frigida et sicca ;
et Mercurius, quando est in aliquo istorum, est in triplicitate
sua. Quia licet domini istius triplicitatis in die si[n]t primo
Venus, deinde Luna, et in nocte primo Luna, postea Venus, et
eorum particeps in nocte et in die sit Mars, tamen Mercurius
participatur eis in Virgine proprie, ut dicunt astronomi, et
ideo triplicitatem habet in Virgine sicut exaltacionem et
domum. Tercia triplicitas est ex Geminis, Libra, Aquario,
que est calida et humida ; et quarta est ex Cancro, Scorpione,
et Pisce, que est frigida et humida.

Famosiores autem termini sunt Egiptiorum 1. Jubiter habet
sex primos gradus Arietis, Venus 6 sequentes, et Mercurius
8, Mars 5, Saturnus 5, Venus adhuc 8 primos Tauri, Mercurius

6 sequentes. Et sic, mira diversitate, variantur isti termini,
ut patet in tabula terminorum, ita quod Mercurius habet

7 primos gradus Virginis pro termino, non solum secundum
Egiptios, set secundum Ptholemeum. Et hoc est quod
nunc querimus. Facies autem signorum accipiuntur per
divisionem cujuslibet signi in tres partes equales ; et unaque-
que constat ex decern gradibus, que vocatur facies, et alio
modo decani ; quarum facierum inicium est a primo gradu
Arietis, et terminatur in decimo gradu ejusdem, et dicitur

1 In margin De terminis in a later hand.

Martis. Sccunda usque in 20m, et dicitur facics Solis, quia
Sol succedit ci in ordinc circulorum. Tercia est in fincm
Arietis, et dicitur facics Veneris, et sic de ceteris secundum
ordinem, ut patet in tabula facicrum ; ita quod Mercurius
habet 10 gradus Virginis ultimos pro facie. Et sic patet,
quod Mercurius habet omnes istas potestates in Virgine.
Et vocantur iste potestates l per similitudinem. Unde planeta
in domo sua comparatur regi in domo sua regia et dominacione
sua ; et cum fuerit in exaltacione sua est sicut vir in regno |
suo atque gloria ; et cum est in triplicitate sua, est2 sicut vir 32 a 2-
in honore suo et inter auxiliatores atque ministros ; et cum
fuerit in termino suo, est sicut vir inter parentes suos et
cognatos et gentem suam ; et cum est in facie sua, est sicut
vir in magisterio suo. Et domus dicitur habere quinque
fortitudines, exaltacio 4, triplicitas tres, terminus duas, facies
unam : unde domus habet in se fortitudines quinque facierum,
et exaltacio habet fortitudinem quatuor facierum, et sic
ulterius.

Ex hiis igitur patet quod he potestates Mercurii essenciales
et principales sunt omnes in Virgine. Atque addendum est,
quod unusquisque planeta habet adhuc potestatem accidentalem
quandam in signo sibi debito, que vocatur gaudium. Unde
Saturnus, dum intrat Aquarium, gaudere dicitur, ut Jupiter
in Sagittario, Mars in Scorpione, Venus in Tauro, et Mercurius
in Virgine. Et id nusquam dominatur Mercurius tantum,
sic in Virgine. Nee aliquis planeta habet in ea tot dominia,
propter quod appropriatur Virgini Mercurius. Et ideo ex
hac causa dicunt legem Mercurialem debere esse sectam
prophete nascendi de virgine ; et ideo hec secta Mercurialis
ponitur ab eis esse lex Christiana. Si vero complectatur
Lune, dicunt domini astronomie, quod erit lex Lune ex
ultima, quia circulus Lune est ultimus, et hec3 erit lex
corruptibilis que violabit omnes alias leges et suspendet eas,
eciam Mercurialem ad tempus. Luna enim, ut dicant, signifi-
cat super nigromanciam et mendacium, et ideo lex Lune erit
nigromantica et magica et mendosa. Et propter corrupcionem
Lunaris motus et flguracionum Lunarium, signiflcatur super

1 In margin De potestatibus planetarum. 2 MS. et. 3 MS. nfi.

5°

corrupcionem istius legis, que in se erit corrupta et alias
corrumpens. Non tamen multum durabit, ut dicunt, quia
Luna velociter mutatur a figuracione et luce sua et motu
propter brevitatem sui circuli. Et hoc, ut dicunt, statuetur
ab aliquo magno et potente qui prevalebit aliis, et estimant
astronomi fideles, tarn moderni quam antiqui, quod hec est
lex Antichristi, quia ille ultimo in fine mundi adveniet, et
inducet legem corrupcionis, et infatuabit mundum per artem
magicam et mendacia sua.

Non solum sic per viam universalem investigant leges et
sectas set per multas alias vias particulares, quarum unam
recitabo modo. Et est de speciali conjunccione Saturni et
Jovis que sunt individua alciora et priora. Determinant autem
astronomi tres eorum esse conjuncciones \ magnam, videlicet,
majorem, et maximam. Magna est, qua junguntur in omnibus
viginti annis in quocunque signo hoc sit. Jupiter enim perficit
cursum suum in duodecim annis, et Saturnus quasi in triginta
32 b 1. annis et ideo | fit ut post viginti annos junguntur in nono signo
ab eo, in quo prius juncti fuerant ; et post alios viginti in quinto
a primo ; et post tercios viginti iterum in illo primo. Et hec est
conjunccio magna, in hac triplicitate duodecies, vel aliquando
terdecies, primum enim signum, quintum, et nonum faciunt tri-
plicitatem. Et hec conjunccio dicitur significare pluries super
sublimacionem regum et potentum, et super gravitatem annone,
et super ortus prophetarum. Et postquam tociens in ista tripli-
citate conjuncti fuerint, ut ad aliam mutentur, tunc vocatur con-
junccio major. Et hoc fit in omnibus ducentis quadraginta
annis vel circiter, et significat super sectam et mutacionem ejus
in quibusdam regionibus. Et quando mutata fuerit conjunccio
ab ista triplicitate in aliam, ut a fine Tauri ad inicium Arietis,
tunc dicitur maxima, per revolucionem Saturni triginta duobus
vicibus, et fit in omnibus nongentis sextaginta annis, et significat
super mutaciones imperiorum et regnorum, et super impres-
siones ignitas in aere et super diluvium et super terre motum
et gravitatem annone. Et una major vel fere maxima fuit
vicesimoquarto anno Augusti Cesaris, quam dixerunt sapientes
astronomi significare super legem Mercurialem futuram. Et

1 In margin Nota de Coniunccionibus.

in libro, qui dicitur Dc Mutacione Vitc Ovidii, qui inscribitur
Dc Vetula, propter quam mutacio fuerat facta, refcrtur Ovidius
Naso loquutus fuisse de hac conjunccione,et ex ejus disposicione
prorupisseadmiracionemsecteMercurialis1 producendein mun-
dum per prophetam nasciturum de virgine absque maris com-
mixcione, quam futuram esse predixit post illam conjunccionem
per annos 6, ita quod secundum ipsum nasceretur tricesimo
anno Octaviani Augusti, sicut prius expositum est. Loquens
igitur Ovidius de conjunccione majore et fere maxima, dicit
in metro suo hoc modo 2,

'Una quidem talis felici tempore nuper
Caesaris Augusti fuit, anno bis duodeno
A regni novitate sui, que significavit,
Post annum sextum, nasci debere prophetam,
Absque maris coitu de virgine, cujus habetur
Tipus, ubi plus Mercurius vis multiplicatur.
Cujus erit concors complexio primo future
Secte. Nam nusquam de signis sic dominatur
Mercurius, sicut in signo Virginis/ . . .

Et prima faciei Virginis ascendebat in oriente, quando con-
junccio ilia facta fuit. Et fuit ilia conjunccio prope caput
Arietis. Si enim revolvamus motus Saturni et Jovis ad
tempus illud, inveniemus eos fuisse conjunctos per medios
cursus suos ante nativitatem | Christi per sex annos quinque 32 b 2.
dies et tres horas ; et erat medius cursus utriusque in Ariete
10 gradus 56 minuta 48 secunda. Medius vero motus octave
spere erat ex mediis circuli parvi 10 gradus 5 minuta 51
secunda 27 tercia, ejusque equacio ex gradibus zodyaci 8 gradus
41 minuta 6 tercia, et erat minuenda a locis omnium plane-
tarum ; unde remanserunt de Ariete 2 gradus 14 minuta 42
secunda. Cum ergo differentia inter duas conjuncciones per
cursus medios addat octo signa, duos gradus, 25 minuta 17
secunda, sequitur quod precedens conjunccio fuerat in Cancro
29 gradibus 49 minutis 25 secundis, et ita mutata fuit tripli-
citas a signo aquatico ad igneum. Si vero hec conjunccio

1 MS. numeralis.

2 De Vctula, lib. iii. c. 35, p. 76, ed. Wolfenbuttcl, 1662.

fuisset propinquior capiti Arietis, fuisset maxima, et tunc
erant anni Grecorum perfecti trecenti 5, et novem menses, et
fere decern et octo dies, quod potest probari per tabulas
annorum.

Sic igitur locuti sunt astronomi de sectis, et specialiter de
secta Christi, et dant testimonium fidei nostre quod est satis
mirabile. Et quamvis loquantur de sectis, et secte pendent ex
libertate racionis, tamen non imponunt aliquam necessitatem
libro arbitrio, dicentes planetas esse signa innuencia nobis ea
que Deus disposuit ab eterno fieri per naturam ; sive volun-
tatem humanam, sive per operacionem propriam secundum
beneplacitum sue voluntatis. Ita dicitur in libro De Cursibus
Plane tar urn. Et preterea dicunt quod voluntas non cogitur,
set tamen corpus alteratur x per virtutes celorum, et tunc anima
corpori unita excitatur fortiter et inducitur efficaciter, licet in
nullo cogatur, ut velit gratis sequi inclinaciones corporis ad
actus privatos vel publicos, et ad bonos sicut ad malos, ut sic
opiniones et secte et mutaciones consuetudinum inducantur per
aliquem modum famosum in populo et potentem, secundum
quod pre visum fuit et precognitum a Deo ; ita quod planete
sic non solum sint signa, set aliquid faciant in excitando. Et
cum posuerunt Dominum Jhesum Christum esse Deum et
hominem, ut Ethicus astronomus manifeste dicit in Cosmo-
graphia2, et Alchimus similiter, necnon et in illo libro qui inscri-
bitur Ovidius De Vetnla, Deum incarnari in Christo colligitur.
Et Plato qui in eum credidit, et alii non discordant, attribuentes
Christo quod soli homini denegatur, volunt quod disposicio
celestis potuit esse in signum concepcionis Virginis, et
nativitatis illius Hominis in quantum homo, sicut stella
prestitit signum in ejus nativitate, secundum quod dicitur
in libro Cursuum Planetarnm quod planete omnes et cetere
stelle aliter Deo homini facto, aliter puro homini . . . (cetera
desnni).

1 MS. alteratus. a MS. Conographia.

APPENDIX

EXTRACTS FROM OPUS MAJUS.
(Ed. Bridges.)

1. iii. 75. ' Potest etiam adhuc hoc idem ostendi per proprietates duas
Metaphysicae. Nam haec scientia est de illis quae omnibus rebus et scientiis
conveniunt, et ideo ostendit numerum scientiarum, et quod oportet esse aliam
scientiam ultra philosophiam, cujus proprietates tangit in universali, licet in
particulari non possit earn assignare . . . '

2. ii. 238. ' De immortalitate animae in Metaphysica est tactum/

3. ii. 241. ' Oportet Moralem Philosophiam ponere principia propter hoc
quod tactum est in Metaphysica. Nam ibi in universali, hie in particulari habent
ista tractare.'

4. ii. 243. ' Probatum est ipsum revelasse aliis quam eis qui in lege veteri vel
nova nati sunt et educati, ut in Metaphysicis habet declarari.'

EXTRACTS FROM GREEK GRAMMAR.

(Ed. Nolan.)

5. p. 58. ' Preterea nulli sapienti dubinm est quin fere omnia que dicuntur in
divisione scienciarum et de generacione et potestate et proprietatibus litterarum sint
aut falsa aut inania aut absurda. Et hoc ex tractatu meo Methaphisico, et aliis
tractatibus distinguentibus sciencias planius elucescit.'

6. p. 58. ' Et nulla lingua plures [vocales] habet nee potest habere, sicut in
Methaphisicis meis lector potest reperire.'

EXTRACTS FROM THE COMMUNIA MATHEMATICA.

(MS. Sloane, 2156.)

7. f. 72 a 1. Necesse est omni tractanti de sciencia quacunque speciali ut earn
alias eque sepius comparet ad scienciam communem omnibus que methaphisica
nominatur cujus proprium est dare divisionem omnium scienciarum magnarum et
differenciam et originem et quid est proprium cuilibet et ordinem illarum assignare
et quis eas invenit et quando invente sunt et ubi, et verificare principia illarum.
Et omnis sciencia specialis supponit sua principia esse, et non potest ex sua virtute
propria investigare ilia, ut Aristotiles docet, et hoc manifestavi in Methaphisica
mea. Similiter, nee cetera que numeravi aliter nominavi potest aliqua specialis
sciencia docere, quia communia sunt et generalia omnibus scienciis particularibus,
propter quod reservantur communi sciencie cujus proprium est formare et figurare
alias sciencias omnes et ostendere qualiter fieri aliter sciri debeant et doceri. Et
quoniam homo multis modis errat et quedam sunt cause universales errorum
humanorum quibus impedimur nimis in omni sciencia et vita et negocio, ideo hec
sciencia universalis eas precurrit ut in omnibus particularibus scienciis evitentur.

Cupiens igitur Mathematicam tractare infra radices Melhaphisice sicut feci Logicam
quam immediate sequitur Mathematica, volo sicut debeo ut in pluribus abstinere a
demonstracione eorum que verificavi in alia sciencia communi, licet multa ibi
verificata que mathematice valent recitabo per modos narracionis secundum quod
congruit Mathematice et aliquando, licet raro, afferam probaciones aliquas Metha-
phisicas, scilicet in casibus certis quando magna necessitas erit

8. f. 72 a 2. Declaravi quidem in Methaphisica quod Mathematica dicitur
dupliciter : una est pars philosophic et altera inter magicas et erroneas stulticias
computatur.

9. f. 72 b 1. Sed de hiis in Methaphisica certificatum est quantum ad earn
pertinet.

10. f. 72 b 2. Ordinem autem hunc cum cuncta probacione ex Methaphisica
mea requirat lector et tamen in isto libro primo aliquid exponetur.

11. f. 72 b 2. Cause vero erroris humani universales sunt primo considerande in
omni negocio studii et vite et officii. Et ideo in principio Methaphisice que ordinat
totam sapienciam demonstravi maliciam istarum causarum, auctoritates raciones et
exempla sapientum copiosius ingerendo, et ostendi quod hee totum studium et per
consequens omnia confundunt, quia qualis homo est in studio sapiencie, talis in vita
et religione comprobatur.

12. f. 73 b 1. Ostendi autem in Methaphisicis per modos utiles quod nulla
sciencia potest haberi sine hac sciencia nee quod aliquis potest suam ignoranciam
in aliis percipere scienciis nisi fuit in hac aliter hie preclarissime informatus. . . .
Et quoniam humana famulantur divinis ideo innuebam in Methaphisicis quod
Mathematica est necessaria divine sapiencie super id quod aliquis valeat sufficienter
explicare.

13. f. 73 b 2. Partes philosophic accidentales sunt Logica et Grammatica, ut
ostendi in Methaphisica. . . .

14. f. 74 a 1. Manifestavi enim in Methaphisica quod philosophantes Christiani
debent alcius extollere philosophiam quam homines infideles.

15. f. 74 b 1. Multas autem auctoritates sanctorum de laudibus harum
scienciarum omitto quia non sunt in tractatibus eorum philosophicis, quas in
Methaphisica posui quia hec generalis sciencia ad omnia philosophica ubicunque
inveniatur se extendit, et est potencior elevare humanam sapienciam ad divinam.
Quod eciam Aristotiles et Avicenna in suis Methaphisicis edocent, et multipliciter
hoc in mea Methaphisica demonstravi, precipue cum Methaphisica Christianorum
debeat esse complecior quam infidelium, et se potencius extendere ad majora.

16. f. 74 b I. Et propter hoc in Methaphisica que communis est omnibus
scienciis descendo ad omnes sciencias et philosophic et juris et theologie, . . .

17. f. 75 b 1. Nee loquor nunc ad exempla de Mathematica, nam hec sunt
communia omnibus scienciis, et eciam hanc viam exposui in Sciencia Communi,
scilicet, in Methaphisica diligenter. Nam ibi demonstravi quod exemplum Aristo-
tilis de addicione gnomonis ad quadrangulum minus ut fiat majus non potest sciri
ante xxiiam proposicionem sexti libri, et quod dyameter non potest probari coste
assimeter ante ultimam partem vije proposicionis decimi libri, et quod quadratura
circuli non potest sciri ante secundam xijmi libri, et sic de aliis exemplis, tarn
in numeris quam in figuris, et astrologicis et musicis que in omnibus scienciis
inducuntur. . . . Multe enim sunt alie utilitates generales quas hie omitto et in
Metaphisicis elucescunt.

18. f. 76 a 1 . Et oportet quod diffinicio sit supposicio ut probavi in Methaphisicis,
et quod non sint principia demonstracionum in ista, videlicet, supposicio, peticio, et

concepcio, quorum nominacio exponitur in libro dicto, nee realis racio assignatur.
Hujus quidem racionem docui in Methaphisica quia ad earn perlinet . . .

19. f. 81 a i. Secundum predicta accidit gravis dubitacioqualitercollocabitur
evum in presente cum tempore sub eodem genere generalissimo, sed tractatus
Methaphisicus expedit nos de hoc cum aliis ei propriis quoniam certificat omnia
hujusmodi.

20. f. 8 1 b i. Ponam quidem in Methaphisicis opiniones principales de hac
specie quantitatis [sc. quantitatis discrete non permanentis] et ideo non oportet hie eas
recitari quia false sunt, nee certificari potest Veritas hie sed supponi ex Methaphisicis
cujus aliter quorum est species predicamentorum sicut rerum omnium declarare.
Ramos eciam quos extraxi de radicibus antiquorum hie recitabo donee in tractatu
Methaphisico probavero quid tenendum. Dico igitur quod sonus. . . . Quapropter
ubi et locus non sunt quantitates discrete sed sonus. Cetera que habent requiri circa
hanc materiam expediet tractatus Methaphisice sicut sciencia domina ceterarum.

21. f. 89 a 2. Rethorica enim docens composicionem argumenti rethorici est
pars Logice, ut patuit in predictis, et rethorica utens hoc argumento est pars
Moralis Philosophic, ut in Methaphisica et in Moralibus demonstravi.

22. f. 89 b 1. Quia omnes homines naturaliter sciunt Grammaticam et Logicam
illo modo sine invencione et doctrina, ut probavi in Methaphisicis.

EXTRACTS FROM THE COMMUNIA NATURALIUM.

(MS. Maz. 3576.)

23. f. 1 a. Postquam tradidi Gramaticam secundum linguas diversas prout
valent imo eciam necessarie sunt studio Latinorum, et Logicalia cum hiis expedivi J
atque in secundo volumine tractavi partes Mathematice ; nunc in tercio occurrunt
Naturalia, et in quarto Metaphisicalia cum Moralibus subjungentur.

24. f 1. b 1. De hiis vero Naturalibus multe sciencie sunt, sicut in Methaphisica
mea patet, ibi enim demonstravi quod oportet quod quadam sciencia sit de
Communibus Naturalibus, nam preter specialia sunt quamplurima communia que
sufficiunt in quantitate ad scienciam magnam, ....

25. f. 2 a 1. Sed alie sciencie naturales erunt magne, quarum multe habent
plures sub se sciencias, sicut in Methaphisica planum est. Nam nobilis pars
Methaphisice, cum sit communis omnibus scienciis, est de origine et distinccione
et numero et ordine scienciarum omnium, ostendens propria cuilibet et demonstrans.
Declaravi igitur in ilia parte Methaphisice quod preter scienciam communem
naturalibus sunt septem speciales : viz. Perspectiva : Astronomia judiciaria et
operativa : Sciencia ponderum, de gravibus et levibus : Alkimia : Agricultura :
Medicina : Sciencia Experimentalis.

26. f. 3 a 2. Sic ergo grosso modo exposui sciencias octo naturales de quarum
natura et proprietatibus, et aliarum scienciarum, magnum composui tractatum in
Metaphisica, cujus proprium est distinguere omnes sciencias, et dare racionem
universalem de omnibus, ....

27. f. 5 a 1. De effectu igitur primo nunc est dicendum qui vocatur Virtus
agentis, et Similitudo, et Species, et Ymago, et multis aliis nominibus, ut in
Methaphisicis edocetur. . . .

28. f. 5 b 1. Set omne accidens distat in infinitum a nobilitate substancie, et
ideo primo multiplicata fit species substancie, et secundario species accidentis, nee
potest aliter esse, sicut in Methaphisicis demonstravi. . . .

29. f. 5 b 2. Hec enim posicio (forma celestis potest multiplicare materiam
continue sine deperdicione) falsissima est, sicut in Methaphisica mea potest cuilibet
patere.

30. f. 7 a 2. ... Viam per cujus medium transeat species, et sic de aliis
intelligendum est, ut ex Methaphisica plenius innotescit.

31. f. io b i. Set completa destruccio harum opinionum et aliarum consimilium
patet in tractatu meo de speciebus methaphisico, cum certificacione istius dubita-
cionis et aliarum.

32. f. 1 1 b 2. ... Species albi et nigri faciunt speciem medii colons. Hec ex
Perspectiva et ex Methaphisica manifesta sunt, . . .

33. f. 13 b 1. Nam, ut in Methaphisicis plenius scripsi, quinque sunt modi
equivocacionis. . . .

Opera hactenus inedita Rogeri Baconi

Fasc. II

LIBER PRIMUS

COMMUNIUM NATURALIUM
FRATRIS ROGERI

PARTES PRIMA ET SECUNDA
EDIDIT

ROBERT STEELE

OXONII
E TYPOGRAPHEO CLARENDONIANO

HENRY FROWDE, M.A.

PUBLISHER TO THE UNIVERSITY OF OXFORD

LONDON, EDINBURGH, NEW YORK

TORONTO AND MELBOURNE

NOTE

The Communia Naturalium of Bacon represents itself to be
the first part of his treatise on Natural Philosophy. It is incomplete
and shows that it has not received a final revision from its author's
hands. M. Duhem, in a recent communication to the Archivium
Franciscano-Historicum, even states that it ' est une sorte de mosaique
forme'e de morceaux, plus ou moins remanies, de FOpus Majus, de
TOpus Minus, et de l'Opus Tertium.' I reserve any discussion of
this theory till the whole of the book is in print. The reader will
see that the projected arrangement of the portion now published
is not adhered to in either MS.

I have not attempted to construct a critical text of the work, but
to make available the text of the manuscript chosen, preserving
variations of spelling and grammar as not without philological value,
noting the variants of the oldest manuscript, and all but the least
important of a third. The text of Parts I and II is found in three
manuscripts, M, F, D ; M is Mazarine 3756, an English MS. of
the middle of the fifteenth century, formerly in the possession of John
Dee, Richard Eden, and Sir Kenelm Digby. F is the British
Museum MS. 7 F vii which dates from about 1290. D is the
Bodleian MS. Digby 70 written in the first years of the fifteenth
century. It belonged amongst others to Thomas Allen [and
Sir Kenelm Digby. D closely resembles F, but was certainly not
copied from it. It is not without interest that each of these MSS. is
a fragment of a larger sequence. M begins on gathering c of the
original collation, and was therefore preceded by a tract of some
20 fT. or about 70 pp. of this work. F begins on f. 46 of its original
sequence, being preceded by a work or works about four times as
long as this fascicule. D begins on gathering h, and was therefore
preceded by a tract of 70 ff. that is of the same length.

I have to ask the reader's indulgence for possible errors of ex-
pansion due to the ambiguities of the manuscripts, though every care
has been taken to avoid them. I have tried to verify Bacon's
quotations from Aristotle, and am convinced that in many cases

they were taken from compendia which no longer exist — the form
in which Aristotle's scientific works were probably first introduced —
or from translations as yet undescribed. The variations from known
texts cannot be accounted for by contamination from glosses, &c,
having in view the recent introduction of the works. My references
are to the early printed mediaeval translations of Aristotle with the
gloss of Averroes, cited by book and comma. A very convenient
edition for general students is the Venice folio of 1550-2.

It will be unnecessary to recall to students of Bacon that Charles
published considerable extracts from the first two parts of the
Communia Naturalium in his invaluable study of 186 1. Some
differences will be noticed in the text from his readings. They
have been carefully verified, and do not detract from the merit of
his work.

A word should be said of the want of correspondence between
the theoretical (as shown in the chapter headings) and the actual
division of the text. Part I, Dist. 3, should have three chapters, the
text has four. Part II, Dist. 1, should have seven chapters, it has
four. Dist. 2 should have four (M) or nine (F), M has ten and F four
wrongly numbered ; Dist. 3 being disregarded in both. Its reinstate-
ment with four chapters, and the fact that two others in Dist. 3 are
not in F, will reduce Dist. 3 to four. Dist. 4 should have six chapters,
it has three. It is thus evident that the scheme represented by the
rubrics has been but imperfectly carried out. It may be noted that
some of the marginal rubrics of F are in a later hand (c. 1320).

I have to express my thanks to Mr. Halliday Sparling, Mr. Herbert
of the British Museum, Fr. Michael Bihl, O.F.M., Mr. Ingram
Bywater, and to the Clarendon Press for invaluable assistance in
the preparation of this edition.

Robert Steele.
Savage Club.
London, W.C.

SUMMARY OF CONTENTS

PARS PRIMA

PAGE

Distinccio prima de communibus ad omnia naturalia.

Cap. I. de ordine sciencie naturalis ad differencias I

Cap. 2. de numero et ordine scienciarum naturalium ... 3

Cap. 3. de modo procedendi in tractando de naturalibus . . 10

Cap. 4. de universali exposicione agentis et materie ... 14

Distinccio secunda.

Cap. 1. de eo quod fit ab agente in materiam . . . .16
Cap. 2. de diversitate agencium faciencium Species ... 20
Cap. 3. de medio in quo fit multiplicacio speciei et de multiplica-

cione secundum lineas rectas 24

Cap. 4. de multiplicacione secundum lineas fractas ... 26
Cap. 5. de duplici fraccione 28

Distinccio tercia de multiplicacione secundum lineas reflexas et
accidentales et tortuosas et figuraciones, et de accione et corrup-
cione speciei.

Cap. 1. de multiplicacione secundum tres lineas dictas . . 33
Cap. 2. de multiplicacione secundum figuram circularem et

piramidalem 36

Cap. 3. de specialioribus multiplicacionibus secundum figuras . 39

Cap. 4. de modo existendi species in medio et de ejus successione 42

Distinccio quarta de varietate accionis naturalis per geometriam.

Cap. 1 45

Cap. 2. de accione, fraccione et reflexione 46

PARS SECUNDA

Distinccio prima de materia.

Cap. I. quomodo materia dicitur substancia, sicut forma, et com-

positum, et qualiter equivoce . 50

Cap. 2. in quo ostenditur quod sicut est unum commune omnibus

compositis, sic est a parte forme, et similiter a parte materie . 52
Cap. 3. in quo magis probatur communitas materie per raciones

particulares 54

PAGE

Cap. 4. in quo probatur quod differencie specifice adduntur ad
essenciam materie prime ut sic ostendatur quod sit communis
sicut genus generalissimum compositurn 57

Distinccio secunda de quibusdam aliis que pertinent ad materiam,
privacionem, et formam.

Cap. 1. quomodo et ubi in generacione substancie inveniatur

primo materia naturalis ........ 65

Cap. 2. de assignacione trium principiorum nature 69

Cap. 3. de forma, quid sit 72

Cap. 4. de privacione et potenciis materie et de racionibus semina-

libus 77

Cap. 5. de figurali disposicione materie forme et compositi . . 86
Cap. 6. quomodo predicta possunt clarius videri per dictam

divisionem ........... 90

(Distinccio tercia.)

Cap. (1)7. de universalibus 92

Cap. (2) 8. de exposicione auctoritatum in contrarium . . 96

Cap. (3) 9. de causa individuacionis 98

Cap. (4) 10. de causis universalitatis 101

Distinccio quarta de natura et modis ejus.

Cap. 1. de natura per separacionem ejus ab intellectu . . .108
Cap. 2. de natura explicanda secundum diffinicionem Aristotelis . 11 1
Cap. 3. de natura explicanda secundum diffinicionem Boecii . 117

Distinccio quinta de omnibus causis naturalibus et per se et per
accidens.
Cap. 1. de divisione cause in quatuor modos famosos . . .121

Cap. 2. de octo modis causarum 124

Cap. 3. de casu et fortuna et casualibus, et fortuitis , . .130
Cap. 4. de exposicione intencionis nature, et quomodo intentum,
scilicet, finis imponit necessitatem rebus naturalibus cum e
converso fiat in doctrinis 134

Incipit liber primus communium naturalium
fratris Rogeri Bacon, habens quatuor partes
principales, quarum prima habet distincciones
quatuor.

Prima Distinccio est de commtmibus ad omnia naturalia,
et habet capitnla qnatnor.

Capitidum primtim de ordi7ie sciencie naturalis ad differ-
encias.

5 Postquam tradidi Gramaticam secundum linguas diversas
prout valent immo eciam necessarie sunt studio Latinorum, et
Logicalia cum hiis expedivi ; atque in secundo volumine tra-
ctavi partes Mathematice ; nunc in tercio occurrunt Naturalia,
et in quarto Metaphisicalia cum Moralibus subjungentur.

10 Patet enim quod Gramatica et Logica priores sunt in ordine
doctrine, et ordo Naturalium est, testante Avicenna primo
Metkaphisiee, ut sequantur Mathematicam. Similiterque ibidem
docet quod Metaphisicalia sequuntur Naturalia, quia secundum
eum, conclusiones aliarum scienciarum sunt principia in Metha-

15 phisicis. Et hoc certum est ex Aristotele, cum per conclusio-
nes Astrologie doceat unitatem cause prime et multitudinem

11 primo Methaphisice] lib. 1. comma 3 (ed. 1495).

Incipit] Hoc est volumen naturalis philosophic in quo traditur sciencia rerum
naturalium secundum potestatem octo scienciarum naturalium que enumerantur
in secundo capitulo. Et habet hoc volumen quatuor libros principales. Primum
est de communibus ad omnia naturalia, secundum de celestibus, tercium de
dementis et mixtis inanimatis, quartum est de vegetabilibus et animalibus.
Primus liber habet partes quatuor. Prima pars habet distincciones quatuor.
Prima distinccio dat intencionem et numerum scienciarum nobilium et modum
procedendi, et explicat in universali racionem materie et efficientis et secundum
hoc quatuor habet capitula quatuor, et in primo datur intencio F

5 Postquam] inc. D 6 immo] sicut D eciam om. F 15 certum est

ex] certum est quod F

B R II X>

intelligenciarum, licet alia via methaphisicus habet probare
principia omnium scienciarum, ut debet in ilia sciencia edoceri.
Moralis autem philosophia est finis omnium scienciarum
aliarum, et ideo finem in consideracione philosophica optinebit ;
quia omnes alie sunt speculative veritatis, hec autem est pra- 5
ctica boni, id est, operativa, propter quod sequitur alias ordine
naturali. Nam veritatis cognicio ad amorem boni et ejus
operacionem ordinatur. Naturalia vero sumpta specialiter et
stricte sunt in quibus est principium motus et quietis, ut in
partibus elementorum, que sunt Ignis, Aer, Terra, Aqua, et 10
in omnibus factis ex illis que sunt inanimata, ut metalla,
lapides, sales, et sulphura, attramenta, et colores sicut minium
1 a 2. et cerusa et lazulus quod est azurium, et viride | grecum, et
hujusmodi que in ventre terre generantur. Similiterque plante,
cujusmodi sunt herbe, arbores, caules, canne, frutices. Sunt 15
item animalia bruta et homines ; in hiis enim est principium
motus et quietis naturaliter, et ideo in eis est natura que di-
citur principium et motus et status ; quiescunt enim hec omnia
et moventur naturaliter, ut patet secundum motum localem, et
secundum alios motus, et secundum generacionem et corru- 20
pcionem, alteracionem, augmentum, et diminucionem. Genera -
cio est, ut exempli gracia, quando res exit de non esse ad esse,
ut cum de ligno fit flamma et carbo, et corrupcio est quando
de ente fit non ens, ut in hoc eodem exemplo, cum lignum
corumpitur sicut carbo generatur. Alteracio est quando res 25
manet in sua substancia, tamen transmutatur in accidentibus,
F 84 a 2. ut cum Socrates sanus fit eger, vel de calido fit | frigidus. Au-
gmentum est ut cumpuer crescit in virum, etsic de animalibus
et plantis cum de minori quantitate fit major in eis per nutri-
mentum quod recipiunt in juventute : et diminucio est, e 3°
converso, quando in senectute decrescunt. Similiter celestia
habent principium motus in se, non quietis sicut cetera.

1-2 licet . . . edoceri om. D 4 optinebit] continebit D 5-8 hec autem
. . . ordinatur om. D 5 hec autem] et hec F 7 et ejus] et ad ejus F

8 ordinatur] feliciter ordinatur F 13-14 et huiusmodi que] hec que D

15-16 frutices. Sunt item] fructifices, item.F: Sunt om. D 18 et motus]

motus et quietis D 19 patet] puta D alt. et] videlicet D 20 pr. et]

ut F 21 alteracionem] et alteracionem et F 22 ad] in FD 27 Socrates]
Sortes Mss. hie et ubique 31 decrescunt] discrescunt F

Dicuntur tamen quiescere secundum totum, licet partes mo-
veantur, quia partes mutantur de loco ad locum set semper
manet totum in eodem loco. Hec tamen, id est, celestia non
sunt ita proprie naturalia secundum dictam descripcionem
5 nature, et maxime propter quietem qua carent, sed magis
dicuntur naturalia quia faciunt motus et status in elementis et
elementatis. Non enim moventur cell et stelle motu naturali
omnino set voluntario per intelligencias. Sunt tamen cause
motuum naturalium et quietum in hiis inferioribus naturalibus.

10 Capitalum secundum de numero et or dine scienciarum ibi.
naturalium,

De hiis vero naturalibus multe sciencie sunt, sicut in Metha-
phisica mea patet, ibi enim demonstravi quod oportet quod
quedam sciencia sit de communibus naturalibus ; nam preter

15 specialia sunt quamplurima communia que sufficiunt in quan-
titate ad scienciam magnam ; et sunt difficilia et utilia valde.
Et ideo cum ars et sciencia debent esse de utili et bono
secundum Aristotelem in Ethicis, merito de hiis communibus
debet constitui sciencia satis magna. Unde sicut composui

20 scienciam magnam de communibus Methamatice ante partes
ejus speciales, eo quod communia ejus sunt multa et difficilia
et utilia, sic hie facere non omittam, et sic fecit Aristoteles in
sciencia naturali vulgata apud Latinos. Nam omnia sunt
communia que determinat in libris naturalibus vulgatis, quon-

2= iam ut notum est omnibus, de communibus naturalium
tractat in libro Phisicorum, ut de principiis, et motu, et in-
finite, et loco, et vacuo, et tempore, et de aliis similibus, atque
in omnibus aliis libris fere in sua philosophia vulgata tradidit
eciam communia, licet ad speciales res descendat, ut ex libris

30 sequentibus patefiet. Nam in libro Cell et Mundi, licet tractet
de partibus celi et mundi, que sunt res speciales, tamen non

18 in Ethicis] lib. 1. comma 1 (ed. 1496).

3 tamen, id est] scilicet F 5 qua] ita F 13 oportet quod] oportet ut F
14 sit] sint F 15 communia] generalia D 18 communibus] omnibus M

19-20 Unde . . . magnam om. D 19 composui] posui F 21 ejus speciales]
ejus principales speciales F communia ejus] ilia communia FD 22 et sic]
et ut D 23 Nam] Sciencia F 25 de] de quibus F 29 eciam]

quedam DF descendat] descendant D

B 2

determinat nisi conclusiones communes, scilicet, quod mundus
est perfectus, et quod sit finitus, et quod habet dififerencias
posicionis, scilicet, dextrum et sinistrum, ante et retro, sursum
et deorsum, et quod unus, et quod ingenerabilis et incoruptibilis,
et quod celi et stelle et elementa sunt sperice figure, et duo 5
motus sunt in celis, unus, scilicet, ab oriente in occidens, ut
diurnus in primo celo, et alius ab occidente in oriens, ut in
1 b 2. planetis. Et adjungit | sermonem de gravitate et levitate
elementorum, et hec omnia sunt universalia. Nichil vero
docet in particulari de naturis substancialibus celorum et stel- 10
larum, neque de virtutibus quibus agunt in hec inferiora,
neque de natura lucis in eis, et obscuritatis eclipsium, neque
de motubus cujuslibet planete cujusmodi sunt, et quot sunt,
neque certiflcat de contiguitate orbium, neque de numero
eorum, neque de altitudine celorum et stellarum, neque de 15
spissitudine et magnitudine, et sic de aliis particularibus
veritatibus in celestibus. Neque certiflcat de partibus habita-
bilibus in magnitudine, figura, et situ, neque de complexionibus |
F. 84 b 1. earum : neque eciam de substancialibus naturis elementorum,

neque de qualitatibus eorum, ut sunt partes mundi ; nee de 20
virtutibus et accionibus eorum, nee de motubus eorum ponit
aliquid nisi verba universalia, scilicet, quod gravia moventur
deorsum et levia sursum, et hujusmodi : et sic de aliis que
pertinent ad naturas substanciales et accidentales celorum et
elementorum. Et sic est fere ubique in aliis libris naturalibus. 25
Ita quod licet maxime videtur quod liber De Animalibus con-
tineret particularia, tamen testante Plinio in 8° libro Naturalis
Philosophic^ Aristoteles composuit 50 volumina preclara De
Animalibus, et in Latino non sunt nisi decern et novem libelli
parvuli. Nam aliene sciencie ilium magnum tractatum De 3°
Animalibus reservavit, sicut postea exponetur. Et preterea
non solum tractantur communia in illis libris Aristotelis, set

3 scilicet] in F ante et] aut F 4 ingenerabilis] generabilis F 5 et

quod] et quod et F et duo] et quod duo FD 6-7 ut . . . celo om. D

7 oriens ut in] oriens, primus diurnus est in primo celo, secundus in D ut in]
in F 11-13 neque . . . planete Herat D 12 obscuritatis] obscuritas FD

13 motubus] motibus FD 22 aliquid om. F 25 ubique] universaliter D

26 videtur] videretur F 26-27 contineret] continet F 27 8°] 40 D

30 aliene] alii FD ilium] alium F

eciam adhuc quedam necessaria, que communia sunt, tractantur
inperfecte. Nam cum omnia naturalia fiant per agens et
materiam, agens enim transmutat materiam ut inducat formam,
parum de hiis que ad materiam pertinent certificat naturalis
5 philosophia Aristotelis, ut patebit inferius. Et minus de |
forma, minimeque de agente, cum tamen tota radicalis potestas a a i.
naturalium consistit in hiis explicandis que ad materiam et
formam pertinent, et maxime que noscuntur pertinere ad
efficiens, ut inferius tarn in Naturalibus quam in Metaphisicis

io elucescet. Set hec que de efficiente et materia et forma sunt
scienda, sunt communia omnibus naturalibus, et ideo in sciencia
communi ceteris partibus naturalis philosophic debent cercius
annotari. Quapropter manifestum est quod una debet esse
sciencia naturalis philosophic, que omnia tractet communia

15 naturalibus, et hec erit prima inter sciencias naturales. Set
alie sciencie naturales erunt magne, quarum multe habent
plures sub se sciencias, sicut in Methaphisica planum est.
Nam nobilis pars Methaphisice, cum sit communis omnibus
scienciis, est de origine et distinccione et numero et ordine

20 scienciarum omnium ostendens propria cuilibet et demonstrans.
Declaravi igitur in ilia parte Methamatice quod preter
scienciam communem naturalibus sunt septem speciales : vide-
licet, Perspectiva : Astronomia, judiciaria et operativa : Scien-
cia ponderum de gravibus et levibus : Alkimia : Agricultura :

25 Medicina : Sciencia Experimentalis. Nam cum Perspectiva
sit de visu, que res naturalis est, oportet ut hec sit sciencia
naturalis, et quoniam visus ostendit nobis rerum dirTerencias
secundum Aristotelem primo Metaphisicc et libro De sensu
et sensato, et scimus hoc per experienciam quoniam cecus

30 nichil dignum scire potest de hoc mundo ; oportet quod
Perspectiva sit prima specialis sciencia inter sciencias naturales.
Deinde per ordinem sequntur alie secundum seriem rerum

28 primo Metaphisice] in proem, lib. 1 ; multasque differentias manifestat.'
28-29 D© sensu et sensato] de sensu et sensilibus, c. 1 ' multas enim
differentias et omnimodas visus annuntiat potentia.'

1 eciam om. D 2 Nam om. D 3 enim om. F inducat] perducat D

5-9 Et minus . . . ut inferius om. D 10 elucescet om. D 16 erunt] suntZ)

17 plures] plures simul D est] erit F 26 ut] quod FD 29 hoc] hec FD

naturalium, ut Astronomia de celestibus, que cum doceat
de naturalibus virtutibus et proprietatibus celorum et stel-
larum, doceatque de generacione et alteracione inferiorum

2 a 2. per celes|tia ut sic sumantur judicia naturalia de hiis, et
rebus generabilibus et coruptibilibus, et fiant opera naturalia 5
utilia in eis et mira in eis : manifestum est quod hec est
sciencia naturalis. Nam ut prius in Mathematicis habitum
est, Astronomia est triplex. Due sunt de quantitate celestium
?. 84 b 2. et parcium habitabilis, una \ speculativa, ut in Almagesti tradita,

alia practica, ut in Canonibus et Tabulis et Instruments, que 10
due non descendunt ad naturales virtutes celorum et stel-
larum, nee ad alteraciones inferiorum naturalium, neque ad
judicia. neque opera, quia horum consideracio pertinet ad
philosophiam naturalem. Et ideo est tercia Astronomia, que
hec naturalia in celestibus et inferioribus investigat, quam 15
tradidit Aristoteles in sciencia de inpressionibus, sicut docet
Averoys secundo Cell et Mtmdi, et liber Novem Judicum,
et alii hoc cercius attestantur. Hec autem Astronomia tra-
ditur perfecte in libro Pliirium Judicum, et in multis aliis
libris de hac sciencia, sicut sciunt qui in hac laboraverunt. 20

Post scienciam celestium sequitur sciencia de Elementis in
quantum sunt partes mundi, et hoc in quantum sunt gravia et
levia, et ideo constituta est sciencia de eis, que omnes gradus
et proprietates gravium et levium ostendit, et hujusmodi est
sciencia de Ponderibus, in quibus certificantur gravitas et 25
levitas et motus gravium et levium, que apud Tebith et
Euclidem et multos alios auctores egregie ventilatur.

Post hec sequitur sciencia de omnibus rebus inanimatis que
fiunt primo ex elementis, et hec est Alkimia, que docet quo-
modo centum quadraginta quinque sunt mixtiones elemen- 30

2 b 1. torum et | quomudo generantur humores primo, et spiritus et
corpora et omnia inanimata, usque ad partes animalium et

17 Averoys secundo Celi et Mundi] vid. com. 57.

6 utilia in eis] utilia FD 9 habitabilis] habitabilium D speculativa]

specialissima F marked for erasure 10 in om. D 11 due non] due

in nullo FD descendunt] discedunt F 14 Astronomia] philosophia D

16 inpressionibus] impressionibus celestibus FD 17 Averoys] Averois

in D 18 alii hoc] alii D 20 sciunt] dicunt D qui] quia F hac]

hac sciencia FD 26 Tebith] Thebit D

plantarum inclusive, quia mcdicina mirabilis que docet mun-
dare metalla viliora, ut fiant aurum et argentum, extrahitur de
spiritu occultato in partibus plantarum et animalium, et pre-
cipue hominum, sicut Aristoteles et Avicenna et alii edocent
5 evidenter. Et taceant stulti qui abutuntur autoritate ilia in
fine prime translacionis Metkeororum, quam contra veritatem
allegant, dicentes scriptum esse ' Sciant artifices Alkimie
species rerum transmutari non posse,' ac si esset verbum
Aristotelis, cum nichil ejus sit a principio illius capituli ' Terra

io pura lapis non fit ' et cetera, set additum ab Alveredo. Quod
si esset male allegant, cum sequatur ' nisi fiat resolucio ad
materiam primam quam ignorant/ de qua tamen Aristoteles
in nono Mctaphisice dicit quod non fit ex mortuo vivum,
nisi fiat resolucio ad materiam primam. Hec enim sciencia

15 traditur apud Aristotelem non in libris vulgatis, quia nichil
habemus in communibus libris naturalibus de speciebus rerum
inanimatarum, set in aliis libris suis specialibus qui de rebus
inanimatis intitulantur, et in libro Secretortcm et alibi in
particulari docet de practica Alkimie, cujus sentenciam exponit

20 Avicenna in magno volumine de ilia sciencia, quod in decern
libris continetur. Et alii libri ejus et aliorum sunt plurimi qui
sapientibus innotescunt.

Deinceps de plantarum natura et animalium specialis sciencia
et maxima constituitur, scilicet, de omnibus animatis preter-

25 quam de homine, de quo, propter nobilitatem suam et necessi-
tatem, constituitur sciencia propria que dicitur Medicina. | Set 2 b 2.
ei in ordine discipline prima est sciencia animatorum pre-
cedencium | hominem et ejus usui necessariorum, que primo F. 85 a 1.
descendit ad omne genus agri et terre nascencium, distinguens

30 quatuor species agrorum, et propter vegetabilia et terre na-
scencia in eis. Est enim ager sacionarius in quo seruntur

13 nono Metaphisice] Met. viii. 14 'verbi gratia ut ex mortuo fiat vivum,
oportet primo pervenire ad materiam, deinde ad vivum/ f. 80.

1 docet] potest FD 4 et Avicenna] in Avicenna F et alii om. M

7 dicentes] dicentes ibi FD esse] est M 9 nichil ejus] nichil D

a] in F 15 apud] aput F: ab D in] de D 21 libris] libris de

hiis DF 28 usui] visui D 29 descendit] descendunt D genus]

agensZ) 30 et propter] propter FD 31 seruntur] serunt F

segetes et legumina: est eciam ager consitus arboribus, ut
nemus. Est ager pascuus, ut prata et deserta. Est ager qui
ortus dicitur, in quo domestice arbores et caules et herbe
et radices tarn nutritive quam medicinales parantur. Hec
igitur sciencia extendit se ad perfectam consideracionem 5
omnium vegetabilium, quorum noticia nimis inperfecta tra-
ditur in libro De Vegetabilibus Aristotelis, et ideo necessaria
est sciencia sufficiens de plantis et specialis, que in libris
Agriculture docetur. Set cum agrorum cultura eciam non
potest fieri sine copia animalium domesticorum, neque utilitas 10
agrorum, precipue consitorum arboribus et pascuorum et de-
sertorum, posset haberi nisi nutrientur animalia silvestria, nee
esset humanitatis utilitas sufficienter procurata nisi per animalia
silvestria, ideo extendit se hec sciencia ad plenam considera-
cionem animalium omnium, et ad horum cognicionem misit 15
Aristoteles plura milia hominum per regiones mundi, autoritate
Alexandri Magni, sicut Plinius scribit, et fecit ilia preclara
quinquaginta volumina De Animalibus superius memorata,
et ideo hec sciencia magna de plantis et animalibus suplet
defectus librorum communium Aristotelis vulgatorum apud 20
Latinos, qui vocantur De Plantis et Animalibus ', et traditur
in libris Plinii, et in libris Palladii De Agricultural et in libro
Georgicorum Virgilii non ignobili cum exposicione egregii
commentatoris ejus Servii, et in multis libris, sicut notum
est sapientibus expertis. Hec autem Agricultura dicitur ab 25
3 a 1. agrorum generibus | quattuor in quibus vegetabilia et animalia
producuntur.

Sciencia septima est de animali racionali, scilicet, de homine
et precipue de sanitate et infirmitate ejus, et ideo de com-
posicione et generacione illius, sine quibus eciam sanitas et 30
infirmitas ejus non possunt intelligi nee doceri. Constat
vero quod homo est res naturalis, et ideo sciencia de ejus

1 eciam ager] enim a. MD : scilicet eciam F ut] et D 8 specialis] specie-
bus D 9 docetur] dicentur D eciam om. FD 10 animalium] aliquorum F
12 posset] possent D 13 humanitatis] humana FD utilitas] voluntas D

14 se om. D 18 quinquaginta] Lxla F 20 librorum communium]

omnium D 24 multis] multis aliis FD 25 expertis] et expertis FD

28 septima] sexta D over erasure 29 composicione] corrupcione D

30 eciam om. FD 31 possunt] potest M 32 quod om. D

constituta naturalibus erit inter naturalcs comprehensa. Set
octava et ultima est Sciencia Expcrimentalis, que non est
contenta argumentis nee experienciis universalibus ct inper-
fectis, sicut sciencie naturales priores, set plenam certitudinem
5 inducit ex perfeccione experiencie, et certificat ultima certitu-
dine omnia que in hoc mundo continentur. Nam et celestia
et celestium operaciones et judicia rerum naturalium longe
cercius quam astronomia investigat, sicut Ptholomeus in libro
De disposicione Spere docet, et omnes conclusiones nobiles

10 aliarum scienciarum cercius manifestat, et addit alias veritates
magnificas in propria doctrina, et opera sapiencie occulta
rimatur. Unde sicut nauta precipit carpentatori ut faciat ei
navem qua utatur ; sic hec sciencia precipit aliis scienciis
operativis ut faciant ei opera et instrumenta sapiencie quibus

15 utatur. Unde precipit geometre ut faciat sibi speculum sic
figuratum ut omnes radii solis cadentes in illud reflectantur
ad idem punctum in omni distancia quam volumus, ut per
hoc artificium experimentator comburat omne combustibile
subito, et omne metallum solvat, et omnem lapidem in pul-

20 verem et calcem redigat, per multitudinem et magnitudinem
speculorum ad eandem distanciam comburencium. Set
longe majora adinvenit hec sciencia, quoniam rimatur omnem
nature potestatem et artium magnalium, et extendit se ad
considera]cionem magicarum artium, sicut Logica considerat 3 a 2.

25 sophisticum argumentum, ut omnis falsitas et error in rebus
et operibus destruatur, et sola nature et artis Veritas teneatur.
Sic ergo grosso modo exposui sciencias octo naturales, de
quarum natura et proprietatibus et aliarum scienciarum ma-
gnum composui tractatum in Metaphisica, cujus proprium est

30 distinguere | omnes sciencias, et dare racionem universalem de F. 85 a 2.
omnibus, quia est communis omnibus rebus et scienciis spe-
cialibus, et in omnes suam influit potestatem. Set postquam
racio scienciarum patet in universali per Metaphisicam debent

1 naturales] naturales sciencias FD 3 nee . . . inperfectis om. M

5 inducit] mundi D certitudine om. D 6 que] queque F 10 addit]

addidit-F 14 operativis] operatis D faciant] faciat MD 16 illud] illis M
18 comburat] comburet D 20 calcem] in calcem D 22 adinvenit]

adjunxit D 23 et extendit] extendit F 25 omnis] eis D 26 et artis]

artis D 27 octo naturales] generales D 29 in] de D 32 in om. D

sciencie octo postea poni in locis in particulari et in propria
disciplina.

Capitnlum 3m. de modo proccdendi in tracta?ido de natura-
libus.

Quod ad presens intendo facere in scienciis naturalibus, 5
set primo tractatu compendioso, ne prolixitas et novitas
nimie terreant auditores, medullarem tamen substanciam
omnium scienciarum in hoc volumine ponam que nusquam
posita est adhuc in uno volumine nee tantum de potestate
sapiencie naturalium scriptum est adhuc in omnibus libris 10
Latinorum, quamvis Latini sapientes hoc apud se experti
sunt, licet nondum scripta super hiis componere voluerint.
Sicud igitur ad compendium congregavi vim et potestatem
scienciarum mathematicarum, resecatis superfluitatibus infinitis
et additis que omissa fuerant ab antiquis : sic in naturalibus 15
procedam, quia non est magnum in paucis effluere, set
plurima compendio moderari. Temptabo igitur vires meas ad
hoc tempus compendioso tractatu, ut si necesse merit alias
3 b 1. copiosius tractem singula aut quod alii per me excijtati
per opera mea promoveantur ad majora. Certum est enim 20
quod non solum alii set ipse Aristoteles multa respectu nostri
temporis cumulavit superflua. Nam descendit ad opiniones
philosophorum, que licet suo tempore videbantur alicujus
valoris propter novitatem philosophancium, nunc tamen stultis-
sime reputantur ; ut omnes opiniones de anima, quam quidam 25
posuerunt esse aliquod elementorum, quidam athomos, quidam
esse sanguinem, alii numerum, et sic de aliis stulticiis infinitis.
Similiter de opinione Parmenidis et Melissi, qui dixerunt omnia
esse unum et idem, et de opinione Democriti quod omnia fiunt
ex attomis, et sic de opinionibus Anaxagore et Empedoclis et 30
aliorum que modo ridiculose videntur et inertes, et sic de aliis
pene innumerabilibus que Aristoteles recitabat circa opiniones

1 octo] ipse D locis] suis locis F 3 tractando] recitando D 7 ter-
reant] terreat F 8 scienciarum] scienciarum naturalium FD 9 tantum]
tamen F 12 nondum] modum F voluerint] voluerunt FD 18 com-
pendioso om. D 20 per om. F 21 alii set] aliis set et D 25 quidam]
quidem F 26 quidam] quidam esse FD 28 qui dixerunt Herat F
31 modo om. D inertes] inanes FD 32 recitabat] reprobat FD

Pictagoricas et Platonicas et alias, in quibus nulla est utilitas
set sermo superfluus ultra modum, multaque alia licet digna
sint scribuntur, set in vanum quoniam vulgata sunt, et apud
omnes tritum tractum reputantur, ' multa delectant pauca
5juvant/ ut ait Seneca libro' 7° Dc Benefices, et certe secun-
dum Boetium primo libro Commentarii Majoris Periermenias
' superfluitas parit obscuritatem nimiam,' dum homo in super-
fluo volumine vagatur sicut qui piscatur in pelago infinito.
Nulli enim sapienti et experto dubium est quin plus de

io potestate naturalis philosophic possit poni in quantitate
unius libri Aristotelis, saltern libri Cell et Mundi, quam in
omnibus ejusdem libris contineatur. Et ideo supra modum
errant quidam moderni qui excedunt quantitatem voluminis
Aristotelis et majorem quantitatem dant uni | librorum suorum 3 b 2.

15 quam Aristoteles dignatur (in) omnibus exhibere; merito igitur
convincuntur de ignorancia magna propter quam nesciunt
stare in necessariis, quamvis non solum cumulent vanissima,
set errores multiplicent infinitos. Cujus causa est radicalis,
quod nee examinaverunt sciencias quas scribunt, nee legerunt

20 eas in studio solempni, nee eciam audiverunt, unde facti sunt
magistri antequam discipuli, ut in omnibus errent penes
seipsos et errores multiplicent apud vulgum.

Deinde non possunt libri naturales et vulgati sciri sine
aliis septem scienciis specialibus, nee eciam sine methamaticis.

25 Set duo moderni gloriosi, sicut non audiverunt sciencias de
quibus affirmant, sic nee alias nee legerunt nee exercitati sunt,
ut apparet ex eorum scriptis : ergo manifestum est quod
ubique erroribus et vanitatibus confunduntur. Multiplicatur
autem error eorum in naturalibus et in scienciis aliis vulgatis,

30 quoniam translaciones perverse sunt | quibus utuntur, et nichil F. 85 b 1.

5-6 Seneca . . . Boetium] De ben. vii. i (a saying of Demetrius Cynicus)
1 multa delectant pauca manent,' ed. Venice, 1492. The received text reads
vincant. Peri Hermen. 1. 1. c. 3 (2a editio) 'saepe enim superflua explanatione
magnis obscuritate conparatur,' Venice, 1497. Received text magis.

3 sint] sunt M 4 tritum . . . reputantur om. D delectant] de-

clarant D 7 parit] pariter F nimiam] minima D 8 qui piscatur]

piscator F 9 enim om. D 12 ejusdem] ejus FD 13 quantitatem]

qualitatem D 14 dant om. F 19 scribunt] scribant D 24 septem

om. F 26 sunt om. D 30 et] ut FD

dignum posset ab illis did, nee ab aliis per hujusmodi transla-
ciones intelligi, sicut patet cum quilibet alii in exposicionibus
textus Aristotelis contradicat. Sunt eciam translaciones false in
multis, quia oportet translatorem scire duas linguas, a qua et
in quam cupit transferre : set nullus interpretum ad hoc devenit, 5
ut sapientibus est probatum. Deinde que bene translata
fuerint, jam corrupta sunt apud vulgum et capita ejus propter
ignoranciam linguarum. Multa enim desunt in naturalibus et in
aliis vulgatis que nee translata sunt, nee si sunt translata, sunt in
usu vulgi, quod ' album in Greco ' ostendit multipliciter, sed et 10
capitula multa et libri integri deficiunt multi et de naturali-
4 a 1. bus J maxime, et multa, licet male translata, non sunt nota
vulgo, ut liber Problematum quo tunc utitur vulgus nee est
translatus totaliter, et multa que translata sunt ibi sunt
corrupta. Similiter in aliis quamplurimis eadem vicia in- 15
notescunt. Ceterum novitas translacionis ducit vulgum neces-
sario ad errorem, quia Logica, que translata est a quingentis
annis, vix scitur adhuc, nee bene scitur, sicut opiniones con-
trarie apud omnes ostendunt, precipue cum libri meliores
desint vulgo Latinorum adhuc ; quapropter naturalis philo- 20
sophia Aristotelis, que vix a triginta annis lecta est, et a
paucis viris, a quibus scripta non sunt facta, adhuc sciri non
poterit apud vulgum. Qui eciam audiverunt pluries diligenter
libros Aristotelis, et diu et multociens in puplico et in solempni
studio legerunt, et labores suos postea diligenti et longa con- 25
sideracione examinaverunt, non possunt propter malam trans-
lacionem et alias causas dictas scire veritatem philosophic
Aristotelis per vias ejus et suorum expositorum. Set aliqui
viri dictorum, scilicet, qui audiverunt has sciencias, et legerunt
et examinaverunt, videntes quod per textum Aristotelis et 30

10 album in Greco : a phrase probably indicating a blank in the text from
which the Arabic translation was made. It occurs frequently in the Arabic-
Latin versions.

1 posset] possit FD illis] eis FD 3 eciam] eciam multi D 3-4 in

multis] a principio D 4 multis] multis capitulis F linguas] linguas diver-

sas F 8 alt. in om. D 9 alt. nee] non D si sunt] si sint FD 10 album]
Albu MFD 13 tunc] nee FD 15 aliis] aliis libris FD 17 quin-

gentis] quinquingentis F 20 philosophia] philosophia in libris FD

21 lecta] habita D 23 Qui] Quique F diligenter om. D 29 et om. F

commentatorem suum non potuerunt scire naturalem philo-
sophiam, convertunt sc ad alias sciencias naturales septem, et
ad mathematicas, ct ad alios autores naturalis philosophic,
ut ad libros Plinii, et Senece, et multorum aliorum, et sic per-

5 vencrunt ad noticiam naturalium, dc quibus Aristoteles in libris

vulgatis et ejus expositor non possunt satisfacere studio naturali.

Cum igitur ad res naturales sciendas oportet nos scire octo

sciencias dictas, seu saltern medullarem eorum substanciam |

decrevi in hoc opere colligere de omnibus scienciis naturalibus 4 a 2.

10 cuicquid necessarium erit ad noticiam rerum naturalium :
similiterque de autoribus aliis naturalis philosophic : similiter-
que per mathematicam, que omnia suo modo certificat, ad
sensum in figuris, superficiebus corporalibus, lineacionibus, et
angulis intendo procedere, ut manifestum fiat quod per has

15 vias magnificas possint magnifice sciri naturalia et non per
vias vulgatas, que actenus sunt in usu. Non enim intendo
hac vice scribere eciam tractatus de singulis scienciis naturalibus,
secundum propriam formam, set ab eis extrahere quod
necessarium est cuilibet rei naturali de qua volo loqui, ut que

20 de celestibus dicuntur in Astronomia triplici, et libro Cell et
Mundi eciam Aristotelis et apud omnes autores, volo reducere
in unum, ut a quocunque vel in quibuscunque libris invenia-
tur, reducatur ad conclusiones sciendas per ordinem in
celestibus, et sic de dementis, et per simile de mixtis, et ita

25 de omnibus, usque ad ultima naturaliter generata. Quibus
factis, si opus est dare sciencias naturales singulas in forma
propria, vel ego procedam ad hoc, vel alii per labores meos
poterunt excitari. Cupio tamen tractatum compendiosum de
Perspectiva componere, quia hec est pulcrior aliis, et sine

30 hac nichil potest magnifice pertractari. Quoniam autem nata

29 Cupio tamen . . . The Communia Naturalium. would therefore be com-
posed before the Opus Majus, F being a later edition of an earlier form of it.

1 potuerunt] posse D 2 convertunt] convertuntur F 2-3 et ad

om. F 3 ad alios] alios D 5 noticiam] scienciam D 7 igitur]

ergo D oportet] oporteat F 8 eorum] earum FD 10 erit] est FD

11 similiter] super D autoribus] auctoritatibus F 12 que per] per D

12-13 ad sensum om. D 14 quod om. D 16 vulgatas om. D enim]

tamen F: cum D 17 hac vice om. D eciam om. FD singulis] angulis D
18 eis] hiis F 20 libro] in libro D 21 eciam om. F 22 vel in] vel a D
23 ad om. D 26 est om. F 27 vel] ut MD 28-30 Cupio . . . pertractari om. F

est nobis via a communibus ad propria, et a radicibus ad
F. 85 b 2. ramos, et a fundamentis | ad cetera, et a fontibus ad rivulos,
ideo ordinem hunc volo observare, incipiens primo a duabus
radicibus tocius naturalis philosophic, que sunt Causa efficiens
et Materia, quas in principio leviter notifico, ut tandem lacius | 5
4 b 1. prosequar que oportet.

Capitulum 4m. de universali exposicione agentis et
materie.

Duo igitur requiruntur ad produccionem naturalem, scilicet,
efficiens et materia in quam operatur. Agens enim, quod 10
est efficiens, transmutat materiam, ut ignis transmutat lignum
et calefacit ipsum et producit ignem in ligno, scilicet, flammam
et carbonem ; et sol et stelle similiter agunt in omnia et
operantur, et sic est de omni substancia quia omnis substancia
est activa. Et octo accidencia, scilicet Calor, Frigus, Humiditas, 15
Siccitas, Lux, Color, Sapor, Odor. De Sono dubium est,
sed inferius certum erit. Quod igitur transmutare potest
aliud et facere sibi simile, ut calor calefacit, et lux facit
lucidum, et sic de aliis, dicitur agens et efficiens. Quod vero
suscipit accionem agentis in se, dicitur materia ; et ideo idem 20
potest esse materia et efficiens, respectu diversorum, ut ignis
agit in lignum et efficit calidum, et aqua extinguit ignem. Sic
autem sumitur materia vulgariter. Aliter vero sumitur materia
pro eo quod cum forma constituit compositum. In omnibus
enim speciebus substancie sunt materia et forma, sicut enim 25
tabula et pictura faciunt quoddam compositum artificiale, sic
in naturalibus est aliquod subjectum, velud tabula, et aliud in-
formans illud, velud pictura, ut in homine gracia exempli, anima
est forma, corpus materia. Duo enim faciunt tercium, unum
est fundamentum et vilius ut materia, aliud est nobile ut 30
forma, et sic materia est aliud per essenciam a forma ex
quibus tamen fiunt omnes substancie. Materia enim est
substancia que differt per essenciam ab omni substanciali

2 rivulos] rivolos D 6 que] quod FD 7-8 De . . . Materie om. D

kaec verba add. .Fque sunt radices cognoscendi naturalia que ex hiis dependent
9 igitur] ergo F: vero D 11 materiam] naturam F 13 sol et] sol ac F

15 activa et octo om. F 23 vero om. D 27 velud] sicut D 30 aliud] et aliud
FD nobile] nobilius FD 30-31 est nobile . . . aliud Herat F 32 enim om. F

ct accidental! forma, sicut Aristotcles docct j° MethapJiisice.
Hec est vera materia a qua dicuntur omncs alii modi materie
sive | in naturalibus sive in artificialibus, et sic materia sumitur 4 b 2.
maxime in usu methaphisicorum. Tercio modo dicitur
5 materia esse illud quod est in potencia ad aliud, sicut ad
suum complementum, sicut essencia generis est in potencia
ad difTerenciam specificam, et embrio est in potencia puer,
et puer in potencia vir, et universaliter omne incompletum re-
spectu sui complementi, et sic materia sumitur in usu maxime

10 naturalium, et ab eis vocatur subjectum in generacione et
corrupcione quod est commune duobus contrariis transmu-
tandis circa ipsum, quia generacio unius contrarii est corrupcio
alterius et hec contraria sunt due species circa aliquid com-
mune eis, vel duo individua duarum specierum circa tercium

15 commune eis. Nichil autem est immediatum commune
duabus speciebus nisi essencia generis proximi, nichil vero
commune est duobus individuis duarum specierum nisi
individuum generis, ut animal est commune animali racionali
et irracionali, et hoc animal est commune huic racionali

20 et huic irracionali, et grave est commune terre et aeri, et
hoc grave est commune huic terre et huic aeri. Qua-
propter materia naturalis in generacione specierum et cor-
rupcione est essencia generis proximi incompleta, que nata
est compleri per species, et materia naturalis in generacione

25 individuorum est essencia individui generis incompleta, que
nata est compleri per individua specierum, et hec materia in
generacione specierum habet semper unam illarum, ut essencia
generis in terra habet naturam specificam terre ; et quando
agens contrarium ut aqua vel virtus celi que potest facere

30 aquam agit in terram, corrumpit materiam specificam terre
usque ad essenciam generis, que est communis aque et terre,
et de ilia essencia incompleta producit aquam, unde ilia

1 7° Methaphisice] Met. vii. 8 ' essentia illius est alia ab essentia cujuslibet
predicabilis,' f. 57.

2 vera] una D 5 esse] omne FD est om. F 6 sicut] ut FD
8 universaliter] naturaliter M 9 complementi] completi D 19 pr. et] ut F
irracionali] animali irracionali FD huic] huic animali D 20-21 et
hoc . . . huic aeri om. F 21 est commune om. D 23 est] ab D
23-24 nata est] non potest D 30 aquam om. D

essencia dicitur in potencia esse ad aquam producendam,
5 a i. et est principium materiale in | generacione aque et corru-
pcione terre. Et sic in aliis generatis per naturam. Si vero
aliis modis dicatur materia, patebit inferius set precipue in
Methaphisica, et hec omnia magis in locis propriis effulgebunt. 5

Distinctio 2a. de eo qaod jit ab agente in materiam.
Capitiilum primum.

Habito quod duo exigantur ad rerum produccionem, scilicet,
efficiens et materia, nunc procedendum est circa efficiens
quantum hie requiritur, quia Metaphisica habet certificare ad 10
plenum de influencia agencium in paciencia, eo quod omnis
F. 86 a 1. operacio in sensum et intellectual | et materiam mundi fit per
hujusmodi influencias, scilicet, predictas que vocantur species,
et ideo omnia certificantur per eas, propter quod ad scienciam
universalem et communem omnibus pertinet de hujusmodi per- 15
tractare secundum plenitudinem potestatis. Efficiens autem
intendit semper sibi assimilari paciens et materiam ; propter
hoc enim agit, non enim potest diversitas creari nisi precedente
ydemptitate, neque multitudo creatur nisi ab unitate. Ideo
si lux generat calorem in aere, oportet quod primo generet 20
lucem, et ignis si mortem inducit, oportet quod primo ignem
faciat in eo qui morti subcumbit. Primus igitur erTectus
agentis est simile generare, ut lux facit lucem, et hec
generacio vocatur univoca, quia una natura similis salvatur in
generante et generato. Secundus efTectus est diversus, ut lux 25
facit calorem, et hec generacio vocatur equivoca propter
diversitatem inter generans et generatum.

De effectu igitur primo nunc est dicendum qui vocatur
Virtus Agentis, et Similitudo, et Species, et Ymago, et multis aliis
nominibus, ut in methaphisicis edocetur, ut lux in aere est 30
similitudo lucis in sole vel stella. Species enim lucis est visibilis,
5 a 2. set alie species rerum non videntur nisi | aliqua in casu, ut
species coloris fortis in vitro et cristallo, vel panno bene

6 eo] eodem D 8 exigantur] exiguntur FD n in] etZ> 13 scilicet

om.F 15 pertractare] tractare FD 17 semper] propter M 20 primo]

prius FD 22 qui] quod D subcumbit] succumbit FD 23 simile]

sibi simile FD 25 generante] generacione D

colorato, quando transit per ea fortis radius Solaris, videtur in
opaco a latere radii transeuntis. Set tactu percipimus virtutem
calidi et ceterorum tangibilium, et per olfactum sentimus
speciem odoris, et per gustum saporis, et per auditum speciem

5 soni, et per estimativam virtutem sentimus speciem substan-
ciarum corporalium utilem vel nocivam, ut ovis cognoscit de
alia ove quod sit arnica ei, et de lupo quod sit inimicus. Et
hoc fit per virtutem anime que estimativa vocatur, que est
in parte posteriori cerebri, secundum Avicennam primo De

io Anima. Et hec species est similitudo tocius compositi agentis
non solum forme sue, sed materie, quia Aristoteles vult primo
De Anima quod omnis accio debetur principaliter toti et
secundario forme, unde magis proprie dicitur quod ignis agit
speciem et effectum per formam suam, sicut artifex secat

15 per securim, quam quod forma ignis agat. Nam forma est in-
strumentum agentis, sicut securis ipsius artificis, et substancia
facit speciem sicut accidens, quia sicut accidens non potest
esse sine substancia, sic nee species accidentis sine specie
substancie. Cum enim calor ignis agentis in aerem vel aquam

20 vel lignum vel aliquod aliud facit speciem caloris, sic natura
ejus substancialis facit speciem sue substancie, que primo
vocatur species dum est incompleta, et postea fit ignis com-
pletus, scilicet, carbo et flamma. Aliter enim non fieret in
mundo nisi accidens, quia impossible est, quod calor generet

25 naturam substantialem ignis, quia generans est nobilius gene-
rato I vel eque nobile, set omne accidens distat in infinitum 5 b 1.
a nobilitate substancie, et ideo primo natura fit species sub-
stancie, et secundario species accidentis, nee potest aliter
esse, sicut in Methaphisicis demonstravi, et res singularis facit

9 Avicenna] de Anima, p. i, c. 5 'vis extimativa que est vis ordinata in
summo medie concavitatis cerebri, apprehendens intentiones non sensatas que
sunt in singulis sensibilibus, sicut vis que est in ove dijudicans, quod ab hoc
lupo est fugiendum et quod hujus agni est miserendum,' f. 5, ed. Venice, 1508.
It is the vis memorialis which is ' in posteriori concavitate cerebri ' according
to Avicenna. 11-12 primo de Anima] apparently lib. ii, c. 24.

1 ea] earn F 4 pr. speciem] species Mss. 4-5 saporis . . . virtutem om. F
9 posteriori] posteriorc F 10 tocius om. D 13 dicitur om. D 14 suam]
suam factam D 16 ipsius] est instrumentum ipsius D 17 sicut accidens

om. D 27 natura] multiplicata M 29 sicut in] sicut enim D

R. B. II C

speciem singularem et universalis universalem, et similes sunt
species rei universalis et rei singularis, sicut universale et
singulare : unde homo est in isto homine, et non potest esse
sine specie rei singularis ubicunque sit, sive in medio, sive
in sensu, sive in intellectu. Et agens naturale non emittit 5
aliquid a se, quia accidens non potest ab eo separari. Acci-
dentia enim indignantis nature sunt, nam perimi possunt
in subjectis, sed nequaquam valent alterari ab eis, nee
transire ad alia subjecta, ut color in pariete non potest separari
ab eo, ut in alia re collocetur; hoc concedunt omnes. 10

Nichil autem substancie potest separari ab agente per suam
actionem, quoniam tunc esset deperdicio substancie per
accionem suam et corrupcio rei, quod non est verum. Nam
spiritualia celestia sunt maxime activa, que non recipiunt
deperdicionem substancie nee corrupcionem. Nee est instancia 15
in odorabili, a quo exit fumus odoriferus, ut videmus in thure
accenso, quoniam hoc non est in quantum odorabile est agens,
set in quantum est paciens, nam patitur a calido exteriori vel
interiori, sicut in musco et ceteris aromaticis ; quoniam calor
resolvit vapores subtiles qui sunt de substantia odorabilis, qui 20
vapores sunt corpora dispersa per aerem et dividencia partes
aeris quoniam aer est subtilior eis et cedit eis. Odorabile
igitur in quantum paciens est, emittit aliquid de sua substancia,
5 b 2. set non in quantum | agens, nam sic facit aliquid extra | se
a 2' in corpore sibi objecto, quod vocatur species et virtus, et nee 25
substancia est nee accidens.

Nee est ilia opinio vera, que vult quod forma celestis potest
multiplicare materiam continue sine deperdicione, propter
quam multiplicacionem fit species solis et stellarum in hec
inferiora. Hec enim posicio falsissima est, sicut in Metha- 30
phisica mea potest cuilibet patere, nunc autem suffitit leviter
dicere quod generacio specierum est consimilis in omnibus
cum sit actio univoca, per quam fit primus efifectus univocus

3 esse om. D 4 medio] memoria D 8 nee] vel D 9 transire]

transiri F 10 hoc] et hoc D 14 activa] accidencia D 16 odorabili]

adorabili F 17 odorabile] adorabile F 18 nam patitur om. D 18, 19 ex-
teriori, interiori] extrinseco, intrinseco D 20 odorabilis] adorabilis F
22 quoniam] quia FD 25 et virtus om. F 26 accidens] accidens et
virtus FD 33 fit om. F

similis agcnti. Set in hiis inferioribus non fit species, ex
hoc quod forma rei multiplicat materiam suam, ergo nee in
celestibus, set fit contactu naturali agentis et pacientis quo
unum habet posse alterandi aliud naturaliter. Et cum agens
5 naturale non facit speciem hiis scilicet predictis modis, nee de
nihilo, quia non est creator, nee invenit earn extra se, nee
extra paciens, oportet quod in tangendo substanciam pacientis
faciat ipsam speciem in corpore pacientis. Set hoc potest
intelligi duobus modis, scilicet, per viam impressionis, sicut

10 sigillum facit suam sigillacionem in cera, vel per veram
et naturalem transmutacionem substancie pacientis, ut de
potencia materie ejus producatur, sicut generantur effectus
naturales completi ; secundum quod dicimus communiter, quod
res naturales educuntur de potencia materie per veram transmu-

15 tacionem factam ab agente, scilicet, per veram generacionem.
Set primo modo esse non potest quia impressio sigilli non
est in profundo cere, set in superficie tantum, elevantur enim
partes quedam superficei et alie deprimuntur, ita quod in
profundis substancie ipsius cere nulla fit inpressio. Set

20 accio I naturalis est in profundo pacientis, nam videmus 6 a 1.
quod virtus solis non stat in superficie aeris superius, set
transit ejus profundum usque ad terram ; et similiter cum
homo sedeat ad ignem, virtus ignis non solum calefacit
hominem in superficie, set sentit virtutem caloris infra

25 superficiem, scilicet, in substancia ipsius corporis, et hoc est
certum. Ergo oportet quod sit ultimo modo, scilicet, quod
agens producat ipsam speciem de potencia pacientis, et hoc
est necessarium, quia aliter speciei generacio non esset
naturalis, omnis enim accio nature educit aliquid de potencia

30 materie, unde quando substancia agentis tangit sine medio
substanciam pacientis, ilia substancia, scilicet, agentis cum sit
activa, potest transmutare aliquid minimum ei immediatum,

2 quod] quod fit F 3 fit] fit ex FD 4 cum] cum dignum D 5 facit]
faHat FD hiis] in hiis F scilicet om. FD predictis om.F 6 nihilo] illo D
alt. nee] et FD 9 viam] modumZ) 10 sigillacionem] similitudinem FD

vel] et F 11 pacientis.] potencia F 12 generantur] generaliter F 18 in]
infra D 19 profundis] profundum F ipsius] hujus D 23 sedeat] sedet FD
25 in substancia ipsius] infra substanciam sui D 26 sit om. F 29 omnis]
eis FD 31 scilicet agentis om. F 32 potest transmutare om. D, alterat

sugg. in marg.

C 2

et primam partem minimam secundum sensum, et ilia transmu-
tata, transmutat secundam ei equalem, et secunda terciam, et
sic ulterius, ita quod agens immediatum semper est simile
cum paciente, secundum quod Aristoteles ostendit J° Phisi-
corum quod agens et paciens sunt similia, et nichil ipsorum 5
est medium. Oportet enim ut habeant superficies similes ut
agens et prima pars pacientis, scilicet, habeant eandem
superficiem, ut prima pars pacientis et secunda, et secunda
et tercia, et tercia ac quarta, et sic ulterius, et sic currit tota
multiplicacio specierum in hoc mundo. Unde substancia solis 10
non alterat terram immediate, quia non tangit earn, sed alterat
partem primam sui orbis, et pars ilia alterat secundam, et sic
ulterius, usquequo species solis generetur hie inferius.

Capitulum sm. de diver sitate agendum faciendum species.

Et considerandum quod effectus agentis in principio 15
vocatur Species et Virtus et hujusmodi, et hoc est dum
paciens manet in natura specifica sine sui corrupcione, assimi-
latum tamen agenti per speciem et virtutem, ut lignum |
6 a 2. dum in principio calescit et manet lignum sine corrupcione,
dicitur habere speciem ignis, set quando vigoratur accio ignis 20
super lignum, ut tollat naturam specificam ejus, et lignum fit
flamma et carbo ardens, tunc completur ergo species, et
amittit nomen speciei et recipit nomen agentis, et dicitur
jam ignis ibi esse ; unde de racione speciei non est, nisi ut
tanta sit in paciente, quod possit per earn assimilari paciens 25
ipsi agenti, ita tamen quod remaneat paciens in sua natura
specifica, et non corrumpatur, sed magis perficiatur per
assimilacionem suam agenti, et conformetur aliis rebus mundi,
quia in omni creatura est quedam aptitudo, ut alii apta sit
assimilari per hujusmodi virtutes, et hoc exigit salus universi, 3°

4 7° Phisicorum] lib. vii, t. r, c. 9 'primum igitur movens . . . est simul
cum eo quod movetur. Simul autem dico quia nihil ipsorum medium est
motus.'

5 sunt similia om. D 6 enim om. F pr. ut] quod FD 7 scilicet habeant]
vel FD 9 alt. sic om. F 15 Et] Eo F 17 natura] natura sua F

19 sine] sine sui FD 22 ergo] hec FD 24 esse om. D 26 remaneat]
remanet F sua om. F 30 universi om. D

quatinus per mutuas influencias virtutum assimilentur omncs
partes universi quantum possibile est, ut forcior sit vigor cujus-
libet partis et tocius. Nam res dirTerunt in specie vel in naturis
specificatis, et quelibet deficit alii, et est extra aliam, et non
5 habet naturam alterius de se, set omnis creatura habet aliquid
nobilitatis, et ideo quelibet quantumcunque nobilis habet defec-
tum nobilitatis | que est in ceteris, et ideo appetunt quod tollatur F. 86 b i.
hie defectus quantum possibile est, et tollitur per similitudinem
ejus ad alias crcaturas, que assimilacio fit per species. Et ideo

io omnis creatura desiderat naturali desiderio speciem alterius,
propter quod alteracio per speciem non est in corrupcionem set
in salutem et perfeccionem, sicut Aristoteles docet 2° DeAnima :
sed quicquid ultra speciem generatur, inducit corrupcionem
tocius et partis, et ideo non expedit creaturis | quod quelibet 6 b i.

15 possit complere speciem suam in effect um completum habentem
nomen agentis, quia tunc spiritualia converterent corpora in
spiritus, et celestia transmutarent inferiora in celestem naturam
et homines et animalia et cetere res nobiliores converterent
viliores in naturam suam. Et ex ordinacione divina et ex lege

20 nature universalis, que intendit salutem tocius mundi, quam
Avicenna sexto Methaphisice vocat naturam diffusam in sub-
stanciam celorum et omnes partes universi, que est natura in
qua conveniunt omnia, accidit quod substancie quanto nobiliores
sunt, tanto magis artantur ad speciei solius generacionem,

25 ut plus non faciant, sicut spiritalia et celestia et cetere res
nobiles. Et agencia debilissima non possunt facere nisi species
propter debilitatem suam, unde non possunt complere suos
effectus, ut Odor, Sapor, Color, et hujusmodi, set agencia
nobilia non artantur ad speciei solius generacionem propter

30 eorum inpotenciam, set propter salutem universi. Agencia vero
media, ut quatuor elementa et qualitates eorum quatuor, possunt

12 2° De Anima] c. 57, 58. 21 sexto Methaphisice] lib. vi, c. 5

' Intelligo per naturam universalem virtutem infusam in substancias celorum,'
L FiiT0 ed. Venice, 1495.

1-2 quatinus.. . universi om.F 1 mutuas] multasZ) 2 cujuslibet]cuilibetZ>
3 vel] et D 4 deficit] deservit D est om. F 6 nobilis] est nobilis D

7 que] quod F 14 ideo om. D 19 ex lege] lege F 21 sexto] 8° M

naturam] materiam F substanciam] substancias FD 22 et] et in FD

24, 29 artantur] fort, aptantur 26 facere om. D 31 alt. quatuor om. D

ultra species suas plus facere, nam generant efifectus com-
pletes, ut ignis ignem completum, et calidum facit calidum
perfectum, et sic de aliis, et corrumpunt paciencia. Hoc autem
necesse est mundo inferiori, quia aliter non esset generacio et
corrupcio in rebus, sicut oportet eas esse. 5

Et adhuc juxta dicta considerandum est quod idem facit
agens in quodcunque agat, ut ignis sive agat in lignum sive
in tactum, quia agit per naturam et ideo agit uno modo.
Quod vero agit per racionem et voluntatem potest agere
multis modis et diversos facere effectus, ut deus, et angelus, et 10
6 b 2. homo in rebus que fiunt a voluntate, | set hec est accio naturalis
pura et ideo non potest fieri nisi uno modo ; quicquid occurrit
igni recipit eundem effectum ab eo. Set sensus tactus non
recipit nisi speciem usquequo ledatur, ergo nee lignum recipit
in principio nisi speciem. Quod autem tactus dum tangibile 15
non excedit, non habeat nisi speciem, Aristoteles determinat
secundo De Anima, dicens quod universaliter omnis sensus
suscipit species sensibilium. Set tamen diversam operacionem
facit species in sensum et lignum, propter diversitatem
recipientis, sicut sol constringit lutum et dissolvit glaciem 20
per consimilem virtutem. Deus autem non facit speciem
extra se, set creat de nichilo, nam sua species et ymago et
similitudo genita naturaliter est Filius Dei Patris, habens
eandem substanciam cum Eo. Et omnis creatura, quantum
potest, imitatur operacionem divinam, set hoc non est commu- 25
nicando essenciam eandem numero, set faciendo extra se rem
consimilem in natura specifica. Et tamen sciendum, quod
licet hec species sit ejusdem nature specifice cum agente, ut
species ignis cum igne, quia non potest collocari in alia specie
rerum, ut non est in specie aeris vel alterius, nee est medium 3°
inter naturas rerum specificas, tamen species hec non sortitur
nomen ignis nee individui ignis habentis esse per se. Unde

17 secundo De Anima] c. in sqq.

1 generant] generans F 3 corrtrmpunt] corrumpant F 6 dicta]

predicta F 8 quia] quod F 12 modo;] modo; et ideo FD occurrit]

decurritZ) 18 suscipit] sufficitF 19 lignum] in lignum FD 26 essen-

ciam] substanciam D 29-31 specie . . . naturas om. F 32 individui]

individuum D

in aere calefacto per spcciem non dicimus quod ibi est ignis
nee individuum ignis sub dimensionibus propriis et ab aere
distinctis, set quod aer est assimilatus igni ; unde ibi est
individuum aeris assimilatum igni per speciem, que propter
5 suam debilitatem non meretur dici ignis, nee individuum ignis,
et tamen de natura specifica ignis est ibi, quantum ibi est
aliud quam aer, et sic est de specie hominis et solis et angeli
et omnium agencium quod propter debilitatem nature specifice
maximam, que est in specie, non dicuntur nomine agencium
io nee individua set species per quam individuum pacientis
assimilatur agenti. Et hoc maxime est considerandum in
speciebus rerum | nobilium, que perfici non possunt, nam de 7 a 1.
illis nullo modo concedendum est, quod sint individua ejusdem
speciei cum agentibus suis, quia sunt incompletissima, et
15 quanto minus esse potest de natura specifica agencium est in
eis ; propter quod non vocantur res, set magis similitudines
rerum. Quoniam autem lux potenter agit, ut lux solis facit
multam lucem in corporibus stellarum, nam omnes illumi-
nantur | a luce solis, tamen ilia lux habundans in corporibus f. 86 b 2.
20 stellarum non est nisi species lucis Solaris, sicut in aere, nisi
quod differt quod corpora stellarum sunt multum densa, quia
multe partes celestis substancie congregantur ibi, propter hoc
quod stella debet habere magnam accionem in mundo, et
alterare potenter hec inferiora, non sic partes orbis in quo
25 stat stella, ut dicit Averroys secundo Celi et Mundi. Et
quia multe sunt partes celi compacte in corpus stelle, ideo
multe sunt partes speciei lucis simul aggregate, que in corpore
raro dispergerentur in eo, et non lucerent, sicut accidit in
orbibus et in aere. Non igitur ultra speciem fit aliquid in
30 corpore stelle propter corrupcionem, set propter congre-
gacionem multarum parcium celi in stella, congregantur multe
partes speciei lucis, et ideo apparent, et fit fortis species in
eis, et potest facere speciem suam extra se sicut sol.

25 Averroys secundo Celi et Mundi] in com. 42.

1 calefacto] calefaccio Mss. 3-4 unde . . . igni om. D 4 igni] tamen igni F
6 tamen] tantum.F 8 quod] et F 10 nee] ve M 13 concedendum] con-
siderandum D 17 autem] ut D 19 luce] lumine D 23 debet] debetur D
24 non] nam D 25-26 Et quia] Quia D 28 dispergerentur] dispergentur
F lucerent] lucerent in eo F 30 pr. propter] per FD 32 speciei om. F

Capitiilum 3m. de medio in quo fit multiplicacio speciei et
de midtiplicacione secundum lineas rectas.

Hiis visis, consideranda est multiplicacio speciei a loco sue
generacionis. Multiplicacio quidem est quedam accio, ut
lux generat speciem lucis, et calor speciem caloris, et sic 5
de aliis. Set ulterior est lucis accio, ut fiat calor, et calor
facit combustionem, et sic ultra. Prima accio dicitur univoca
quando res facit speciem suam, et ilia species adhuc speciem
ulteriorem, ut est de luce solis que facit speciem in prima
7 a 2. parte sui orbis, et ilia facta | ibi facit in secunda, et sic 10
ulterius. Set alia accio, secundum quod lux facit calorem,
vocatur equivoca, et est principalis accio specierum quod
faciunt efTectus equivocos in hoc mundo, et faciunt res alias
ab eis secundum speciem, ut stelle faciunt frigus et calorem,
et inanimata possunt facere ea animata que fiunt per putre- 15
faccionem, et cooperantur agentibus per propagacionem, nam
homo generat hominem et sol, ut Aristoteles dicit secundo
Phisicorum.

Primo igitur dicendum est de multiplicacione et accione
univoca : nam nisi hoc sciatur, nichil scietur de reliqua. 20
Multiplicacio vero cujuslibet speciei fit per lineas et angulos
et figuras in quibus natura delectatur operari, et dum medium
est unius nature, fit multiplicacio per lineas rectas. Corpus
vero in quo multiplicatur species vocatur medium, ut orbis
celestis, et spera ignis, et spera aeris, et aque, que sunt corpora 25
rara et pervia et diaphana (penultima producta que scribitur
per a, at dyaphona, penultima correpta que scribitur per 6) ac
perspicua, et translucencia, et lucida, luce transeunte et non
fixa in eis. Omnia hec nomina significant idem, licet diversis
modis. Rarum enim est quod habet partes distanter jacentes, 30
ut omnia corpora dicta. Densum est, quod habet partes com-
pactas, ut corpora stellarum et terra et parietes et alia multa.

17-18 secundo Phisicorum] lib. ii. t. 2, c. 26 ' Homo enim generatur ab
homine et sol.' ' Homo enim hominem generat ex materia et sol.'

1-2 in .. . rectas om. D 4 quidem] quidam F: om. D 9 speciem] speciem
suam FD 12 et] et hec F: hec D 13 equivocos] equivoco F et] vel D
15 et] et omnia FD ea] et ea FD 16 per] pro D 20 hoc] hec D

21 speciei om. F 23 per] secundum FD 27 at] et Mss. 29 hec] enim D

sed majus et minus, et diversis modis. Unde raritas est dis-
posicio corporis absolute secundum se, et non respectu speciei,
nee respectu sensus. Set omnia alia dicunt naturam rari cum
comparacione ad speciem sensus in sensibilibus, unde pervium

5 dicit naturalem tanquam viam per cujus medium transeat
species et sic de aliis intelligendum est, ut ex MethapJiisica
plenius innotescit. |

Considerandum eciam quod aliud est solidum et aliud 7 b i.
densum, nam solidum est durum, sive sit densum ut terra

10 et parietes, sive perspicuum ut cristallus et vitrum et gemme
alique translucentes. Densum autem dicitur propter parcium
compaccionem, ut impediatur transitus speciei sensibilis, sive
sit durum ut paries desiccatus, sive sit molle ut paries factus
ex luto novo et molli. Et inter omnino rara et densa est

15 aqua medium, quia aliquantulum est densum, et tamen
quodammodo pervium, et similiter cetera in quibus multum
habundat aqua, ut vinum et lexiva et urina et hujusmodi,
sicut vitrum, cristallus, et hujusmodi, que sunt densiora sensi-
biliter quam aer, et tamen rara sunt respectu terre, quia per

20 medium eorum videmus.

Post hec sciendum, quod multiplicacio speciei fit secundum
lineas rectas, dum medium est unius nature, sicut locuntur
philosophi, set hie natura non vocatur specifica natura, que
rem constituit in esse specifico, set vocatur raritas et dyapha-

25 neitas et hujusmodi et densitas ; unde natura rari et densi hie
intelligitur per quam corpora differunt. Species ergo dum
est in corpore unius dyaphaneitatis non mutat incessum rectum,
quia natura operatur breviori modo quo potest, ut Aristoteles
dicit 50 Phisicoritm, et ibidem dicit quod linea recta est omnium

29 5° Phisicorum] Averroes in com. 24 ' quia minima linea inducta inter duo
puncta est recta.'

1 sed] secundum FD Unde om. D 2 non om. D 3 dicunt] dicunturZ?
4 in sensibilibus] etsensibilisi^i) 5 naturalem] naturaliter D: universal ite r F
cujus] qua corpus D 6 species] species lucis D 8 eciam] est F

10 parietes] parietes translucentes F sive] sive sit D 11 alique om. D

12 sensibilis] sensibilis hominis F haec verba add. M ad densum durum

18 sicut vitrum] similiter vitrum, et FD 19 sunt om. D 21 hec] hoc D

secundum] per D 23 hie] sic D 24 dyaphaneitas] dyaphoneitas Mss.

26 corpora om. F ergo] igitur F : om. D 27 dyaphaneitatis] diaphoneytatis D

brevissima, et ideo operatur semper super lineas rectas, nisi
5; a i. impediatur per corpora diversarum naturarum, ut | videmus
quod lux cadit in aere per medium fenestre secundum rectum
incessum. Et ideo omnes species stellarum venientes usque
ad speram ignis tenent incessum rectum in orbibus celestibus 5
7 b 2. quia in eis non est diver|sitas dyaphaneitatis, et maxime
sensibilis nobis, propter quod quantum ad judicium visus
nostri, oportet quod species in corpore celesti vadat per in-
cessum rectum nisi quando occurrunt corpora stellarum que
densa sunt. Non enim possumus percipere per instrumenta 10
ad videndum preparata, nee alico alio modo quod in celis
sit declinacio speciei ab incessu recto.

Capitulum 4m. de multiplicacione secundum lineas fr act as.

Sed quando species venit ad speram ignis tunc si non cadit
perpendiculariter super earn declinat ab incessu recto, que 15
declinacio vocatur proprie fraccio speciei, et fit angulus ex
incessu et linea curva. Et species que cadit perpendiculariter
super speram ignis non frangitur propter sui fortitudinem, nam
videmus quod res que cadunt ab alto perpendiculariter cadunt
fortiter, que autem non, cadunt debilius ; ut quando ensis cadit 20
perpendiculariter fit fortis percussio, quando non, fit debilis.
Ptholomeus autem docet hujusmodi fraccionem in 5t0 De Opticis
per consideracionem instrumentorum, et Alacen in 70 libri sui,
Ptholomei sentenciam exponit et confirmat. Set magis per-
tinent hec certificanda per mathematici diligenciam et laborem. 25
Si autem stelle species transit a superiori parte ignis et per
totum corpus suum, non frangatur set tenet incessum rectum,
licet pars inferior ejus sit densior suo superiore, quia nisi
superficies diversa corporalis occurrat, nunquam est fraccio ; et
licet occurrat, ut superficies aeris superior, adhuc non est aliqua 30
fraccio ibi, sicut docet Ptholomeus et Alacen. Nam non per-
cipit aliquam diversitatem in locis stellarum penes ortum et

1 super] secundum D 2 ut] et F 6 dyaphaneitatis] dyaphoneitatis Mss.
11 alio om. F 13 secundum] speciei per F 16 ex] in FD 17 Et]

Et cum F 22 autem] tamen D 25 mathematici] methaphisici MD 26 transit
om. D et om. F 27 non] nam D corr. frangatur] frangitur FD 28 suo
om. FD 31 Nam] Nam visus /" non] infusum precipit D

medium celi a superficie usque ad aquam | sicut patet in 8 a i.
instrumentis, et ideo concluditur ex hoc, quod aut superficies
aeris et ignis est una, aut raritas est consimilis in confinio
eorum, ut fraccio non impediatur : set non potest dici quod

5 superficies est una, licet hoc multi estimaverunt, ut probabitur
inferius in Naturalibus. Et ideo ponemus quod consimilis sit
raritas in confinio eorum, quia aer gradatim subtiliatur usque-
quo pars ejus supprema equetur in subtilitate parti inferiori
ignis, sicut volunt predicti auctores. Et ignis gradatim a

io superiori parte densatur usquequo in infima ejus parte equetur
densitati suppreme partis aeris, et ideo non est aliqua fraccio
in superficie aeris.

Tria enim requiruntur ad fraccionem, scilicet, corporalis
superficiei diversitas, hoc est quod sint diversa corpora per

15 que transit radius, et diversitas penes rarius et densius, et
casus speciei ad angulos obliquos. Quodcunque istorum
deficiat, non est fraccio. Unde in speris celorum non est
diversitas penes rarum et densum nobis sensibilis, nee in speris
ignis et aeris, licet alia duo possunt esse ibi. In eadem autem

20 spera ut ignis, licet habeat superius et inferius majorem densi-
tatem, licet radii eciam incedant non perpendiculariter, tamen
non est fraccio, quia una est superficies ibi. Similiter in spera
aeris, nam multum diversificatur aer superius et inferius penes
rarum et densum, quia valde est densius in inferiori parte

25 quam in superiori, propter vapores terre et aque, qui ascendunt
in eo et condensant in ipsum in inferiori parte ; et similiter in
media, ubi est locus nubium, longe magis quam in suprema ; et
tamen nulla fraccio radii est in tota spera aeris, loquendo
de corpore suo solo penes inferius et superius, quia unum

30 corpus est et non diversa quantum est de se. Hoc dico
propter nubes et vapores in quibus est varia fraccio | secundum 8 a 2.
quod radii cadunt ad angulos obliquos in eis, et deinde ab eis

1 superficie] superficie ignis F 8 supprema om. D equetur] equaturZ)
parti] parte D 9 gradatim om. D 10 equetur] equatur D 12 in

superficie om. D 14 per] et D 16 istorum] enim istorum F 19 licet]

set D duo] duo bene FD autem] eciam F 20 ut om. D 21 radii]
radii et FD incedant] incedunt F perpendiculariter] perpendiculares F

23 nam] non F, om. M diversificatur] diversificantur M 24 in om. D

25-26 quam . . . parte om. M 26 in ipsum] ipsum D 29 solo] solum FD

in aerem. Cum venit vero species ad aquam, sensibilem
diversitatem superficiei et raritatis invenit, propter quod fraccio
nova exoritur. Cum autem venit species ad terram, non
transit sensibiliter nobis propter densitatem terre, et ideo non
est ibi fraccio. Quapropter descendendo a celis usque ad 5
terram, non est nisi duplex fraccio sensibilis, scilicet, in
superficie ignis et in superficie aque.

Capitidiim 5m. de duplici fraccione.

Et hec fraccio cum sit declinacio ab incessu recto, potest
intelligi a duabus partibus incessus recti, et non est possibile 10

Tad jus

Fig. 1.

quod ex utraque parte unus radius incedat. Oportet tunc
diligenter sciri quod hec fraccio est inter incessum rectum
F. 87a2. et perpendicularem ducendam in corpus secundum a | loco
fraccionis, sicut patet in hac figura. Nam b punctus est locus
fraccionis, et ba est perpendicularis ducta ab illo puncto quando 15
ingreditur corpus ignis ad angulos equales, et cadit in centrum
ejus, et be linea est incessus rectus quern deberet habere si non
fieret fraccio, et bd est linea fracta.

Quod sit hujusmodi fraccio in corpore ignis, patet per pre-
dictos autores, et per instrumenta ad hoc facta, et patet per 20

2 superficiei] et superficiei F 15 quando] et quando D : quoniam F

19 Quod] Et quod FD 20 et patet] et FD

experiencias multas et combustiones varias que fieri possunt.
Eodem modo fit fraccio in superficie aque, et sic generaliter
accidit, quando corpus secundum est densius primo tunc
natura eligit operari inter incessum rectum et perpendicularem

5 ducendam a loco fraccionis, tarn in corporibus planis | quam in 8 b i,
spericis. Nee est aliqua divcrsitas, nisi quod perpendicularis
aliter sumitur in planis. Nam quia ibi non est centrum ; per-
pendicularis est ilia super planum, que cum omnibus lineis
conterminalibus in illo piano extensis facit angulos rectos, ut

io vult Euclides in undecimo libro Elementoriim, ut patet in

figura. Nam ef est perpendicularis super aquam, quia ad
angulos rectos secat lineam /il, et eb est non perpendicularis,
quia cadit ad angulos obliquos, et ideo frangitur in a puncto,
qui est locus fraccionis, et vadit usque c inter incessum rectum

J5 quern haberet si non frangeretur, qui est mab, et inter per-
pendicularem ducendam a loco fraccionis, que est ad. Nam
cadit in corpus aeris ad angulos rectos, et sic universaliter,
quando corpus secundum densius est alio. E converso vero
est quando corpus secundum est rarius, nam tunc incessus

2o rectus cadit inter perpendicularem ducendam a loco fraccionis
et inter ipsam fraccionem, unde ascendendo in corporibus

2 Eodem] Et eodem FD sic om. F 5 alt. in] in corporibus/) 8 cum]
in D lineis] lineis sibi D 11 ef om. D 12 eb] gb D 15 haberet]

habet F mab] ab FD 16 que est] que D 17 universaliter] naturaliter

M : est ins. F 18 E] Set e F vero om. D 21 corporibus] corpus D

3°

mundi fit fraccio ultra incessum rectum, declinando a per-
pendiculari, et ita est quandocunque corpus secundum est
subtilius, ut patet in figura tarn in planis quam in spericis,
sicut docent autores predicti, et sicut varie experiencie docent.
Nam species rei jacentis circa centrum spere aque, ut ab, 5
piscis vel baculus, cum venit ad aerem non perpendiculariter,
recepit incessum rectum in medio sui et perpendicularis ducte
in aere a loco fraccionis, nam a facit speciem suam non per-
pendicularem super aerem eo quod non cadit ag radius in

Fig. 3.

centrum aeris, quod est f, quia est idem centrum spere aeris et 10
aque et omnium corporum mundi, et ideo frangitur species in
8 b 2. puncto d, et non vadit in g | set declinat ad e, ut incessus
rectus sit inter Iraccionem et perpendicularem ductam a loco
fraccionis, que est cf, nam vadit in centrum aeris. Et sic
fieret quando veniret species ad superficiem celi, et similiter in 15
planis. Nam sit ab baculus in aqua plane superficiei, et
a faciat speciem suam in aerem non perpendiculariter, quando

1 fraccio ultra incessum] ultra D 8 fraccionis] fraccionis et inter ipsum

fraccionem D 15 et om. F 15-16 similiter in planis om. D

venit ad aerem, non faciet incessum rectum in eo qui est ac,
set ibit usque d, ut incessus rectus sit inter fraccionem et
perpcndicularem ductam a loco fraccionis que est fg. Et sic
universaliter est, quandocunque corpus secundum subtilius est

5 primo, et hee fracciones verificantur per effectum combustionis.
Nam si cristallus sperica que berillus vocatur aut vas vitreum
rotundum plenum aque obiciatur radiis solaribus, fit com-
bustio, ut patet ad sensum in urinali. Cum igitur radii veniunt
per aerem ad corpus cristalli vel vitri quod est densius aere,

10 illi qui non sunt perpendiculares super corpus tale (et hii

sunt qui non vadunt in centrum ejus) franguntur inter incessum
rectum et perpendicularem ducendam a loco fraccionis, ut est
radius oc, qui cum transiverit per totum corpus vasis, venit ad
aerem subtiliorem, et non perpendiculariter. Ergo oportet

15 quod sic vadat, ut incessus rectus sit inter ipsum et per-
pendicularem ducendam a loco fraccionis, et ideo non ibit in d,
set declinat ad ft super principalem perpendicularem, que
venit ab eodem puncto solis a quo radius fractus. Eodem
modo est, ex alia parte quod per duplicem fraccionem ob con-

20 curret in eodem puncto f> in quo radius of. Set infiniti radii
exeunt a quolibet puncto | solis, ergo infiniti congregabuntur 9 a!.

8 Cum igitur radii . . .] Bridges i. 113.

5 verificantur it. F

1 venit] veniet FD
21 a quolibet] ab eodem D

17 perpendicularem om. F

in eodem puncto per duplicem fraccionem. Set congregacio
luminum est causa caloris, ergo, ibi fiet calor comburens. Et
hoc est verum, ut patet ad sensum, nam si apponatur com-
bustibile ut lana vel bombex vel pannus, comburetur. Cum
igitur hie fit combustio, et hec fieri non potest nisi per con- 5
F. 87 b 1. gregacionem radiorum, et radii non possunt | congregari nisi per
duplicem fraccionem, quia una non sufficeret, nee tercia re-
quiritur, ergo oportet ponere hanc varietatem fraccionum,
quod est mirabile in oculis sapientum. Nam unde est, quod

PUNCTUS
COMBUSTIONIS

Fig. 5.

natura sic operatur? Certe nichil est jocundum nee nature 10
nee voluntati, nisi quod reficit varietas, set cause occulte sunt,
nee oportet modo causas investigare. Et cum hie duplex
modus frangendi sit principium in naturalibus accionibus et
causa, sufficit nunc quod per experienciam certissimam istud
mirabile sciamus, et in sequentibus alie experiencie adjun- 15
gentur, et causarum inquisicio ad methaphisicum noscitur
pertinere.

Fig. 5. omitted in M.

9 sapientum] sapiencium F 10 est om. F 12 Et cum] Cum D

14 istud] quod istud D 15 mirabile] miraculum F 16-17 noscitur

pertinere] pertinet D

Distinctio 3a. de multiplicacione secundum tineas reflexas
et accidentales et tortuosas et figuraciones^ et de accione et
corrupcione speciei. Habcns capitula tria.

Capitulum primum de multiplicacione secundum tres tineas
5 dictas.

Quando vero corpus secundum est ita densum, quod nullo
modo permittit transitum speciei, dico de sensibili transitu
quantum ad judicium visus humani, tunc dicimus speciem
reflecti. Secundum vero Aristotelem et Boetium visus lincis

io penetrat parietes. Ergo species transit secundum veritatem,
et hoc est verum : set visus hominis non judicat de hoc, set de
reflexione que necessario fit. | Nam propter difficultatem trans- 9 a 2.
itus per densum, cum in aere a quo venit, inveniat facilem
viam, multiplicat se copiosius in

15 partem a qua venit. Et hoc
potest esse primo in generali
duobus modis ; nam aut cadit
perpendiculariter super densum,
et tunc redit in se omnino per

20 eandem viam a qua venit, et h~ c ~g

geminatur radius in eodem loco, Fig. 6.

ut ab radius cadit perpendicu-
lariter, et hoc in planis ad angulos rectos, ut docetur in un-
decimo Geometric, sicut in spericis quando cadit in centrum.

25 Et causa hujus est, quia angulus incidencie et reflexionis
semper sunt equales, ut multiplex demonstracio docet, et
autores omnes supponunt, et instrumenta ad hoc facta edocent
ad oculum. Set non sunt nisi duo anguli recti ex casu ab ad
densum. Ergo per eosdem redibit radius reflexus, et ideo in

30 eodem loco. Set linea ac que cadit ad obliquos angulos, et
non perpendiculariter, non redit in seipsam, set usque d, propter

6-10 (p. 35) Quando vero corpus . . . quod posset obici] Bridges i. 114-6.
9 Aristotelem et Boetium] Boethius, De Cons. 1. iii, pr. 8. The statement is
not found in Aristotle.

2 Figuraciones] secundum figuraciones FD 2-5 et . . . dictas om. D

n pr. hoc om.D 12 difficultatem] difficutatem M 13 in] non F 21 geminatur]
generatur D 23 hoc] hoc est F 24 undecimo] 20 D 29 eosdem] easdem D

R. B. II D

equalitatem angulorum incidencie et reflexionis. Quandocun-
que vero cadit radius ad angulos obliquos, tunc angulus acutus
vocatur angulus incidencie, et ab obtuso angulo separatur per
lineam reflexam angulus equalis angulo incidencie, qui angulus
continetur inter lineam reflexam et densum, ut est angulus 5
dcg et hie vocatur angulus reflexionis, quern oportet necessario
equari angulo acuto a parte altera. Hoc ad visum probamus
in speculis. Nam non possumus videre nisi oculus sit in
termino reflexionis, ut si oculus sit in d, videbit a ; et si non,
non videbit per radium reflexum. Et hec nota sunt, atque 10
9 b 1. experiencie | satis dabuntur de hoc in sequentibus.

Possunt autem congregari radii infiniti per reflexionem,
sicut per multiplicacionem, ut fiant combustiones valide. Set
a plana superficie non possunt radii congregari in unum, quia
unus vadit ad unum locum et alius ad alium. Nee a convexo 15
speculo, set a concavo, sperico, vel columpnari, vel piramidali,
vel annulari, vel ovali, et sic de aliis. Si ergo speculum con-
cavum ad solem ponatur, concurrunt radii infiniti in punctum
unum per reflexionem. Et ideo oportet, quod speculo concavo
ad solem posito, ignis accendatur, sicut dicit ultima proposicio 20
libri De Speculis et ibidem demonstratur. Set instrumentum
ad hoc factum esset pulcrum valde, et tunc videtur ad oculum,
sicut prius dictum est de fraccione. Unde si fieret speculum
de calibe bono, vel facilius de argento, accideret combustio,
set una combustio non fit per omnes radios cadentes in speculo, 25
sed per solos illos qui cadunt per circumferenciam unius circuli
circa axem speculi. Et quia omnes qui cadunt in una circum-
ferencia cadunt ad angulos equales, ideo reflectuntur ad
punctum unum in axe, quia anguli reflexionum sunt equales ;
et qui cadunt in alia circulacione redeunt ad aliud punctum, et 3°
qui in tercia ad tercium, et sic de infinitis circulis ymaginandis
circa axem speculi. Oportet enim quod ad puncta diversa va-
dant radii cadentes in diversis circumferenciis, propter hoc quod

21 De Speculis . . .] The Catoptrica formerly attributed to Euclid.

7 Hoc] Et hoc F : Et D 8 nisi] res nisi FD 10 per] per ilium FD

13 per om.F 15 ad . . . ad] in ... in F 16 sperico] spericiZ) 18 in]
ad D 22 videtur] videretur F 23 sicut] ut D si] non F 26 per

circumferenciam] in circumferencia/Z) 28 ideo] et ideo D

non cadunt ad angulos equales. Et illi qui cadunt in minori
circulo alcius reflectuntur, et qui in maximo | ad punctum 9 b 2-
infimum, scilicet, ad polum spere, seu ad extremitatem axis
reflectuntur. Set nee | natura nee arscontente sunt hujusmodi F- 87 b 2-

5 combustione, immo volunt sic figurare corpora, ut omnes radii
cadentes in totam superficiem speculi concurrant in punctum
unum, et sic adhuc quod in omni distancia qua volumus ;
et hoc est ultimum quod Geometrie valet facere potestas.
Nam hoc speculum potenter comburet omne quod possit

io obici. Et sic patet quod diversus modus est multiplicacionis
secundum reflexiones. Et tacta est combustio propter evi-
denciam multiplicacionis, licet combustio magis pertineat ad
accionem, ut inferius exponetur.

Sensibilis vero fit reflexio quando fit a superficie levi et

15 polita, ut a speculo. Tunc enim vel agit vel percipit sensus
ipsas res per reflexiones, et fiunt operaciones naturales ut
combustio et hujusmodi. Set quando fit reflexio ab aspero
corpore non fit sensibilis reflexio nee bona operacio nature,
quia species non manet integra set dissipatur propter ine-

20 qualitatem superficiei aspere.

Hec autem triplex multiplicacio secundum lineas dicitur
principalis propter hoc, quod ab ipso agente venit. Set
quarta est magis mundo necessaria, propter hoc quod est
ab ipso agente, quamvis vocetur accidentalis multiplicacio.

25 Nam lumen accidentale vocatur respectu lucis principalis
venientis a re, quoniam hec non venit ab agente, set a
multiplicacionibus principalibus, ut in domo cadit per fene-
stram multiplicacio principalis a sole, set in angulo domus
venit a radio fenestre lux accidentalis. Non possent autem

22-27 (P- 36) Set quarta est magis ... ad superficiem spericam] Bridges
i. 117.

3 seu] sive D 4 nee] om. F 9 comburet om. F 10 obici om. F 15 enim
. . . percipit om. F vel . . . vel om. D 19 propter] per FD 20 post aspere
haec verba add. D. De speculis comburentibus que secundum autorem libri De
Speculis debent esse anularis figure vel ovalis, ut si amputentur coni unius ovi
fieret anularis figura, si vero unus conus remaneat fiet ovalis, ita tamen quod
illud dividatur in duas medietates et utraque erit tale speculum, ac si esset
fundus navis vel scutum concavum. In tali enim figura oportet quod omnes radii
cadentes in totam superficiem speculi cadant ad angulos equales et reflectuntur
ad consimiles et propter hoc ad punctum unum. 23 alt. est om. F

D 2

corpora mortalium semper exponi speciebus principalibus
sine sui corrupcione, et ideo temperavit Deus omnia per
hujusmodi species accidentales.

Quinta vero est aliena ab istis, nam non tenet leges com-
munes nature, set vendicat sibi privilegium speciale. Et hec 5
10 a 1. multiplicacio | non fit nisi in medio animato, ut in nervis sen-
suum ; nam species sequitur tortuositatem nervi, et non curat
de incessu recto, et hoc fit per virtutem anime regulantis
incessum speciei, secundum quod opera rei animate requirunt.
De hac in perspectivis veritatibus aliquid dicitur. Quatuor 10
prime sunt communes rebus mundi inanimatis, secundum
quas natura delectatur operari, quinta ad sensum noscitur
pertinere.

Capitulum 2m. de multiplicacione secundum figurant cir-
cular em et piramidalem. 15

Deinde considerandum est, quomodo fit multiplicacio se-
cundum figuras. Et oportet quod multiplicacio fiat sperice.
Nam agens multiplicat se equaliter in omni parte et secundum
omnes dyametros, et omnes differencias posicionis, que sunt
sursum, deorsum, ante, retro, dextrorsum, sinistrorsum. Ergo 20
undique exeunt linee in omni parte ab agente tanquam a
centro ; set linee undique exeuntes ab uno loco non possunt
terminari, nisi ad superficiem concavam spere. Et hoc patet,
quia oculus non videt nisi per speciem venientem. Set si
infiniti oculi ponerentur undique, omnes viderent eandem rem ; 25
ergo per infinitas lineas exit species ; set infinite non termi-
nantur nisi ad superficiem spericam. Set tamen a qualibet
parte agentis determinata fit multiplicacio secundum figuram
illius partis, ut si pars sit triangularis multiplicacio erit tri-
angularis, et terminabitur ad basem triangularem. Si alterius 30
figure multilatere sit pars agentis, tunc multiplicacio erit
consimilis. Et si sit porcio spere, ut in spericis, tunc multi-

4 aliena om. F communes om. D 9 animate] anime D 10 per-

spectivis] spectivis D 15 et Piramidalem om. D 18 et om. D 21-22 in
. . . linee om. F 21 omni parte] omnem partem D 24 quia] quod FD

non videt nisi] undique videt D 28 multiplicacio] multiplicacio speciei D

30 triangularem] triangularis figure D 31 tunc] et FD 32 consimilis]

similis F

plicacio erit secundum figuram partis, eterit columpna rotunda,
sicut in predictis erit columpna laterata, et istud necesse est,
quia multiplicacio fit secundum lineas rectas in corpore unius |
dyaphaneitatis. et secundum perpendiculares ad basim a qua Jo a 2.

5 exeunt. Et ideo radii sunt equidistantes, quoniam a punctis
equidistantibus exeunt. Et nichilominus tamen a quolibet
puncto dato in agente exeunt linee infinite. Set una tantum
ab uno puncto est perpendicularis super agens et secundum
illas perpendiculares attenditur multiplicacio principalis, et

10 ideo sequitur figuram basis a qua exit et terminatur ad basem
consimilem.

Set secundum hoc incipit magna questio de luce cadente
per foramen parvum multilaterum, que lux cadit in pariete vel

Fig. 7.

area in figura circulari, ut videmus ad sensum. Set si sit
15 magnum foramen multilaterum, non accidit hoc ita cito sed in
majori distancia. Et quidam magni ex antiquis raciocinati
sunt in hunc modum, dicentes quod latera parvi foraminis
parum distant, et ideo lux in parva distancia potest figuram
recuperare, set quando transit per figuram magnam non
20 potest ita de facili, set in aliqua distancia sufficienti, si ob-
stacula amoverentur. Hoc autem confirmant per i5am Ele-
mentonim primi Euclidis, ut ostendit figura suprascripta.
Nam trahantur radii ab interseccione, quantum est ab inter-

12-5 (p. 38) Set secundum hoc . . . sperica equalis soli] Bridges i. 118.
Note that Bacon here rejects in both editions the solution he put forward in the
Opus Majus. Fig. 7 supplied from Opus Majus.

2 erit] est FD 4 dyaphaneitatis] dyaphoneitatis Mss. secundum]

secundum ad D 7 dato] tanto F 9 illas] illos D 12 incipit] incidit D

13 cadit om. D 14 area] area apparet D 15 accidit om. F 16 quidam
magni] quidem maeni F 20 ita] ita cito D aliqua] alico F

21 i5am] 15"° et 4am FD 23 trahantur] trahentur F

3»

seccione ad solem, oportet per predictas proposiciones quod
bases triangulorum sint equales. Set ille bases sunt dyametri
luminum. Ergo oportet ad minus quod diameter speciei sit

88 a i. equalis | diametro solis in aliqua distancia, et per consequens,
multiplicacio erit sperica equalis soli. Set hoc stare non 5

10 b 1. potest, quia radii intersecantes | se in foramine triangulari non
replent foramen, neque illi ultra foramen concurrunt versus
locum incidencie, quia cum basis lucis que replet foramen
triangulare sit triangularis, exibit ab ea columpna laterata que
terminatur ad basem triangularem in loco incidencie, et pro- 10
cedit totum corpus lucis secundum lineas equidistantes et
rectas, ita quod nunquam veniunt ad basem circularem. Con-
cursus enim radiorum qui replent foramen triangulare erit inter
solem et foramen qui dilatantes se occupant totum foramen.

Alii vero credunt quod innatum sit luci adquirere sibi 15
figuram spericam, estimantes quod hec figura est naturalis
rebus, ut patet in elementis et celis et stellis. Unde gutte
aque cadunt in rotunda figura, et adherent herbis in tali figura,
et sic volunt quod naturale sit luci ut adquirat sibi figuram
talem, quia in hac sola figura partes omnes vicinantur maxime, 20
set vicinia parcium est salus earum, et tocius. Set hec
puerilia sunt et vana in multiplicacione lucis, quoniam in-
cessum quern recipit a principio non mutat dum medium sit
unius dyaphaneitatis, set tenet incessum rectum in uno medio,
et quando per diversitatem medii mutat incessum, hoc est per 25
fraccionem vel reflexionem a loco fraccionis et reflexionis,
semper incedit recte in mediis unius nature, et nunquam ad
spericam figuram venit, postquam semel tenuit incessum
rectum, quia natura operatur supra lineas rectas. Set com-
pleta destruccio harum opinionum et aliarum consimilium 30
patet in tractatu meo De Speciebus methaphisico cum cer-

7 illi] illi qui F 9 triangularis] triangulare D que] quia D 10 ter-

minatur] terminantur F procedit] procedet FD 12 quod] ut£> veniunt]
venient FD circularem] triangularem F 13 enim om. F replent]

replet D 14 qui . . . foramen om. D 15 quod om. F sibi om. D

18 et . . . figura om. D 19 sic] si F sibi om. D 20 quia] et D

22 in] et F 24 dyaphaneitatis] dyaphoneitatis MSS. 25 quando]

quoniam D 26 a] et a D et] vel D 28 semel om. F 29 supra]

semper super F : semper secundum D 30 et . . . consimilium om. D

Paciens

tificacione istius dubitacionis et aliarum. Set quia ab omni
puncto cujuslibet partis ipsius multiplicitatis specierum in
medium exeunt radii infiniti | licet una sit perpendicularis ad rob 3.
ilium punctum, ideo ab eadem base multiplicitate specierum
5 flunt infinite piramides breviores et longiores ad infinita puncta
medii ; basis igitur cujuslibet piramidis est superficies agentis,
et conus cadit in aliquod punctum medii, et sic potest a tota
superficie agentis species venire ad singula puncta pacientis
per piramides eciam infinitas, ut patet in figura. Nam, ut

10 dictum est, a quolibet puncto pacientis fiunt radii infiniti,
et possunt combinari infinicies, ut fiant
piramides infinite, quarum omnium est
una basis, scilicet, superficies tocius
agentis ; et ad quamlibet partem pa-

15 cientis venit unus conus unius pirami-
dis, ut virtus veniat a toto agente ad
quemlibet punctum pacientis, et non
ab aliqua parte determinata, quatinus
virtus completa perveniat tota non

20 parcialis et inperfecta, ut fiat accio
completa, quia natura facit quod melius
est, et tamen a quolibet puncto agentis
fiunt pyramides, quarum coni sunt in
singulis punctis agentis, et bases sunt

25 in diversis partibus medii, ut in protraccione figurali mani-
festum est cuilibet protractanti.

Capitulum 3m. de sbecialioribus mtdtiplicacionibus secim-
dwn fignras.

Adhuc subjungendum est, quod in corporibus spericis equa-
30 libus medietas cujuslibet recipit virtutem alterius, quia

6-21 basis igitur cujuslibet . . . quod melius est] Bridges i. 119. 29-

10 (p. 42) Adhuc subjungendum . . . tercii Elementorum] Bridges i. 124-7.

2 mltits spem MFD 3 licet] licet tantum D 4 eadem] eodem F

mlti*e spem MFD 6 igitur] ergo D 7 aliquod] aliquem D 8 species

om. F 9 eciam] et FD 10 a] de D 17 quemlibet] quodlibet F

non] non solum D 19 tota] et tota FD 22 agentis] agencium F:

pacientis D 26 protractanti] pertractanti 27-28 secundum

Figuras om. F 30 cujuslibet] cuilibet D

radii extremi contingunt corpora ilia, et ideo transeunt per
terminos dyametri, et non attingit aliquis radius ad aliquam
partem alterius medietatis. Set corpus minus recipit vir-
tutem majoris in majori sua porcione, propter hoc quod radii
extremi corporis majoris non equidistant semper, set con- 5
currunt, et possunt amplecti plus medietate minoris. Nam
dyameter corporis majoris est major dyametro corporis
minoris, et ideo possunt radii exeuntes a terminis dyametri
corporis majoris transire ultra dyametrum corporis minoris, ut
majorem ejus porcionem comprehendat ; et e converso; i 10
11 a 1. corporis majoris minor porcio recipit virtutem a minori corpore,
quia dyameter minoris corporis non equatur dyametro

majoris, set alicui corde minoris
porcionis corporis majoris. Et
nullus punctus sperici corporis 15
potest facere virtutem a se, nisi
ad spacium quod seperatur ab
eo per lineam que contingit illud
corpus in puncto illo a quo fit
virtus ; quoniam ab a puncto 20
non potest aliqua linea cadere
inter lineam contingentem et
corpus spericum, ut demonstra-
te in 15* tercii libri Elemen-
toruni Euclidis. Et ideo spacium, quod est in angulis 25
contingencie, et sic per totum retro lineam contingentem
F. 88 a 2. versus corpus, non recipit virtutem | ab a puncto, sed totum
spacium ultra lineam contingencie in quo sunt puncta b, c, d, e.
recipiet virtutem. Et omnes radii qui exeunt a superficie
corporis sperici, quorum direccio cadit in centrum corporis 30
illius, sunt perpendiculares super ipsum et tales radii undique
exeunt infiniti, ut patet in figura. Et tamen ab eodem puncto
superficiei corporis, a quo fit radius perpendicularis super
idem corpus, fiunt radii infiniti, ut patet ad a punctum, et sic
de omnibus ; set unus solus, scilicet ab, radius est perpen- 35

2 aliquis] aliquid F 6-8 Nam . . . minoris om. M 10 ejus om. F

24 in] in demonstracione D 27 recipit] recipiet FD 31 radii om. FD

35 scilicet . . . solus om. D ab] ad Mss.

dicularis super illud corpus, quia iste solus, si trahatur in
continuum et directum, vadit in centrum corporis, et ideo
ille est fortissimus, et habet longe plus de virtute.

Et isti radii perpendiculares, eo quod concurrunt in centrum
5 corporis, non sunt equidistantes ; potest tamen oculus esse ita
longe a corpore, quod non percipiet concursum, et judicabit
radios tales esse equidistantes, sicut accidit nobis de radiis
solis, et ideo judicamus umbras rerum diversarum equidis-
tantes, quando opponuntur soli, set non secundum veritatem.

io Multa | enim videntur equidistare, quia non percipimus eorum n a 2,
concursum, ut parietes domus cujuslibet ad sensum equidi-
stantes, sed non sunt, quia omne grave tendit ad centrum
naturaliter, et ideo rueret domus, si essent omnino equidis-
tantes. Et circuli meridiani diversarum civitatum videntur

15 esse equidistantes, et linee meridiei, quia non percipimus
concursum, et tamen concurrunt in polos mundi.

Est eciam sciendum quod isti radii qui cadunt in centrum
corporis sperici a quo veniunt, sunt illi per quos judicamus
quando consideramus Stellas per foramina instrumentorum.

20 Unde astronomus et perspectivus, qui experiuntur hujusmodi,
utuntur istis radiis quia sensibiles sunt et fortes. Ouamvis
enim a porcione aliqua corporis sperici objecti rei pacienti
veniat una piramis habens radios infinitos, qui fiunt a singulis
punctis illius porcionis, et omnes concurrunt in conum pyra-

25 midis cum radio perpendiculari, tamen unus solus est perpen-
dicularis in una pyramide, et ille perpendicularis dominatur in
fortitudine, et est axis pyramidis, et tota pyramis ab eo nomi-
natur apud experimentatores, et vocatur radius corporis agentis,
ut patet in figura. Nam sit a centrum et dc sit porcio solis

30 objecta terre, et b sit conus pyramidis cadentis in terra, planum
est quod eb radius cadit in centrum solis, et nullus alius qui
est de corpore pyramidis, quamvis sint infiniti. Nam/# et gb
declinant a centro solis, ut patet, et sic de omnibus aliis ab
eb, et ideo est perpendicularis super corpus solis, et axis pyra-

1 iste] ille F si trahatur] protrahatur F: si protrahatur D 4 isti] illi F
11 concursum] concursus D 16 in] ad F 17 Est] Et Mss. isti] illi F

22 porcione] proprietate FD objecti] abjecti D 27 est] ex D

30 pyramidis] pyramidis jacentes F

:r b i. midis, et ideo forcior, et plus | habet de virtute, quoniam
virtus venit secundum hunc radium a tota profunditate solis
quod non accidit in aliis. Nam dyameter ho est longior quam
pqy et quam omnes linee cadentes in circulo a latere dyametri,

Fig. io.

et ideo plus capit de substancia solis, et ideo plus habet de 5
virtute. Et lib linea est brevior quam eb, et omnes alie que
a porcione solis descendunt in terram, quapropter plus habet
de virtute secundum predictam. Et hec nunc que dicta sunt
patent ex 8a tercii Elementorum.

Capitulum 4m. de modo existendi species in medio et dc 10
ejus successione.

Multa alia sunt circa istas multiplicaciones que magis ad
methaphisicum pertinent, inter que sunt aliqua vulgata que
magnam difficultatem habent, scilicet, de modo existendi
species in medio, et de multiplicacione ejus successiva vel 15
instantanea, et an posset fieri multiplicacio speciei in spacio
infinito, et an in vacuo, et hujusmodi. Primum autem majores
habet difificultates ; nam queritur an species in medio sit
substancia vel accidens. Et patet ex predictis et ex plena
consideracione methaphisici quod substancie species habet 20
naturam substancie et accidentis, et est accidens, quia est primus

1 virtute om. D 2 venit] autem F 3 ho] bo M est longior

om. FD 4 circulo] circuli D 6 cb] ob M 9 tercii Elementorum]

Elementorum Euclidis D 10 species] specierum D alt. de om. D

11 successione] susceptione per comparacionem ad spacium et naturam et
infinitum F 13 methaphisicum] methaphisica F 14 difficultatem]

falsitatem FD 15 species] specierum D 18 nam] nam species F

19 et ex] quod ex D 21 et est] est MF

eftectus agentis similis ei in natura. Et queritur an species
sit corpus in medio, propter dimensiones, et quia per se
movetur, quiescente medio, et multa obiciuntur, set dimen-
siones speciei non sunt ab ea set ab aere et alio medio, quia
5 in dimensionibus aeris et cujuslibet alterius, scilicet, medii,
educitur species in esse de potencia materie. Sic non movetur
autem species motu locali in medio, set motu generacionis
et corrupcionis, et illo motu movetur medium quantum ad
esse speciei, unde aer alteratur, et secundum aliquod esse,

io et aliquid sui corrumpitur et | generatur in generacione etnb2.
corrupcione speciei. Set an species in eodem puncto medii
plures secundum speciem et numerum distincte possint esse,
latet vulgum adhuc. Nam proculdubio species cum sint res
vere, licet | imperfecte, miscentur, sicut quando ipse complentur F. 88 b i.

15 in effectus completes, et ideo species calidi et frigidi miscentur
in medio, sicut calidum et frigidum, et similiter species albi
et nigri, et sic de omnibus speciebus contrariis aut unius
nature specifice, quia contraria nata sunt facere medium, et res
ejusdem nature specifice non videntur in eodem subjecto,

20 et ideo species duarum albedinum in eodem puncto medii
fiunt una species complecior, et species albi et nigri faciunt
speciem medii colons. Hec ex Perspectiva et ex Metha-
phisica manifesta sunt, quamvis vulgus et capita ejus contra-
dicant. Et autores aliqui videntur hoc dicere propter

25 distinccionem medii, nam si multi colores contrarii et diversi
obiciantur visui, sicut in scuto vel pica, visio fit distincte de
singulis, et per species in aere ; ergo volunt quod species sint
distincte. Set non cogit istud, ut in Perspectiva demonstratur.
Igitur autoritates intelliguntur ex hoc, non quod volunt species

30 in loco eodem esse distinctas, set quia principales incessus
earum sunt semper distincti et intersecant se in eodem puncto,

1 queritur an] qua in F 2 et om. F 4 speciei om. F 4-5 quia

. . . medii om. D 5 scilicet om. F 6 Sic om. FD 7 alt. motu om. D

10 in om. F 12 possint] possunt F: possent D 13 sint] sit F

15 ideo om. D 17 autem] aut F: ut D 21 albi et] albi F

22 Hec] Hoc est F et ex] et D 25 medii] videndi F: judicii

D 26 in om. D distincte] distinccio F 28 demonstratur]

demonstrabitur F 29 autoritates] autores D 30 esse] omne F

31 et om. F

in quo est vera mixtio. Item intelliguntur autoritates quod
specierum confusio non impedit distinccionem visus, et ideo
specierum distinccio non est in se in eodem puncto, set quan-
tum ad effectum suum, qui est distincta visio. Sicut sol dicitur
calidus non in se habens caliditatem set effective. Set horum 5
profunda certificacio ex Methaphisica requiratur.

Constat vero quod specierum multiplicacio est in tempore
licet inperceptibili, quod a multis autoribus vocatur instans
12 a t. propter sui brevitatem. Quod enim Aristoteles dicit in
libro De Senstc et Sensato in hac questione quod de luce 10
altera racio est quam de aliis duobus, scilicet, odore et sono,
verum est, quia successio in luce est ex unica causa tantum,
scilicet, ex causa universali, scilicet, quod natura non potest
agere in instanti cum sit virtus finita ; sola enim virtus infinita
potest agere in instanti, ut patet ex Aristotele in sexto 15
Phisicorum et octavo in fine, set in aliis speciebus, scilicet, in
odore et sono, non est solum hec causa, set multiplex alia, quia
in sono et odore, de quibus ibi loquitur, est successio ex motu
locali aeris, ut in soni generacione, que fit cum tremore parcium
aeris, et in odore propter evaporaciones subtiles que currunt 20
cum speciebus successive, et propter grossiorem et corpu-
lenciorem naturam speciei odoris quam lucis, unde tardius
multiplicatur, et ideo est difTerencia.

Estimatur vero quod si materia esset ydonea extensa in
infinitum, species posset multiplicari in infinitum, id est, 25
non tantum quin ultra, sicut Aristoteles dicit secundo De
Anima, quod si materia esset combustibilis, ignis ageret in

10 De Sensu et Sensato] c. 1 ' Horum autem ipsorum ad necessaria quidem
vitae melior est visus et secundum se. ad intellectum autem secundum accidens
auditus. Multas enim differentias et omnimodas visus annuntiat potentia, quia
omnia corpora colore participant ; ita ut et communia maxime per hunc
sentiantur.' 16 Phisicorum] 1. vi, c. 24-32 ; 1. viii, c. 86. 26-27 De

Anima] 1. ii, c. 41 Augmentum enim ignis est in infinitum dum combustibile est.

1 Item] Similiter D 7 specierum] speciei FD 9 Aristoteles om. F

1 1 odore] de odore D et sono] in sono F 12 unica] una FD

13 quod om. F 14 sola . . . infinita om. F 15 sexto] quinto M

16 scilicet in] scilicet D 18 ex] de D 25 posset multiplicari] possit

m. M : possit se multiplicare F: posset multiplicare D 27 esset] sit F

infinitum, set tamen species debilitari videtur ex distancia. De
hoc igitur mcthaphisicus habet certificare solus.

De spacio vero vacuo certum est, quod si esset, non multi-
plicaret se species, quia hec multiplicacio est accio naturalis,
5 et ideo non potest fieri nisi in medio naturali, nee stelle
possunt multiplicare speciem extra, ultra celum, quia ibi non
est locus nee vacuum secundum Aristotelem primo Cell et
Mundi, set pure nichil. Set in nichilo non potest fieri accio
naturalis.
io Ouomodo substancie spirituales, ut anime et angeli faciunt
species in corporibus, et an recipiant a corporibus et quomodo,
non pertinent ad naturalem philosophum sed soli metha-
phisico reservantur.

Distinctio 4a. de varietatc accionis naturalis per geo- 12 a 2.
15 metriam. Habens eapitula duo.
Capitulum primum,

Hiis consideratis circa multiplicacionem, sunt aliqua con-
sideranda circa accionem ulteriorem. Nam lux per viam
multiplicacionis sue facit speciem luminosam, et hec accio

20 dicitur univoca, quia effectus est univocus, et unigenius, et
conformis agenti. Set alia est multiplicacio equivoca, ut lux
generat calorem, et calor putrefaccionem,et putrefaccio mortem,
et vinum inebriat, et sic est de omni agente, quod multos
effectus facit preter speciem suam et virtutem sibi univocam.

25 Et sic sol et stelle faciunt omnia hie inferius, et angeli movent
celos et Stellas, anima corpus suum : virtus tamen agentis
facit omnia ista, et hec est completa accio agentis et sue
virtutis, ac a natura finaliter desiderata. De hac igitur accione
considerandi sunt aliqui canones seu regule, et propter earn

7-8 Celi et Mundi] 1. i, c. 99 ' Et etiam nullus locus est extra coelum neque
plenusneque vacuus, neque tempus.' 16 Hiis consideratis . . .] Bridges i. 119.

1-2 De . . . solus om. D 6 ultra om. D non] nee F 8 Set in

nichilo] Sicut in illoZ> 10 angeli] angelus FD 11 recipiant]

recipiuntur D 12 pertinent] pertinebat D 13 reservantur] reservatur D

14-16 De . . . primum om. M 15 duo F: tria D 18 ulteriorem]

alteriorem D 20 unigenius et] unigeneus F 22 et calor] set calor FD

24 univocam] unicam D 25 sic] si F 26 anima] et anima FD

28 hac] harum F

12 b i.

principaliter, et tamen locum habent in accione univoca, et
veritatem habent ibi.

Natura igitur, ut dictum est, fortius operatur super lineam
rectam quam super curvam, et natura operatur breviori rnodo
quo potest, secundum Aristotelem 50 Phisicorum. Sed linea 5
recta que cadit ad angulos equales, et perpendiculariter, sive
in I planis sive in spends, ilia est super quam natura eligit
operari, sicut patet per iQam primi Elementorum Euclidis, in
omni triangulo majori angulo majus latus opponitur. Set ex
33a ejusdem libri major angulus in triangulo est rectus, I3
scilicet acb. Ergo ei opponitur maximum
latus, scilicet ab. Set illud cadit non per-
pendiculariter. Ergo perpendicularis ac est
brevior : quare virtus veniens super earn opera-
bitur fortius, et maxime super corpus spericum 15
fit accio completissima, quoniam virtus non
cadit ibi ad aliquem angulum, set transit super-
fkiem et corpus spere, | et nulla est diversitas
nee difficultas, et ideo pulcritudo accionis ibi
invenitur. Nisi enim signentur circuli in spera,
non est ibi angulus ; sed cum signantur, tunc
anguli linee perpendicularis erunt equales, sicut
in planis, et complebitur accio, set non recti set obliqui, ut
patet geometre.

Fig. 11.

Capitulinn 2m. de accione, fr accione et reflexione. 25

Deinde sciendum est, quod natura operatur secundum lineas
fractas forcius quam super reflexas, quia fraccio est in partem
incessus recti, set reflexio in contrarium vadit, et contra

3-15 Natura igitur . . . opsrabitur forcius] Bridges i. 120. 5 Phisi-

corum] 1. v, c. 24, see note, p. 25. 15-5 (p. 47) et maxime super . . . per

fracsionem] Bridges i. 121.

2 habent om. D 10 33a] 32ft D 12 illud] illaF: id D 18 et

corpus] corpus F 19 pulcritudo] plenitudo FD 20 Nisi] Cum D

23 set non] set tamen non sunt FD 25 2m] 4m D de . . . reflexione]

Comparans accionem que fit per lineas fractas et reflexas adinvicem secundum
fortitudinem et debilitatem F 26 est om. D secundum] super FD

incessum naturalem quern appetit natura virtutis incedentis in
continuum et directum nisi impediatur, et ideo reflexio multum
debilitat speciem et virtutem, et propter hoc multum deficit
visus a veritate visibilis quando videt per reflexionem et longe

5 magis quam per fraccionem.

Fraccio vero, que est in corpore secundo densiori, minus
debilitat quam ea que est in corpore secundo subtiliori. Nam
incessus perpendicularium est fortissimus, et ideo que magis
accedit ad perpendicularem, magis est fortis. Set fraccio

io in corpore secundo densiore declinat versus perpendicularem
que ab eodem puncto exit a qua fraccio, ut patet superius in
figura, tarn in planis quam in spericis, et ideo ilia minus
debilitat. De reflexione vero, que est ab aspero corpore,
sciendum quod debilior est quam a leni, unde non videmus

15 per speciem reflexam ab aspero, dissipatur enim species propter
inequalitatem superficiei aspere. Item ilia que est ad angulos
scilicet, rectos licet geminetur radius accidentaliter et sic
fit forcior accio, tamen de natura reflexionis illius est, quod
per se longe plus debilitat speciem ; nam omnino est in

20 contrarium conatus naturalis | ipsius speciei, quoniam per " b 2.
eandem lineam redit species super quam venit. Set quando
est reflexio ad angulos obliquos, non est omnino in contrariam
partem, set a latere, et ideo non tantum debilitat hec
reflexio, sicut alia, quantum est de natura reflexionis, dico,

25 set propter geminacionem virtutis in eodem loco, et propter
equalitatem angulorum, et eciam condiciones perpendicularum,
forcior est accio.

Et tamen considerandum est hie, quod per casum radiorum
ad angulos obliquos possunt plures radii congregari per

30 interseccionem, quam per radios cadentes ad angulos rectos,
non solum ex proprietate speculorum, ut dictum est, set

6-7 Fraccio vero . . . minus debilitat] Bridges i. 122. 21-31 (p. 49)

Set quando . . . emcacius operantur] Bridges i. 122-4.

1 naturalem . . . virtutis om. F 7 debilitat] debilitat earn D 9 accedit

om. F 10 densiore] densiori FD 14 non] sicut D 16 ilia om. D

17 scilicet om. FD 19 longe] longitudo F 22 ad] alia quantum ad D

26 eciam om. FD 30 interseccionem] intersecationem D 31 speculorum]
specierum D

propter radios occurrentes sibi infinicies ex lege incidencie et
reflexionis ad angulos obliquos, sicut accidit in aere, quod
propter casum hujusmodi et reflexionem intersecant se radii
in quolibet puncto infinicies, et fit calor. Nam pauci sunt
incidentes perpendiculariter super aliquam rem, quia non nisi 5
a puncto uno agentis cadit unus perpendicularis ad unum
punctum pacientis, et ideo sunt pauci reflexi. Set infiniti non
perpendiculares exeunt a quolibet puncto agentis, et infiniti
reflexi sunt eis respondentes.

Deinde per casum perpendicularem tantum duo conjunguntur 10
in eodem loco aeris, scilicet, incidens et reflexus ejus compar.
Set per casum ad angulos obliquos, infiniti incidentes se inter-
secant in omni puncto aeris, et similiter incidentes, simili-
ter penetrant reflexos non sibi compares, et reflexi reflexos
infinicies. Nam ad omne punctum terre incidunt radii infiniti, J5
et ab eodem reflectuntur, et ideo forcior operacio nascitur sic
per accidens ex incidentibus et refiexis ad angulos obliquos,
13 a i. quam ad rectos. Et sic potest juvare | naturam in fortitudine
accionis ; nam sic potest figurari speculum, ut fiat congregacio
virtutum magna per specula concava, et maxime per ovalia, 2°
sicut tactum est. Set virtus principalis, scilicet, recta, fracta
et reflexa est forcior accidentali, quia non venit accidens ab
agente, sed a specie agentis, et est species speciei, propter
quod debilior est.

Et cum piramis, ut dictum est, requiratur ad accionem 25
F. 89 a 1. nature, considerandum est quod conus | brevioris piramidis
forcius operatur turn quia minus distat ab agente, turn quia
radii conterminales circa conum piramidis brevioris magis
vicinantur, et vicinia radiorum ac congregacio forcius operatur,
et hoc patet in figura. Nam per i3am primi Elementonim 3C
Euclidis, omnes anguli circa punctum unum in superficie non
valent nisi 4 angulos rectos ; ergo quatuor anguli apud conum
pyramidis brevioris valent reliquos quatuor apud conum

2 in aere om. D 3 hujusmodi et reflexionem] hujus reflexionis D

7 sunt om. D 9 respondentes] correspondentes D 10 per casum

om. D 12 casum] casus D 15 terre] terre ut F radii om. D

17 ad om. F 18 ad om. D 20 virtutum] virtutis F 21 fracta]

fraccio D 25 ut] ut cum D requiratur] requiretur D 29 vicinia]

vicina D 31 unum om. D 32 angulos om. FD 33 conum om. D

longioris. Set per 2iam ejusdem, angulus in cono pyramidis
brevioris est major quam angulus in cono pyramidis longioris,
scilicet, a est major quam c ; et per I5am ejusdem, anguli
contrapositi sunt equales, scilicet a et b, item c et d\ ergo d

5 et c simul sumpti sunt minores quam a et b simul juncti ;
ergo cum quatuor simul sumpti equantur aliis quatuor simul
sumptis per I3am, tunc oportet quod h et / sint majores
quam f et e. Quapropter radii qui continent e magis vici-
nantur quam radii continentes h. Et eodem modo radii

io continentes / propinquiores sunt quam radii continentes /,
et sic de infinitis radii's qui conterminales m
sunt in pyramide breviori, oportet quod
omnes magis vicinentur quam radii qui simul
terminantur in | cono pyramidis longioris. \ .. /

15 Set vicinia virtutum est causa forcioris
accionis.

Set tamen cum incessus perpendicularium
sit fortissimus, et omnis accessus ad per-
pendiculares forcior est recessu, tunc radii

20 pyramidis longioris cum magis accedant ad
perpendiculares m, n, q,p, erunt forciores. Item n
tot radii veniunt ad conum pyramidis longio-
ris, sicut ad conum brevioris, quasi infiniti
utrobique. Set conus pyramidis longioris

35 acuciorem habet angulum, per 2iam. Ergo radii ejus magis
vicinantur ; ergo forcius comburet.

Et dicendum est quod hee raciones ad utramque partem
demonstraciones sunt, set forciores sunt ad primam partem,
et ideo prevalent. Unde quantum possunt raciones ultime,

3° tantum concludunt, set alie forciores sunt et efficacius
operantur. Nunc in fine, de corrupcione specierum, sciendum
quod sicut generacio earum est naturalis, sic corrupcio, et
ideo sicut de potencia materie generantur, sic corrumpuntur
in eandem potenciam. Et sicut effectus completi generantur

35 de potencia materie et in earn corrumpuntur, sic effectus incom-
pleti qui sunt species, quod habet methaphisicus demonstrare.

1 angulus] angulos F 5 simul sumpti om. D 20 accedant] accidant D
26 vicinantur] uniuntur FD 30 alie] alie raciones D sunt om. F

35 incompleti] completi F

R. B. II £

Pars Secunda Primi Libri Naturalis Philo-
sophic qui est De Communibus Naturalium
Rerum, et est de Materia, Forma, et Privacione,
et habet Distincciones 5.

Prima est de materia , hah ens capitula 7. 5

Capitulnm primum est quomodo materia dicitur substantia,
sicnt forma, et compositum, et qualiter equivoce.

DlCTO de efficiente et ejus influencia, nunc in hac parte
secunda Communium Naturalium dicendum est de materia
et forma et privacione et potenciis, et racionibus seminalibus, 10
et de omnibus causis naturalibus. Substancia igitur alia est
materia, alia forma, alia compositum, et sunt equivocata in
hoc nomine substancia, nee potest aliud genus reperiri. Non
J3 b 1. enim potest | aliquod commune eis esse quod sit genus eorum
et caput unum, a quo dicatur genus unum predicabile sive 15
unum predicatum, licet materia dicatur substancia, et forma
substancia, sicut compositum est, quia tunc divideretur illud
genus per differencias in species distinctas abinvicem per
essenciam, quoniam differencie divisive generum separant
species essencialiter differentes, set materia et forma non 20
possunt distingui a composito per essenciam. Item omne
genus sic dividitur per differencias in species, donee ad
aliquam speciem specialissimam vel plures tandem deveniatur
per divisionem, que species nate sunt esse complete in ordine
creaturarum et per se locum diffinire, sive spiritualis sive 25
corporalis sit creatura. Set tales non possunt esse materia
et forma, et ideo substancia dicitur de composito et simplici
equivoce tercio, scilicet, modo equivocacionis, et secundo

2 qui] scilicet que F 3 Privacione] Privacione et Causis omnibus FD

4-7 et habet . . . equivoce om. D 10 et racionibus] racionalibus D

11 Substancia] Substanciarum D 12 equivocata] equivoca FD in] et F

15 predicabile] predicamentale F 16 predicatum] predicamentum F

17 est om. FD 23 deveniatur] inveniatur D 26 sit] fuerit D

27 composito] composita M

analogice, secundum quod non est pura diversitas inter signifi-
cata, set conveniencia aliqua absoluta secundum quod unum
est de essencia et substancia alterius, tanquam pars tocius ;
nam, ut in Mcthaphisicis plenius scripsi, quinque sunt modi

5 equivocacionis. Primus est quando est plena diversitas
absoluta et relata, ut homo mortuus et vivus. Secundus,
quando nulla est absoluta conveniencia set solum relata, ut
in modis sani. Reliqui modi habent convenienciam abso-
lutam. Set tercius modus est quando idem nomen est

io partis et tocius. Et quartus essencia generis est variata in
speciebus, secundum Aristotelem in J° Phisicorum, licet
logicusponat genus esse univocum,qui superficialiter considerat.
Ouintus modus est quando idem significatur nominaliter et
participialiter, ut amans illins nomen est, et amans ilium

15 participium est. Cum igitur substancia dicitur de composita
et simplici, erit modus tercius, quia nomen dicitur de toto et
de parte, set si comparemus nomen substancie ad J materiam F. 89 a 1.
et formam, non ad compositum, sic est secundus modus |
equivocacionis et primus analogie, quia in illo secundo modo 13 b 2.

20 significata non conveniunt in aliquo absoluto, ut in nomine
communi creatori et creature, et in nomine communi substancie
et accidenti, et in modis sani, et sic de materia et forma
quod in nullo conveniunt absoluto. Sed omnino differunt per
essenciam, referuntur tamen adinvicem comparacione essenciali,

25 quia materia est subjecta forme, et forma perfeccio materie.
Si vero dicatur quod natura accidentis excluditur a sub-
stancia composita, et a materia et forma, ergo per aliquam
communem naturam que reperiatur in hiis, precipue cum
unum non opponitur multis eodem genere opposicionis, et si

30 unum oppositum est equivocum, et reliquum. Dicendum
quod vel oportet quod privacio accidentis reperiretur in hiis
tribus per naturam communem de eis predicabilem quod non

n Phisicorum] 1. vii, c. 34 ' Non enim habemus nomen, quod continet duo
hec . . .'

1 analogice] anologie M : anologice F significata] significancia F 2 se-
cundum] scilicet FD 4 Methaphisicis] Methaphisica D 7 solum] sola FD
10 quartus] q. ut Mss. 12 superficialiter] sufficialiter F: supe M 15 dicitur]
dicatur FD 16 nomen] idem nomen D 17 de om. FD 30 reliquum]

reliquum erit D Dicendum] Dicendum est FD 32 eis] hiis D

E 1

est hie, vel in quibusdam illorum per tercium, et sic est hie,
quia enim materia et forma sunt partes de essencia substancie
composite, ideo non possunt habere naturam accidentis, set
illius substancie quandam racionem, quoniam nee sunt omnino
diversa a toto, nee idem penitus, et propter hoc ipsa natura 5
substancie composite est ilia natura que opponitur accidenti,
et propter convenienciam parcium suarum ad ipsam, habent
ipse quodam modo naturam substancie, et privacionem acci-
dentis. Et ideo hec privacio ad unam radicem communem
reducitur, secundum legem opposicionis que tamen non est 10
predicabilis de hiis tribus, set est unum illorum trium, scilicet,
totum respectu parcium, et quamvis hec tria sint coequeva,
tamen propter hoc non est triplex predicamentum, nee triplex
genus generalissimum in predicamento substancie : quia unum
eorum est principale predicabile, cum quo duo non ponunt 15
in numerum, propter quod unum est genus generalissimum
substancie, scilicet, compositum, per quod attenditur unitas
predicamenti. Item alia racio hujusmodi est, quod di-
nar, stinguitur | predicamentum substancie a predicamento acci-
dencium racione compositi ; propter hoc quod privacio acci- 20
dentis reperitur in composito principalis et habundancius, et
mediante illo, in materia et forma. Insuper compositum habet
racionem per se existendi in ordine encium, non sic materia
et forma. Quapropter racio generis generalissimi et predica-
menti composito attribuitur, et non materie et forme. 25

F. 89 a 2. Capitulum 2m. in quo ostenditur quod sicut est unum com-
mune omnibus compositis, sic est a parte forme, et similiter
a parte materie.

Deinde sciendum quod aliquod compositum est commune
compositis omnibus, quia de quolibet eorum predicatur aliquid, 3°
scilicet, substancia generalis ; spiritus enim est substancia, et

26 D usually omits the chapter headings.

2 de] et de F substancie] speciei F 6 natura om. F 10 non om. M
ii hiis] istis D est om. F 15 predicabile om. FD 17 substancie

om. FD 18 predicamenti] predicamentis F quod] quia F 23 sic]

sint D 26-28 in . . . materie om. D 29 compositum] caput F

30 eorum] illorum D 31 scilicet] secundum F et om. F

corpus substancia, et celum, et elementum, et mixtum, et sic
de omnibus. Hoc autem est compositum, quia simplex non
predicatur de compositis predicacione formali et inherencie
et in abstraccione, set substancia predicatur de omnibus
5 compositis predicacione formali et inherencie et in abstraccione,
ergo hec substancia est composita. Similiter forma aliqua
est communis omnibus formis compositorum, turn, quia com-
positum se habet ad composita, sicut forma ad formas, turn,
quia aliquid de omnibus formis compositarum substanciarum

io predicatur, quoniam quelibet earum est forma substancialis,
turn, quia per consimiles gradus et differencias descenditur
ab uno capite ex parte forme ad omnes speciales formas,
sicut ex parte compositi ex uno capite. Unde sicut dicitur
substancia composita, alia est spiritualis alia corporalis ; et

15 corporalis, alia est celestis alia non celestis ; et non celestis,
alia elementum, alia mixtum : sic forma, alia est spiritualis,
alia corporalis ; et corporalis, alia celestis alia non celestis ; et
non celestis, alia elementaris alia mixti, et | sic ulterius, licet 14 a 2.
significemus istas differencias a parte forme aliquando in

20 oblico et non semper in recto, quia nomina non sunt in
usu ad hec, possent tamen imponi ad placitum, unde a parte
rei non accidit defectus, ut manifestum est. Tamen quia
accidens numeratur et multiplicatur ad numeracionem sub-
jecti et multiplicacionem, quod est remocius ab essencia

25 subjecti quam forma, que est pars et constituens essenciam,
ergo secundum varietatem differenciarum et graduum compo-
siti erit varietas differenciarum et graduum forme. Item
aut composita diversificantur propter diversitatem materie, et
tunc multo magis forma est causa diversitatis, et diversorum

30 compositorum est diversa forma, quia magis ascribitur diversi-
tas a parte forme quam materie, set non a parte materie,
et ex ypothesi nee a parte forme, ergo nulla diversitas com-

7 quia] quia sicut FD 8 sicut] sic FD n consimiles] similes F

13 compositi] compositorum FD 15 celestis alia] celestis et alia D

16 alia elementum] alia est elementum F 16-18 elementum . . . alia [ele-

mentaris] om. D 17-18 et non celestis om. F 20 alt. non om. F

27 erit] est F differenciarum . . . forme] et differencia graduum et forme D
31 quam] quam a parte D set] si FD 32 ex ypothesi] per

ypothesim D

positorum erit, quoniam compositum non habet nisi materiam
et formam.

Similiter erit a parte materie unum caput generale omnibus
materiis compositorum, et hoc probant omnes raciones nunc
dicte de forma preter ultimam, heedem enim sunt pro 5
F. 89 b 1. materia | sicut pro forma. Et additur quod si materia pro-
pria appropriat formam et e converso, ut Aristoteles sepe
dicit, tunc materia communis respondebit forme communi et
e converso, et ideo sicut est una forma communissima ad
omnes formas substanciarum compositarum, sic erit una 10
materia communissima ad omnes materias substanciarum
compositarum, et specialis materia sive specifica, forme
specifice.

Capitulum 3m. in quo magis probatur communitas materie
per raciones particulcires. *5

Sed hec communitas se cercius aperiri potest per reproba-
cionem unitatis materialis que ascribitur materie, et quo ad
14 b 1. ejus essenciam non fit addicio dirTerencie | alicujus et com-
plement!, sed quod solum addicio fiat in gradibus forme, ut
a generalissima eatur ad specialissimam formam per omnes 20
differencias medias inter specialissimam et generalissimam, et
non sic a parte materie. Omnes enim qui negant materiam
esse communem dicunt hoc, quia ponunt earn esse unam
numero in omnibus compositis, et quod ejus unitas numeralis
stat cum omni diversitate formarum et compositorum et quod 25
ejus essencie prime, ut est in composito primo, nichil additur.
Probato igitur quod non est una numero in pluribus, et quod
addatur ad earn de omnibus differenciis mediis usque veniatur
ad ultimam materiam specialissimam, sicut in forma et in
composito, erit aliqua materia communis specifica, sicut forma 30
et compositum, et aliqua communissima et caput omnium
materiarum, sicut aliqua est forma respectu formarum, et

10 substanciarum] substanciales F 12-13 et . . . specifice om. FD

14-15 in . . . particulates om. D 15 raciones] raciones magis F 16 Sed

om. D se cercius] secercius^: securius D 17 quo ad] quod ad F : quod D
18 complement!] complemento F 19 quod om. D 24 unitas] unitas in D

29 specialissimam] specificam FD alt. in om. F 30 specifica] specificanda FD

compositum respectu compositorum. Primo igitur probatur
primum, scilicet, quod non est una numero. Dicitur igitur,
quod est una numero secundum essenciam set non secundum
esse. Set esse vel est propria passio entis, vel magis essencie.
5 Set propria passio numeratur ad numeracionem sui subjecti
et e converso. Quot enim sunt risibilia tot sunt homines,
et quot caliditates ignis tot ignes, ergo essencia materie
numerabitur, sicut esse ejus in diversis. Nee potest aliquo
modo fingi quod illud esse sit accidentale, quia nascitur ex

io forma tali perficiente earn, tunc enim omnis forma esset
accidentalis materie. Si ergo forma substancialis perficit
materiam in subjectis, oportet quod esse illud sit substanciale
et essenciale. Quapropter ad numeracionem ejus numerabitur
substancia seu essencia materie, vel si una numero est essencia

15 materie, unum numero erit esse. Si ergo ponunt materiam
esse unam numero in essencia, erit una numero in esse. Et
quia vident quod sit impossibile quod materia sit una
numero in esse, impossibile est quod sit una numero j in 14 b 2.
essencia.

20 Item si in pluribus est una numero tit dicitur, oportet esse
in infinitis si essent. Ita arguit Aristoteles capitulo de Vacuo,
quia si aliquid unum potest esse in duobus, eadem racione
in tribus, et quatuor, et in infinitis ; quapropter materia esset
equalis Deo, et ita esset materia Deus, quod est impossibile.

25 Si ad hoc dicatur quod materia non equatur Deo, quia ex
argumento dicto non sequitur quod materie essencia esset
infinita, set potencia ejus, et hec est passiva, set Dei potencia
est activa, et sua potencia est sua essencia ; racione enim .
potencie passive potest essencia una numero esse in pluribus

2i capitulo de Vacuo] Phisicorum 1. iv, c. 76 ' Et si fuerit possibile ut duo
sint in hac dispositione, quid igitur prohibet ut in eodem loco sint quot
posuerimus in numero ? '

2 scilicet] videlicet D igitur] ergo D 4 essencie] essenciale FD

5 sui] sui proprii D 7 quot] quot sunt D 12 materiam] naturam D

subjectis] substanciis F I4~I5 vel . . • materie om. F, add. in marg.

16 numero om. D esse] esse omnium F 16-17 Et quia] Cum ergo FD

17 vident quod] vident quod si F quod materia om. D 20 est] sit D
22 esse om. M 23 in infinitis] cetera D 25 Si] Set F dicatur]
dicunt F 26 esset] sit FD 27 Dei] dicitur D 28 enim] igitur
F: igitur sue D

et in infinitis. Set illud omnino reprobatur, primo quantum
ad hoc quod datur ei potencia infinita. Nee oportet cavillare
in hoc, dicendo quod non est vera infinitas, per simile de
potencia divisionis continui, que nunquam potest terminari,
et ideo dicitur infinita potencia, et tamen propter hoc non 5
equatur continuum Deo. Illud enim nichil est, tamen quia
hec potencia continui non est respectu actus infiniti, nee
infinitorum simul in actu considerandorum, et ideo non est
hec potencia actu infinita set in potencia tantum.

Set hec potestas datur in tantum ipsi materie, quod si 10
essent actu infinita composita, posset de se esse actualiter in
illis infinitis, et ideo actualiter habet intensive potenciam
infinitam secundum hanc consideracionem. Et iterum potencia
continui non est consimilis potencie divine, quia potencia
divina excludit hie artacionem et limitacionem quantum ad 15
actualem existenciam in pluribus, set materie conceditur ilia
eadem, quapropter erit una infinitas a parte potencie et
materie sicut in Deo. Arguitur ergo sic, potencia non excedit
essenciam, et ideo si potencia est infinita, et substancia materie
est infinita, potencia enim est accidens substancie materie. 20
Sed nullum accidens excedit, nee est melius suo subjecto,
ergo si potencia est infinita, materia est infinita, et hoc per
simile habetur ex penultima proposicione de Causis, quod
accio creature non potest mensurari eternitate et substancia
15 a 1. tempore, quamvis e converso, | quia accio non excedit substan- 25
ciam, esset enim melior accio substancia, ut dicit ibi Commen-
tator, si accio eternitate mensuraretur et substancia tempore,
quare similiter hie si potencia materie est infinita, et substancia

23 de Causis] prop. 31 ' . . . Res autem cadens sub tempore in omnibus
dispositionibus suis sejuncta est a se cadente sub eternitate in omnibus dis-
positionibus suis . . ' 26 Commentator] ibid. ' Impossibile namque

est ut sit res cujus substantia cadat sub tempore et ejus actio sub eternitate, sic
enim actio ejus melior esset ipsius substantia, hoc autem impossibile est.'

1 primo] et primo FD 2 cavillare] cavillari FD 3 vera] una D

6 Illud enim] Set istud F 7 actus] alicujus M 10 ipsi om. D

ii posset] possit^ 12 illis] ipsis D : om. F 13 Et iterum] ceterum FD

16 set] et FD ilia om. D 17 una] vera F et om. F 20 substancie]

potencie D 22 materia] et materia F 23 quod] quia D 26 enim]

enim tunc D dicit] dixit D

sua finita, erit sua potencia melior sua substancia et major
et potencior, quia nobilitatis est esse in pluribus, et non
limitari nee coartari, in similitudinem potencie divine. Cum
igitur ex eorum posicione sequatur quod potencia materie
5 est vere infinita intensive, ut probatum est, et nunc sequitur
si potencia materie est infinita, et substancia ejus erit infinita,
ergo materia equabitur Deo, quod est insanum.

Capitulum 4™ in quo probatur quod differ encie specifice F. 89 b 2.
adduntur ad essenciam materie prime ut sic ostendatur quod
10 sit communis sicut genus generalissimum compositum.

Deinde potest pars secunda ostendi, scilicet, quod habeat
differencias per quas dividatur et specificatur sicut forma
et compositum. Quoniam ista esse diversa que attribuuntur
materie cum sint esse materialia et non accidentalia, ut

15 prius probatum est, debentur materie per alias differencias
substanciales additas supra essenciam materie. Set differencie
substanciales sunt specifice, ergo differencie specifice materiales
adduntur ad materiam, quare habet differencias substanciales
specificas per quas dividitur et specificatur, sicut forma et

20 compositum. Nee valet dicere quod ista genere diversa
causentur a diversitate formarum specificarum, quia non loquor
de causa effectiva extrinseca istorum esse, sed de eis et essencia-
liter et intrinsecus loquor de diversitate istorum esse, quoniam
si essent accidencia, licet causarentur a formis specificis, tan-

25 quam a causis extra, tamen in se haberent causas essenciales,
scilicet, differencias sui generis, ergo similiter a parte ista
loquendo de istis esse materie in se et secundum se, cum non
sint accidencia, erunt differencie substanciales materie et ita
erunt specifice.

1 sua finita] m terie finita D erit sua] erit una D 2 esse] posse

esse FD 3 divine] Haec verba add. in marg. D l Hie pauca desunt que

habentur in libro quod de principiis nature edidit/ 6 si] quod si FD

7 insanum] Haec verba add. F « Hie deficit unum dimidium folium et quere in
originali ad hoc signum.' 8-10 In . . . compositum om. D 10 commu-

nis] commune F 12 specificatur] specificeturF forma] potencia D

14 materialia] substancialia in marg. F 16 supra] super D 20 genere]

esse FD 22 causa om. D istorum] illorum D eis] hiis F

23 istorum] illorum D 26 similiter] simpliciter D

5«

Item forma incompleta generis fit complecior propter esse
a 2. quod recipit ut fiat tandem | specifica et ita esse formalia
sunt gradus substanciales essencie forme pleniores, usque dum
fiat perfecta. Ergo cum materia similiter promoveatur in
esse materialia et esse nobiliora et perfecciora, ista esse erunt 5
gradus materie per quos promovetur ad specificam com-
plecionem. Item potencia forme generis generalissimi est
equalis potencie materie ejusdem vel nobilior, ergo potest
complere earn totaliter, ita quod potencia materie illius generis
non excedat potenciam forme ejusdem, quare potencia ilia 10
materie illius completur per potenciam forme illius. Cum
ergo adduntur ad formam generis generalissimi multe diffe-
rencie formales usquequo veniatur ad formam specificam, ad
nullam earum erit materia prima in potencia. Nam jam
perfecta est perfeccione forme, ergo ille forme non perficient 15
aliquam materiam, et ita in vanum creabuntur et genera-
buntur, et erunt difTerencie formales sine materia apta ad eas :
et hoc patet per hoc, quod forma generalissimi non potest
tolli per aliquam corrupcionem a materia sua, ergo complet
earn sicut in celestibus : quapropter quicquid de forma additur 20
in vanum adderetur ; nee poterit addi, cum potencia materie
non sit addicio aliqua ad illas ; manifestum igitur est quod si
ilia materia est in potencia ad aliquid, erit in potencia ad
gradus materie compleciores, sicut forma completiva ejus est
in potencia ad gradus forme. Item sicut forma nova difTerencie 25
additur ad formam generis, sic novum compositum specierum
specialissimarum per differencias compositas additur ad genus
generalissimum, usque ad ultimum compositum, hoc est, gradus
b 1. compositi perfecciores, et perfecciores | semper adduntur, set
si ultra materiam generalissimi non adderetur aliquis gradus 30
materie, set solum forme, non essent substancie composite
alique difTerencie composite. Necesse est ergo quod difTerencie
et gradus materie addantur ad materiam generalissimam sicut
a parte forme, et ita erit materia communis dividenda et
specificanda per differencias sicut a parte forme. 35

4 perfecta] perfecte D similiter] simpliciter D 5 pr. et] secundum FD

14 earum] illarum FD 15 ille forme] ille D 18 per hoc quod] quia/)

21 adderetur] addetur FD 22 illas] illas fereF igitur] ergo D 23 erit
in potencia] erit F 34 dividenda] dividanda F

Quod autem differcncic compositi sunt addcnde composito
super genus compositum, patet quia, cum forma prima dividitur
in spirituale et corporate, iste differencie sunt formales pure.
Si ergo differencie compositi divisi per spirituale et corporale
5 non sunt composite, tunc spirituale et corporale ibi significa-
bunt vel formales vel materiales differencias. Set neutrum
potest dari, quia compositum et simplex non possunt habere
easdem differencias divisivas, ergo oportet dicere quod diffe-
rencie compositi sunt composite. Item si non adderetur

io aliquid ad substanciam precedentem nisi forma specifica et
non materia specifica, tunc nichil novum specificum fieret nisi
forma, ergo novum compositum non generatur sed forma
tantum, quod pro falso habet Aristoteles in J° Methaphisice,
faciens hoc argumentum quod nunc factum est, volens quod

15 compositum novum generetur, et non forma tantum, et ideo
materia specifica sicut forma renovabitur. Item in uno secun-
dum numerum omnia principia sua habent unitatem numeralem,
ergo in uno genere habebunt unitatem generis, et in uno
secundum speciem habebunt unitatem speciei, et ita materia

20 specifica ad materiam generis. Item completum et incom-
pletum in generacione sunt idem per essenciam, ut habetur
in octavo et nono Methaphisice, set materia et forma speci-
fica I differunt per essenciam, ergo materia generis non est 15 b 2-
in potencia ad formam specificam set ad materiam specificam.

25 Item forma generis est in potencia ad formam specificam, ergo
materia generis est in potencia ad materiam specificam.
Item una forma dicitur materialis respectu alterius, ut incom-
pleta respectu specie, ergo similiter una materia poterit dici
formalis, scilicet, completiva et specifica, respectu materie

30 generis. Consequencia patet quia qua racione forma in-

completa | sortitur nomen et racionem materie, quia est in F. 90 a 1.
potencia quod est condicio materie, sic materia poterit habere
nomen et racionem forme ut, scilicet, sit completiva alterius

13 7° Methaphisice] 1. vii, c. 28 ' Manifestum est enim quod quidam homines
«issued sunt dicere quod formae sunt causae formarum . . .' 22 octavo et

nono Methaphisice] 1. viii, c. 14 ; 1. ix, c. 15.

1, 9 sunt] sint F composito om. D 7 dari om. D 8 dicere om. FD

27-29 incompleta . . . scilicet it. D

quod est in potencia. Nam esse completivum alterius est
proprietas forme. Quapropter materia specifica complebit
materiam generis sicut forma formam. Item Aristoteles in
7° Mcthaphisice dicit quod principia universalium sunt univer-
salia, sicut singularium singularia, ergo cum ibidem est sermo 5
suus de materia et forma, oportet quod singularis compositi
sint materia et forma singulares et speciei specifice et generis
generales. Item Aristoteles dicit 70 Methaphisice quod
Sortes componitur ex hac anima et hoc corpore, et homo
ex anima universali et corpore universali. Set per corpus 10
habetur materia, per animam forma. Ergo homo universalis
componitur ex materia universali et forma universali scilicet
specifica, et ita animal quod est genus habebit materiam
generalem et formam generalem, et materia habebit suas
species et genera, sicut forma et compositum. 15

Ad intelligenciam pleniorem omnium dictorum potest hie
poni quot modis dicitur materia et quot forma. Sciendum
igitur quod materia dicitur sex modis. Unus est communiter
et quasi communissime in usu vulgi et similiter philoso-
16 a 1. phancium, scilicet, quod materia vocatur circa quod | fit omnis 20
accio et occupacio virtutis sive naturalis sive moralis sive
cujuslibet habitus moralis, sciencialis, naturalis, et alio
nomine vocatur comuniter objectum virtutum agencium et
habituum. Sic enim dicitur quod materia circa quam versa-
tur largitas est pecunia et hujusmodi, et similiter avaricia 25
et prodigalitas, sic materia et objectum sciencie dicitur
scibile, sensus sensibile, intellectus intelligibile, et ita in aliis
objectis virtutum et habituum naturalium et sciencialium et
moralium, et similiter respectu agencium naturalium et
artificialium, sic enim lingnum est objectum circa quod 3°
negociatur carpentator, et ferrum fabri ferrarii, et sic de aliis
artificiis, et respectu naturalium agencium, ut cum ignis agit
in terram ut faciat ignem, terra dicitur materia et objectum

4 7° Methaphisice] 1. vii, c. 44 sqq. 8 7° Methaphisice] 1. vii, c. 39.

4 70] undecimo F 9 et hoc] et ex hoc D 12 materia] anima D

scilicet] set D 14 et formam] et similiter formam D 24 quod

materia om. D 25 est] cujusmodi est D 26 sic] sit F 30 objectum]

materia D

circa quod operatur, et combustibile respcctu ignis combu-
rentis, et sic de aliis.

Set secundo modo dicitur materia propriissime et strictissime,
et sic est essencia quedam alia a forma, que cum ea constituit
5 compositum, ut materia ignis et forma ejus constituunt ipsum,
et sic est in omni substancia creata.

Tercio modo dicitur materia specialiter in usu naturalium
pro subjecto generacionis, cujus proprietas est ut sit res
incompleta in potencia ad esse specificum, et hoc principaliter

io est compositum aliquod in potencia ad esse compositi com-
pletum, set quia illud componitur ex materia et forma,
oportet quod materia ejus sit incompleta et nata ad esse
specificum et similiter forma, et ideo forma et materia illius
compositi sunt materialia et materia respectu suorum esse

15 specificorum, sicut compositum respectu esse specifici com-
positi, et hoc compositum respectu duarum specierum est
essencia alicujus generis, et respectu individuorum specierum
illarum est indivi|duum generis, set individuum est princi- 16 a 2,
palis materia hujusmodi, quia individuum principaliter

ao generatur et corrumpitur, secundum Aristotelem et secundum
veritatem.

Quarto dicitur materia aliquid constitutum in esse specifico,
quod est in potencia ad accidencia contraria, ut ad calidum et
frigidum, et bonum et malum, et hoc vocatur subjectum altera-

25 cionis, sicut materia tercio modo dicitur subjectum generacionis
et corrupcionis, quia alteracio est in accidentibus et penes
esse accidentale, et generacio et corrupcio penes esse speci-
ficum et essenciale.

Quinto modo dicitur materia pro individuo respectu univer-

30 salis, secundum Aristotelem 70 Methaphisice, quia universale
fundatur in suo individuo sicut principio materiali.

Sexto modo dicitur materia et materiale pro ingnobili et
vili et grosso, ut terra respectu ignis.

30 7° Methaphisice] 1. vii, c. 57.

3 strictissime] scriptissime F 8 subjecto] objecto D io est oni. D

13 materia] eciam materia D illius] istius F 16 duarum] diversarum Z>

18 illarum] illarum duarum D 20 corrumpitur] corrumpitur homo F

22 Quarto] Quarto modo F 27 et generacio] set generacio FD

Similiter forma dicitur omnibus modis per respondenciam
materie nisi in primo modo, agens enim dicitur omnibus modis
respectu illius, sive naturale, sive artificiale, sive morale, sive
scienciale. Primo igitur modo vocatur forma que est altera
pars compositi. 5

Secundo modo omne illud quod natum est complere aliud
essencialiter, et ideo sicut materia seu materiale dicebatur
omne incompletum quod est in potencia ad esse specificum
sive compositum incompletum, sive materia ejus, sive forma ;
sic hoc modo dicitur forma omne illud quod complet aliud in 10
esse specifico sive illud complens aut completivum sit com-
positum specificum sive forma specifica, sive materia specifica,
et hoc sive a parte speciei respectu generis, sive a parte indi-
vidui speciei respectu individui generis.

Tercio modo dicitur forma accidentalis respectu subjecti H
alteracionis, ut calor respectu splendoris, et sciencia respectu
anime, et hujusmodi.

Quarto modo dicitur universale esse forma respectu indi-

viduorum. Et quinto modo dicitur forma et formale pro

digniori et nobiliori. 20

16 b 1. Secundum hos modos materie et forme solvuntur | multe

autoritates contra predicta in quibus alias est nimia difiicultas,

F. 90 a 2. et similiter multi sermones | magistrales et vulgati.

De primo igitur modo et secundo materie et de tercio et 40
et similiter de forma, satis patet ex dictis. De secundo enim 25
modo, qui respondet materie tercio, intelligenda est autoritas
Aristotelis et doctorum, quod forma est terminus generacionis,
et hoc principaliter de composito, quia Aristoteles probat J°
Methaphisice quod compositum principaliter generatur. De
materia quinto modo et forma quarto modo, dicitur illud Cell 3°
et Mundi, qui dicit celum dicit formam tantum id est univer-
sale, qui dicit hoc celum dicit formam in materia, scilicet, in-

28 7° Methaphisice] I. vii in fine. 31 Celi et Mundi] 1. i, c. 92 ' Celum

ergo simpliciter est forma sola ; hoc autem celum est forma cum materia.'

i respondenciam] correspondenciam D 4 igitur] ergo D vocatur]

vacatur F 11 complens aut] sive D 13 hoc sive] hoc sint F

25 dictis] predictis D De secundo enim] secundum F 32 in materia]

et materiam F

«3

dividuum celi, et in 70 Methaphisice generans non gencrat aliquid
nisi per materiam, quia generans univocum de quo loquitur
et generatum non differunt nisi in individuo non in specie, ut
pater et Alius. Et sic intelligitur autoritas in decimo Metha-

sphisicc, ubi dicitur quod 'differentia maris et femine non est
nisi in materia \ Et hie sensus materie et forme proculdubio
asseritur ab Aristotele in y° Methaphisice^ ubi dicit quod uni-
versale est forma respectu singularis, et individuum est materia,
respectu universalis, et multe alie autoritates sic intelliguntur,

jo et similiter sermones magistrales.

Ultimo modo materie et forme intelligitur quod Aristoteles
dicit quod ignis plus habet de forma quam terra, terra plus
de materia, id est, ignis habet plus de esse nobili quam terra
de natura viliori. Set certe ignis, sicut habet plus de forma

15 specifica nobiliori, que est altera pars compositi, sic habet de
materia specifica nobiliori quam terra, materia enim et forma
secundo modo sese corespondent. Auctoritas Aristotelis et
Averrois, qui dicunt materiam esse unam numero respectu
contrariorum, habet veritatem in alteracione naturali, de qua

20 potissime loquor, quia hec est sensibilis et naturalis, considerat
materiam sensibilem. Item in linea generacionis et corru-
ptions I singularium, hoc intelligitur principaliter, quia genera- 16 b 2.
ciones et corrupciones sunt primo vel per se singularium.
Item de materia in linea universalium adhuc intelligitur

25 hoc modo, quia genus, quod est materia, est unum genus
numero et non plura, licet non sit una res numero sed genere,
sicut homo est una species numero, licet res ipsa sit una

1 7° Methaphisice] 1. vii, c. 32 ' Sed invenitur ex istis quod substanciae
propriae habent semper necessario aliam substantiam, . . . .' 4 decimo

Methaphisice] 1. x, c. 25 ' Et querendum est quare mulier non differt a viro
secundum formam . . .' 8 7° Methaphisice] 1. vii, c. 57, 58. 12 ignis

plus habet . . .] De Celo et Mundo, 1. iii. passim. 17 Auctoritas

Aristotelis . . .] Physicorum 1. iv, c. 84 et comm.

1 generat] generatur D 2 per] propter FD materiam] naturam D

5 dicitur] dicit F 7-8 Ubi . . . materia ante et hie sensus habet M

11 Ultimo] Ultimo autem FD 13 terra] terra, et terra F: t.e.t. plus D

14 natura] esse D 17 Auctoritas] Auctoritas vero F: Auctoritas enim D

18 qui] qua F: que D 19 habet] habent D 22 hoc] hie F 23 vel]

et F: om. D 25 quia] quod F

specie. Hoc modo elicit Aristoteles 30 Methaphisice quod
differencia est una numero, quia unum universale numero est,
scilicet, differencia est, et tamen in se commune est pluribus
speciebus vel individuis. Quia autem Aristoteles dicit 70
Methaphisice quod actus dividit, ut sic divisio et diversitas 5
esset a parte forme et non a parte materie, et ideo nee differen-
cie et species essent materie nee genera, dicendum est quod
ibi non sumitur actus pro forma, set pro actualitate que
opponitur potencie, quod patet per verba sua, nam dicit : ' ex
duobus in actu non fit unum, nee ex duobus in potencia, set 10
ex uno in actu et alio in potencia/ quod si de forma intelli-
geretur, non est ibi hec diccio exclusiva ' solus ', non enim dicit
1 solus actus ' set c actus ' dividit, nee precise intelligendum
est hoc, sed antonomastice et evidencius, quia divisiones et
diversitates sunt magis note quam a parte materie, et 15
principaliores, quia forma est res principalior et nobilior quam
materia, et ideo rerum est principalior distinccio per formam
quam per materiam, set tamen materia facit divisionem suo
modo et differenciam rerum, et est una diversa in specie ab
alia et genere et numero sicut forma, et per utramque diversi- 20
tatem est perfecta distinccio rerum.

Et ideo cum obiciunt quod, exclusa omni forma a materia
celi et lapidis, non erit diversitas, quia divisio est a forma,
patet quod licet divisio sit a forma tamen similiter est a materia,
set principalius et evidencius a forma, unde materia celi et 25
lapidis differunt essencialiter per suas differencias specificas in
genere materie, sicut forma celi et lapidis in genere forme, et
hec omnia magis patebunt quando divisiones compositi et
materie et forme ponentur. I

1 3° Methaphisice] 1. iii, c. 16. 4-5 7° Methaphisice] 1. vii, c. 49

' Actus enim dividit.' 9-10 ex duobus in actu . . .] This quotation may

indicate the text used by Bacon.

2 numero est] numero D 3 scilicet differencia est] scilicet differencia

D : om. F 4 Quia autem . . . om. usque fin. cap. F 7 et] nee D

9 patet om. D 15 note] note a parte forme D 19 alt. et om. D

24 similiter] simplex D

«5

Distinctio Secunda de quibusdam aliis que pertinent ad 17 a
materiam, privacioncm, et for mam. Habens 4 capitida.

Capitulum primum docct quomodo et ubi in generacione
substaneie i7iveniatur primo materia naturalis.

5 Nunc volo descendere ad ea que pertinent rebus genera-
bilibus et corruptibilibus, ut prosequar ea que in operibus aliis
non sunt tractata. Oportet vero incipere a principiis, quia
eorum cognicio prima est. Et de principio efficiente, scripsi
satis in tractatibus de Speciebus et Virtutibus Agencium

10 Naturalium. Et de materia, verificavi quod non est una
numero in rebus omnibus, nee una specie, nee genere subalterno,
set generalissimo, et solvi cavillaciones in contrarium, et hoc
est magnum fundamentum in cognicione rerum naturalium,
quia si esset materia una numero ut ponunt, nunquam fieret

15 generacio, ut probavi, et tota series generacionis tolleretur.
Set per ea que dicta sunt, aperta est jam via ad sciendum
omnia que necessaria sunt in generacione rerum naturalium.
Et primum, quod oportet adnecti predeterminatis de materia
est quod considerari debet ubi in linea predicamentali incipit

20 materia fieri naturalis. Nam quia hoc non consideratur
a vulgo, accidit error varius. Et planum est quod non incipit
in genere generalissimo nee in materia et forma ejus, quia
ilia in omnibus habentur per creacionem, quoniam conveniunt
spiritualibus et corporabilibus et celestibus et aliis. Similiter

H nec in prima specie que sequitur hoc genus, que est substancia
spiritualis et incorporea, quia ilia quantum ad angelos et

2 4] gF 2-4 privacionem . . . naturalis om. D 5-10 Nunc volo . . .

Naturalium] His habitis, volo descendere ad ea que pertinent ad materiam
naturalem, et sumo de cetero materiam sive {om. D) animam (illam D) que est
simplex essencia, diversa in essencia a forma constituens compositum sive
magis compositum incompletum generis, quod est in potencia (ad D) materias
specificas, quod est principale subjectum in generacione, ita quod forma
incompleta respectu (forme D) complete dicitur essencia (om. D) materialis
hoc modo FD 10 Et de materia] De materia ergo D : De materia igitur F

12 cavillaciones] conversaciones D 16 per] post D 18 adnecti om. D

19 debet om. D 24 post aliis add. FD unde operacio nature non incipit

ibi nec desinit

quantum ad animas racionales creatur totaliter. Nee incipit
in specie alia ei coequeva, scilicet, in substancia corporea,
quoniam illud est commune celo et non celo, et ideo antecedit
17 a 2. generacionem, sicut celum et non celum, similiter nee | in
specie prima sequente, que est substancia corporea celestis, 5
quia in celestibus non accidit generacio nee corrupcio, prout
hie loquimur de generacione et corrupcione, scilicet, que est
per renovacionem completam alicujus individui et speciei
F. 90 b 1. speci|alissime in rebus, cum corrupcione completa alterius

individui in specie specialissima, licet in eis sit renovacio lucis 10
et similitudinum rerum inferiorum, sicut creatura alii assimi-
lari potest recipiendo speciem et ymaginem alterius, ut sensus
recipere species sensibilium dicitur, sicut in aliis verificatum
est. Deinde ulterius in specie coequeva isti, scilicet, substancie
corporee celesti, que est substancia corporea non celestis, T5
distans in tercio gradu a genere generalissimo, attenditur
illud ex quo generacio radicaliter fit, quia natura generans
supponit aliquam radicem, quam promovet ad esse specificum
in generacione, et ad quam resolvit esse specificum in corru-
pcione. Set cum ista radix habet multos gradus propter 2°
diversitatem generacionis et corrupcionis rerum diversarum,
primus gradus, ultra quern natura ire non potest, consistit
in hoc genere subalterno quod per hanc circumlocucionem,
que est substancia corporea non celestis, designatur. Set non
habet unum nomen simplex, vocetur tamen ad placitum A. 25
Quod vero ad istud stet natura in generando et corrum-
pendo, manifestum est, quia quicquid sequitur ad istam
radicem est generabile et corruptibile in quantitate incompleta
vel completa, in se vel in alio. Istam enim radicem sequuntur
elementum et mixtum, quoniam substancia corporea non 30
celestis aut est elementum aut mixtum. Mixta enim gene-

1 post totaliter haec verba add. ivDnisi ponamus generacionem et corrupcionem
specierum in eis, et has esse de potencia materie, et ita naturaliter, secundum
(om. D) quod naturalis operacio dividitur contra creacionem seu datorem
formarum ab extrinseco 4 non celum] magis D 7 scilicet om. FD

11 inferiorum] infinitarum D 14 ulterius om. F substancie om. F

17 generacio] genere FD radicaliter fit] sit radica licet D 19 specificum]
specificatum F 20 cum om. D 22 consistit] consistet F 23 quod]

quia F circumlocucionem] circulacionem D 25 unum om. D turn]

set D 27 quia] quoniam D 28 incompleta om. F 31 enim] autem D

rantur et corrumpuntur omnia, ut patct. Spere autem elemen-
torum, licet non generentur nee corrumpantur secundum se totas
quia create | fuerunt, tamen elementa sub aliqua quantitate 17 b 1,
corrumpi vel generari possunt, eciam in se et in speris suis, et

5 in alio, scilicet, in mixto generantur et corrumpuntur, quare
nullum istorum potest esse subjectum primum generacionis,
quoniam postquam quodlibet eorum est generabile, genera-
bitur ex alio precedente. Ergo illud aliud est prius, ergo
standum est ad aliquod prius elemento et mixto, quod non

10 erit generabile nee corruptible. Quoniam si esset generabile,
generaretur ex alio precedente, et sic iretur in infinitum.
Quare generacio naturalis stat ad aliquod ingenerabile. Et
ideo Aristoteles dicit, primo Pkisicorum, quod materia est
ingenerabilis et incorruptibilis, et in 2° Mcthaphisice quod

15 est eterna et incorruptibilis, id est, non exivit in esse per
generacionem et temporalem produccionem. set per creacionem,
que non fit in tempore set in evo, quod vocatur apud eum ibi
et in libro De Causis eternitas creata. Cum igitur standum
est ad aliquod commune elemento et mixto, tanquam ad

20 primam radicem generacionis, standum est ad hoc genus
quod est substancia corporea non celestis, quia nichil est
immediate commune corruptibilibus, nisi hoc, quoniam ele-
mentum et mixtum sunt solum corruptibilia et sunt species
immediate dividentes hoc genus. Ceterum, si poneretur hec

25 radix et esset aliquod prius in linea predicabili, tunc esset
corpus vel substancia. Set patet ex predictis quod neutrum
eorum potest esse hoc principium, et hoc manifestum est evi-
denter, quoniam tunc res significata per hoc genus, substancia
corporea non celestis, esset tunc generabilis ex corpore. Set

30 nunquam generari potest una species nee produci ex genere
nisi corrumpatur alia species coequeva, quia generacio

13 primo Phisicorum] 1. i, c. 81. 14 2° Methaphisice] 1. ii, c. 7. 18 De
Causis] prop. 29. The terms eternitas creata or evum are not in the printed
version.

1 omnia om. FD 2 licet] licet autem D 3 quantitate] qualitate D

6 istorum] illorum D primum om. FD 8 alio om. D 9 aliquod]

aliud FD 19 est om. D 23 sunt solum] sint solum F 24 poneretur]

componeretur FD 25 aliquod] aliud FD 29 tunc om. FD ex.] ex

illoZ)

F 2'

unius est corrupcio alterius. Species autem coequeva sub-
stancie corporee non celesti est substancia corporea celestis,

17 b 2. ergo a corpore in celo | posset per naturam auferri natura celi

specifica, et induci natura non celestis.

Similiter oporteret quod ab elemento vel mixto posset tolli 5
natura elementaris et mixti, et de potencia materie communis
generari natura celestis, quorum utrumque est impossibile.
Quapropter apud corpus non residet prima radix generacionis
nee multo magis apud substanciam. Ergo in tercio genere,
scilicet, quod est substancia corporea non celestis, invenietur 10
primum principium generacionis fontaliter. Inventa vero
radice generacionis rerum et corrupcionis in tercio videlicet
gradu a generalissimo, manifestum est ex dictis quod illud
est res cujusdam generis subalterni. Set hoc intelligendum
est cum suo individuo, quia duplex est linea generacionis 15
rerum ; una est individuorum, alia est universalium, et a radice
individuali decurrit generacio individuorum ulteriorum per
F. 90 b 2. omnia individua | universalium mediorum inter radicem et
ultimum, sicut a radice universali promovetur generacio uni-
versalium ulteriorum per omnia universalia media. Et linea 20
individuorum principalis est, quoniam generacio et corrupcio
est per accidens circa universalia, per accidens dico respectu
principalitatis que reperietur in linea generacionis individuorum,
sicut manifestabitur post. Set quia confusa et universalia
sunt magis nobis nota, ideo communius loquimur et exempli- 25
ficamus de generacione universalium quam particularium.
Consideremus igitur quod in utraque radice generacionis, sive
universali sive particulari, duo ad minus debent assignari,
scilicet, materia et privacio, quicquid sit de forma. Tria qui-
dem numerantur principia rerum naturalium, scilicet, materia, 30
privacio, et forma, et primo sunt aliqua verificanda de

18 a 1. hiis in universali. Materia quidem vocatur |. tota natura

generis respectu universalium generandorum, vel natura

6 et mixti] mixti FD 8 generacionis out. FD 9 nee] nisi F

19 ultimum] ultima F: ultimam D 20 ulteriorum] ultimorum FD

23 reperietur] reperitur FD 25 ideo] et ideo D communius] com-

munis F 27 Consideremus] Considerandum F 28 particulari]

singulari F 30 naturalium] universalium FD scilicet] scilicet primo F

33 generis] generacionis M, sed corr. in marg. natura] natura individua M

tota alicujus individui illius generis respectu individuorum,
quamvis utraquc illarum sit vere compositum ex vera ma-
teria et vera forma. Privacio vero a parte materie est apti-
tude- istius nature cum potencia et appetitu ad recipiendum
5 universalia communia successive, et a parte radicis individualis
est illius aptitudo cum potencia et appetitu ad recepcionem
individuarum naturarum successive per mutuam generacionem
et corrupcionem ; quoniam enim neutra naturarum adquiren-
darum per generacionem potest complere appetitum radicis
io naturalis propter inperfeccionem illarum naturarum, ideo dum
ilia radix unam illarum naturarum habet, adhuc remanet ejus
appetitus ex parte imperfectus, et ideo appetit aliud, sicut
mulier virum et turpe bonum, ut Aristoteles dicit.

Capituluni im. de assignacione trium principiorum nature.

15 Post hoc considerandum est diligenter quomodo debemus
assignare tria principia Aristotelis vulgata, scilicet, materiam,
privacionem, et formam. Nam in hiis est error infinitus, et
reprobabo errorem majorem, determinando veritatem ex qua
evacuacio omnium errorum in hac parte constat evidenter.

20 Et estimatum est a multis, et ego diu credidi hoc, quod in
aliquo genere tercio inveniantur hec tria, ut, scilicet, materia
ejus sit pro materia naturali generacionis, et potencia istius
materie cum appetitu ejus ad formam quam habet: sit pro
privacione et forma ejus pro tercio principio, ut sic in hac

25 radice communi inveniantur hec tria principia communia
omnibus principiandis naturaliter. Set hoc esse non potest,
quia privacio semper machinatur ad maleficium et corrupcionem
forme presentis in | materia, ut dicitur primo Phisicorum, 1 8 a 2.
Set hec forma nunquam potest a materia separari, quoniam

3° non est corruptibilis neque generabilis set creata. Item per
privacionem materia appetit formam, sicut mulier virum et

13 ut Aristoteles dicit] Phys. 1. i, c. 81 ' materia appetit formam sicut
femina marem et turpe pulchrum.' 28 primo Phisicorum] 1. i, c. 82.

1 generis] generacionis M, sed corr. in marg. 5 universalia] ultima D

6 illius] similiter D : similiter illius F et appetitu om. FD 7-8 in-

dividuarum . . . corrupcionem om. FD 10 naturalis] materialis FD

12 aliud] illud D 14 Capitula secunda et tertia in FD non inveniuntur

7°

turpe bonum, ut ait Aristoteles, set appetitus est proprie
respectu rei non habite, ergo privacio proprie dicta fertur
ad formam qua caret materia. Item generacio non est in
rebus transmutabilibus nisi quia forma quam habet materia
est imperfecta et non potest perfkere ejus appetitum, propter 5
quod semper appetit novam. In rebus enim incorruptibilibus
forma propter sui nobilitatem complet totum appetitum ma-
terie, et non est appetitus ad formam novam nee generacio
possibilis. Quapropter necessitas generacionis est propter
appetitum forme non habite, et ideo presentem non respicit 10
set absentem. Quapropter forma que respondet materie
appetenti naturaliter propter generacionem rerum naturalium,
non est forma quam tenet et quam amittere non potest.

Item prima contrarietas est in primo genere, cum in omni
genere sit una contrarietas prima, ut Aristoteles dicit primo 15
Phisicorum et decimo Methaphisice, set contrarietas hec non
est nisi penes differencias specificas seu species contrarias
sub eodem genere aut penes genus, et alteram illarum, quia
genus est ens in potencia et dirTerencia est ens in actu, set
sive sic, semper alterum extremum contrarietatis, quod est 20
forma, erit preter essenciam generis hujus et non erit pars
ejus. Et iterum necesse est quod genus sit unum extremum,
et dirTerencia sit alterum, quia dirTerencia universalior non
potest esse privacione, eo quod privacio semper manet in
prima materia, set differencie prime istius generis, que sunt 25
elementum et mixtum, mutuo corrumpuntur. Quare oportet
18 b 1. materiam cum | privacione esse a parte generis, et esse ipsum
genus, et ideo inter ens in potencia quod est genus, et ens in
actu quod est dirTerencia, est hec contrarietas. Quapropter
principium formale istius contrarietatis erit extra genus hoc 30
de quo loquimnr.

Item principium materiale est semper in potencia ad duo
contraria mutuo sibi invicem succedencia, set materia istius
generis non est hujusmodi respectu sue forme et ei contrarie,
quia forma ei contraria est celestis, et hec non potest succe- 35

15-16 primo Phisicorum et decimo Methaphisice] Phys. i, c. 50, 5, 6 ;
Meta. 1. x, c. 15.

20 sive sic it. M

dcre isti forme, neque eciam est corruptibilis aliquo modo per
naturam. Quapropter totum istud genus est materiale prin-
cipium, et non solum ejus materia. Item cum generacio unius
sit semper corrupcio alterius, et hec sunt contraria ad que
5 materia naturalis est in potencia, et contraria sunt que posita
sub eodem genere maxime distant, ut dicitur 40 MetJiaphisice^
oportet quod materiale principium, quod est in potencia ad
hec contraria, sit genus, et certum est quod semper species
una corrumpitur et alia generatur circa materiam naturalem,

10 set nichil est commune immediatum speciebus oppositis nisi
genus earum proximum, et ideo hoc genus totum est prin-
cipium materiale.

Item 50 Methaphisice, dicit Aristoteles quod eadem sunt
genere que sunt eadem in materia, et e converso, quare genus

15 est principium materiale in rebus naturalibus.

Item in omni transmutacione naturali ab elemento in mi-
xtum, et e converso, non solum remanet materia illius generis
set forma ejus et tota essencia. Set illud quod remanet in
tota transmutacione est principium materiale, ergo totum hoc

20 genus dicitur solum materiale principium.

Item non solum ejus materia promovetur in esse specificum
set ejus forma, et ideo ejus forma est in potencia ad genera-
cionem per actum acquirendum sicut ejus materia, ergo sicut
materia ejus cadit a parte principii materialis, sic ejus forma.

25 Item Aristoteles probat | in 70 Methaphisice quod compo- 18 b 2.
situm generatur et non forma tantum, set principium materiale
non differt ab hoc nisi sicut incompletum a completo, et sicut
ens in potencia ad ens in actu, quia idem est prius in potencia
quam postea fit in actu, ut docetur 8° Methaphisice ', quapropter

30 sicut compositum est in tercio generacionis sic in principio, et
ideo principium materiale non est pura materia set compo-
situm : quare totum genus erit primum principium naturale, et
non ejus sola materia. Et ad hoc est quod dicit Aristoteles
in principio De Generacione, quod 'non est conversio tocius in

6 4° Methaphisice] Averroes Epit. Meta. Tract. Tertius. ' Contraria vero sunt
eadem genere et maxime differunt ' (super Met. x. 13 sqq.) 13 5° Metha-

phisice] 1. v, c. 33. 13 sunt] su M 22 ideo] idio M 25 7° Metha-

phisice] 1. vii, c. 7, 8, 9. 29 8° Methaphisice] 1. viii, c. 16; ix. 1 sqq.

34 De Generacione] 1. i, c. 1 passim.

totum ', quare non partis in partem nee in totum. Ergo non
solius materie in compositum est transmutacio, set tocius
compositi materialis in totum generatum perfectum et in actu
completum.

Secundum hoc igitur tenendum est, quod subjectum gene- 5
racionis est universaliter res alicujus generis respectu duarum
specierum, et res individui generis respectu individuorum di-
versarum specierum. Et ideo subjectum primum generacionis
prime,de qua hie loquimur,est genus cum suo individuo primum
quod potest esse immediate commune respectu omnium gene- 10
rabilium, et hoc est corpus non celeste, et non materia ejus ;
set eadem racione nee forma, quia est in potencia ad actum
suum sicut materia ad suum, et totum compositum ad suum
actum et complementum. Et ideo materia naturalis que est
subjectum generacionis non est pura materia neque sola, set 15
compositum, ut dictum est. Et simul cum eo invenitur
privacio, quia Aristoteles vult quod privacio coincidat cum
materiali principio, quoniam per ipsam fit appetitus nove
forme et novi actus, et semper machinatur ad corrupcionem
illius quam habet, et loquor de formis que succedunt sibi 20
invicem in materiali principio tali, et sunt due contrarie
differencie specifice seu species ipse, quia sicut hoc materiale
19 a 1. principium non est | pura materia set unum compositum,
sic formale non est pura forma set compositum, scilicet, dif-
ferencia composita vel species. Et hee, licet sint composite, 25
tamen quia complent appetitum materialis principii, et ultimo
adveniunt, sicut perfeccio et actus, vocantur forme, sicut sub-
jectum generacionis, eo quod est in potencia ad hujusmodi
actum et perfeccionem, vocatur materia quamvis sit com-
positum. 30

Capitidum 3m. de forma, quid sit.

Quoniam autem hoc formale principium queri debet extra
genus dictum, ideo considerandum est quid debeat dici : unius
autem contrarietatis sunt tamen duo extrema, ut 40 Metha-
phisice probatur, et ens in potencia, quod est materiale prin- 35

17 Aristoteles vult . . .] Phys. 1. 1, c. 67, 70, 74. 34 4° Methaphisice]

1. iv, c. 6.

cipium, est extremum cum privacione et est quoddam genus,
ut habitum est ; et genus non est in potencia nisi ad dif-
ferencias specificas, tunc patet quod requiri debet principium
formale a parte differenciarum. Sciendum igitur quod utraque
5 indifferens est ad transmutacionem, quoniam nunc una, nunc
alia, corrumpitur et generatur, et ideo formale principium
potest dici absolute illud quod habet generari et renovari,
quod est commune utrique differencie. Et tunc istud absolute
sic sumptum et in communi, est commune omnibus formis

io generalibus, quia dividitur in elementarem naturam et in
mixtam. Omne enim quod natum est renovari circa materiam
primam et earn perficere est mixtum vel elementum. Et sic
differencie opposite hie non ponunt in numerum, set redu-
cuntur ad unum principium formale commune, et licet non

15 habent unum esse speciale et proprium, potest tamen dici
forma renovabilis circa materiam naturalem. Et sic prin-
cipium formale est commune omnibus generabilibus principiatis
suo modo, sicut materiale, quia principia debent esse communia
principiatis. Et tamen, si volumus, possumus | aliter dicere, 19 a 2.

20 scilicet, quod altera differenciarum tantum est principium
formale, scilicet, ilia que est nobilior, et quam natura in-
tendit principaliter per generacionem. Hanc enim appetit
materia naturalis primo et per se, et necesse est per tercium et
nonum Methaphisice quod in omni genere sit una dififerencia

25 specifica nobilior altera, et magis habens de actualitate et
unitate generis, et similiter una species, et unum con-
trariorum. Et in isto loco est natura mixti quoniam materia
naturalis est in potencia ad materiam elementarem et mixtam,
set elementarem habet in principio a creacione, et est in

3° potencia ad naturam mixti, et iterum cum fiat sub natura
mixti, est in potencia ad naturam elementarem. Mixtum
igitur est principium formale, quod opponitur materie et pri-
vacioni, quia ad illud primo sunt in potencia. Et iterum quia
illud est nobilius quam elementum, et quia principaliter in-

35 tenditur a natura. Nam non queritur elementi generacio nisi
propter mixta, et preter quatuor elementa omnia generabilia
sunt mixta. Modus igitur uterque bonus est, set primus

3 debet] debet ad corr. M

melior, quoniam, cum Aristoteles dicit, primo Methaphisice,
quod ' de principle» secundum speciem methaphisici est con-
sideracio, et non phisici ', et quod ' principia oportet semper
manere ', ideo prima forma aliter queri potest, de qua
dicit Aristoteles, primo Methaphisice, quod ' est eterna sicut 5
primum efficiens et finis ultimus '. Set ista forma non est
aliqua forma corporalis, quoniam methaphisicus non descendit
infra corpus, set solum stat in substancia spirituali in genere
substancie. Nulla autem intelligencia potest esse, seu angelus,
quia angelus non est forma rerum naturalium et corporalium, 10
nee ut exemplar, nee ut perfeccio, nee contingeret magis
assignare unum angelum quam alium pro forma exemplari
19 b 1. rerum inferiorum, nee | posset esse, quia ad imitacionem
angelice nature non fiunt res in hoc mundo. Set nee ydee
stantes extra mentem divinam, ut posuit Plato, ad quas natura 15
respicit in operando in modum artificis, ut Aristoteles et Com-
mentator recitant secundo Methaphisice et vij°, contra Pla-
tonem. Impossibile enim est quod hujusmodi ydee sint extra
mentem divinam, ut muitipliciter patet ex Aristotele, precipue
versus finem septimi. Et si essent, non possent esse formalia 20
rerum principia, ut habundanter probatur per Aristotelem ; et
nee posset poni aliqua prima inter ceteras, unde forma prima
secundum hanc viam non poneretur, quoniam nulla dependeret
ad aliam nee ordinem haberent ; quoniam omnes essent tan-
quam individua ejusdem speciei, sicut ex libro De Causis et 25
70 Methaphisice patet evidenter. Quapropter non potest
hec forma esse nisi causa prima, que est prima forma et
principium efficiens, et ultimus finis omnium tarn naturalium
quam non naturalium. Nee tamen est sub hac forma materie
naturalis perfectiva, nee pars rerum naturalium, nee eas aliquo 30
modo informans, set est forma exemplaris dirigens naturam
in sua operacione, quia essencia divina ydealis omnis nature
non solum est exemplar omnium, set artifex primum, cujus in-
strumentum est natura, quoniam natura intendit finem et non
agit nisi propter finem intentum, ut Aristoteles dicit 2° Phi- 35
sicorum, et ideo dicit Alpharabius ibi, quod ' natura preparata

1 primo Methaphisice] 1. i, c. 2. 5 primo Methaphisice] 1. i, c. 31 and

comm. 25 De Causis] (?) prop. 16. 35 2° Phisicorum] 1. ii, c. 86.

36 Alpharabius] This commentary, of which a part, ' Distinctio Alfarabii super

est ad hoc, ut faciat propter aliquid : ergo factor ejus est
racionalis. Propter banc causam ergo est preparata, coacta
ad faciendum aliquid ut consequatur per illam accionem factor
ejus intencionem. Factor | enim rote est racionalis, et factor 19 b 2.

5 ejus consequitur per earn quern intendit in rotando urceum,
et rota quidem est ignorans illud quod facit' Ex quibus
verbis patet quod intencio finis nature debetur racionali
artifici, cujus instrumentum est natura, faciens illud quod ipsa
ignorat. Set illud factum intenditur et scitur ab artifice Deo.

10 quoniam Alpharabius dicit ibi quod ' consideracio Dei excelsi
est regimen tocius universi et parcium per se.' Hec autem
forma non dicitur naturalis, nisi in quantum est exemplar
rerum naturalium et dirigens naturam in sua operacione. Et
sic earn dici. Naturalem sufficit in hac parte pro forma

15 prima naturali, quoniam aliter non requiritur racio nature in
hoc formali principio nature, licet forma naturalis prius dicta
debet dici naturalis formaliter, scilicet, quia per veram trans-
mutacionem nature inducitur in esse, et perficit et complet
materiam naturalem et primum compositum naturale, existens

20 pars ejus. Set hec forma prima non est contraria privacioni,
set reliqua, unde Aristoteles, quando loquitur de utraque forma
in primo Phisicorum, primo loquitur et tractat diffuse de
forma primo modo dicta, comparans earn ad materiam et
privacionem. De forma autem prima que est ydea eterna in

25 mente divina, seu ipsa essencia divina ydealis, loquitur in fine
libri, excusans se ab ejus determinacione in philosophia natu-
rali. Et tamen propter verbum istud multi viri famosi et ma-
gni dixerunt quod forma prima naturalis, que est tercium prin-
cipiorum, est causa prima, quia Methaphisica vocatur sciencia

30 divina et de Deo dicitur esse. Set hoc est error maximus,
quia illud principium ad quod materia est | in potencia, et in 20 a 1,
quod privacio machinatur maleficium, ut corrumpat illud
formale principium, et quod est altera pars compositi, non
potest esse causa prima, quoniam hec tria repugnant dignitati

librum Aristotelis de naturali auditu,' was translated by Gerard of Cremona,

does not seem to be extant. 5 rotando urceum] potando cicium M

22 primo Phisicorum] 1. i, c. 70. 5-26 in fine libri] 1. i, c. 83 and
comm.

cause prime. Dicit autem Aristoteles illud verbum, scilicet,
quod methaphisici est considerare principium formale, propter
duas causas : una est ut complete cognoscatur forma, que est
altera pars compositi, nam naturalis philosophus non potest
dare completam scienciam de ilia, sicut de materia et pri- 5
vacione, propter opiniones varias de forma. Nam Platonici
posuerunt formas naturales esse ydeas separatas extra mentem
divinam, que in generacione recipiuntur in materia et in cor-
rupcione expelluntur, sicut dicit Aristoteles in fine De gene-
racione et comipcione. Et quia iste ydee sunt sic separabiles a 10
materia generabili et corruptibili, et stantes per se, et intelli-
gibiles et spirituales et incorruptibiles, ideo pertinent ad metha-
phisicum non ad naturalem philosophum. Similiter Pictagorici
posuerunt formas rerum naturalium esse mathematicas, ut
numeros et figuras. Set Naturalis Philosophia non potest ad 15
ydeas neque ad res mathematicas ascendere, sed solum ad
naturalia, quia nulla sciencia excedit suos limites, et ideo
oportet quod sit aliqua sciencia communis ad naturalia et
mathematicalia et ad omnia, et hec est Methaphisica, et ideo
Aristoteles dicit quod methaphisici est considerare de prin- 20
cipio secundum speciem, id est, de principio formali, scilicet,
quantum ad completam cognicionem, ut falsitates Platoni-
corum evacuentur, et non propter hoc quod hoc principium
esset solum causa prima, de qua solus methaphisicus potest
20 a 2. docere. Nee oportet | quod mathematicus sic inquireret de 25
materia, quia omnes philosophi concordabant in materiali
principio quantum ad hoc quod sit res naturalis et non mathe-
matica nee ydealis. Et ideo potest naturalis philosophia satis
discutere suum materiale principium, et quantum ad veritatem
principii formalis, quod est altera pars compositi, habendam 3°
potest bene, sed non quantum ad reprobacionem falsitatum
arduarum quas posuerunt Platonici et Pithagorici. Non
igitur est causa prima principium formale de quo Aristoteles
loquitur in primo Phisicortun, ad quod materia est in potencia
et primo modo, licet ipse transmittat nos ad metaphisicum pro 35
certificacione completa istius principii. Est tamen causa
prima principium formale exemplare et ydeale, sumendo

1 Dicit autem Aristoteles] Phys. 1. i, c. 83. 9-10 De generacione] 1. ii, c. 52.

veraciter et proprie ydeam. Nam ejus essencia est exemplar
et ydea omnium, secundum sanctos et philosophos recte
sencientes. Et hoc modo sumendo, principium formale idem
est cum primo efficiente et cum ultimo fine, ut dictum est.
- Et sic est forma eterna et ingenita, sicut primum efficiens et
ultimus finis, ut vult 2° Mctliapliisice. Quoniam autem hoc
formale principium est causa prima, ideo ad methaphisicum
pertinet hujusmodi consideracio. Et ideo ex hoc sumitur alia
racio quare naturalis philosophus non potest sufficienter, ut

lovult, certificare de principio formali. Nam de hoc non
potest, et ideo dicit quod de principio secundum speciem est
methaphisici consideracio, nam de utroque principio formali
loquitur primo Phisicomm. Et intelligendum est quod dicit
primo Phisicomm quod principia oportet | semper manere;2obi.

15 hoc enim dicit, ut doceat principium materiale non esse
genitum, sicut nee primum efficiens et ultimus finis et
prima forma, scilicet, exemplaris et ydealis, que est essencia
divina. Set hoc non oportet esse verum de forma que est
altera pars compositi et ad quam materia et privacio sunt in

20 potencia. Nam ilia ornnino est generabilis sive corruptibilis
quoniam est differencia adveniens generi, quod est materiale
principium, de qua dixi superius, de quacunque loquimur.
Nam utraque potest a materia seperari, scilicet, tarn elemen-
taris quam forma mixti. Et propter hoc moti fuerunt multi

25 ut dicerent formam primam esse causam primam. Set hoc
non cogit, quia principia ibi vocat principium formale exem-
plare et primum materiale, et privacionem primam, et non
formale principium ad quod materia est in potencia.

Capitulum 4m. de privacione et potenciis materie et de
3° racionibus seminalibus.

Hec autem nunc de hiis tribus principiis in universali
possunt intelligi, set magis contingit descendere ad hec in

6 2° Methaphisice] 1. ii, c. 7, 8. 13 primo Phisicomm] 1. i, c. 50

1 Principia autem semper oportet manere' (Gr. Lat.).

29 4m] 2m F De] In particulari de D et de] et FD 31 Hec]

Set D hiis] aliis D in universali om. D 32 contingit] sic FD : con't M

particular!, et specialiter considerandum est de privacione,
et potenciis materie, et racionibus seminalibus, qtribus non
solum philosophantes set theologi multum utuntur. Et patet
quod hoc principium materiale est compositum, quia est
essencia tercii generis in linea compositorum a primo genera- 5
lissimo quod est compositum. Set compositum habet materiam
et formam, et cum hoc compositum sit quedam natura incom-
pleta perficienda per generacionem, habet formam incompletam
et materiam incompletam, quorum trium quodlibet appetit
compleri per generacionem. Nee possunt sufficienter compleri 10
per terminos generacionis specificos eis respondentes propter
20 b 2. insufficienciam illorum | terminorum, et ideo hec tria appetunt
continue alios terminos a presentibus quos habent contrarios.

Et sciendum est quod privacio est hujusmodi quo principium
materiale aut appetit aut expedite potest appetere. Nam 15
dupliciter est privacio intelligenda, uno modo quod elicit
actum appetendi, et hec est essencia principii materialis, ut
exponetur, aliter est quo expedite potest appetere, et hoc est
ejus accidens proprium. Et a parte cujuslibet istorum trium,
scilicet, compositi incompleti, et materie, et forme, erit sua 20
privacio innata, qua feratur quodlibet in terminum sue perfec-
cionis. Et tamen sicut ipsum materiale principium, principa-
liter loquendo, est unum, scilicet, illud compositum cum quo

1 specialiter] specialiter ad D 2 potenciis] potencia FD seminalibus]

seminabilibus F 5 primo] genere primo D 9 et materiam incompletam

it. F 13 post contrarios haec verba add. FD Nam in celestibus terminus

speciei complet appetitum materie et ideo non ostendit (complet D) ibi
generacio nee corrupcio nisi quantum ad influenciam specierum, et sic in-
telligitur iste sermo vulgatus, quod forma in celestibus terminat totum appetitum
materie in inferioribus nequaquam. Non enim intelligitur de forma que perficit
materiam in principio materiali composito, quia ilia perficit appetitum ejus quod
habet respectu illius sicut omnis forma perficit appetitum materie, loquendo de
forma et materia, que sunt altera pars compositi, ut prius edoctum (dictum D)
est. Set sermo hie intelligitur de materia : hoc est de incompleto, quod est in
potencia ad complementum, sive sit materia generis sive forma ejus sive com-
positum, que materia est in potencia ad materiam (naturam D) specificam et
forma ad formam et compositum ad compositum specificum, et forma hie vocatur
quilibet natura specifica de (om. D) que dat complementum, sive sit forma pura
(plura F) sive materia sive (compositum F) complementum (completum
D ubique). 14 Et sciendum est quod privacio] Privacio autem FD

17 hec] hoc D 18 alt. est om. F 19 ejus accidens] ejusdem D cujus-

libet] eciam F ': om. D 22-23 principaliter loquendo] loquendo F: om. D

materia sua et forma sua non ponunt in numcrum, sic est una
privacio composita ex duabus privacionibus materie et forme
istius compositi, et debetur isti composito cum qua privaciones
parciales | non ponunt in numerum. Et privacio, que est illud F. 91 a 1,
5 quo materia expedite appetit complemcntum, non est de
substancia principii materialis set ejus accidens, sicut vult
Alpharabius in primo libro Commentarii sui. Et in tercio
dicit hoc expresse. super librum Phisicorum Aristotelis. Et
hec privacio est naturalis potencia in secunda specie quali-

10 tatis, mediante qua apta nata est materia naturalis, et potest
expedite appetere et recipere suum complementum, scili-
cet, terminum generacionis. Nee dico quod sit naturalis in
potencia quia dirigit materiam et expedit in complemen-
tum et perfeccionem, et ideo non est potencia passiva, set

*5 vocatur activa, potencia enim passiva est principium per se
corrupcionis, scilicet, quo potest res corrumpi, ut aliqua
species presens in materiali principio | potest corrumpi et pati, 21 a 1.
et ideo habet principium passivum et est potencia passiva et
in potencia naturalis, qua non potest resistere corrumpenti,

20 et hec potencia ubique invenitur in rebus corruptibilibus
et debetur compositis racione materie specifice que est pars
eorum, debeturque forme specifice eorum racione materie ejus-
dem, unde est propria passio materie specifice, set non est
nisi in corruptibilibus, quia in subsistenciis incorruptibilibus

25 non est hec potencia passiva, et ideo nee in principio materiali
radicali est hec potencia passiva, quoniam non est corruptibile,
licet per corrupcionem amittat terminos generacionis vicissim
in quibus terminis est potencia passiva. Est igitur privacio
potencia activa, set potencia activa est non ab aliquo actu,

30 nisi quia mediante ea materia expedite appetit suam perfec-
cionem. Unde non est potencia efficiendi et transmutandi
materiam, set que appetit et mediante qua expedite appetit

7 Alpharabius] see note, p. 75.

1 sua om. FD 5 materia] materia naturalis FD 8 hoc om. F

9 hec om. D 10 est om. D 18 passivum] passionis D 20 ubique]

ubicunque FD 21 compositis] composito D 24 subsistenciis] substanciis

FD 26 pr. est] et est F passiva om. FD 29 est non ab] non D

30 mediante ea] m. eo F: om. D expedite] specifice D

materia complementum, seu que expedit et disponit materiam
ut possit recipere suam perfeccionem. Dicitur eciam potencia
passiva per exclusionem potencie receptive, quia potencie
receptive respondet dator formarum ab extra, ut potencia
anime sensitive respectu anime intellective, et potencia loci 5
respectu locati. Set hec non est talis, quoniam hec potencia
expedit et disponit essenciam principii materialis, ut ilia
moveatur in principium formale, et fiat illud per generacionem,
ut non recipiat illud ab extra. Set aliter est privacio, scilicet,
que elicit actum appetendi, id est, appetit, et hec est essencia 10
principii materialis. Quoniam essencia, substancia, natura,
potencia, virtus, idem sunt re et absolute, set nomine et
21 a 2. relacione differunt. Essencia rei cujuslibet | vocatur, ut in se
consideratur, exclusa omni comparacione ad accidens et ad
operacionem, nisi volumus ponere comparacionem ad esse. T5
Substancia dicitur eadem ilia res per comparacionem ad
accidens, cui substat natura, potencia, virtus, potestas, et vis,
per comparacionem ad operacionem ; set natura, ut est apta
nata agere, potencia et virtus et vis et potestas ut possibilis est
agere. Et potencia et potestas dicitur citra ultimum comple- 2°
mentum agendi, virtus vero et vis est ultimum de potencia,
seu potencia ultimata, secundum quod Aristoteles dicit in
primo Celi et Mundi.

Essencia vero materie dicitur potencia sua essentialis que
appetit suum complementum. Set potencia et privacio sunt 25
idem, et primo modo et secundo, et ideo privacio hec non est
nisi essencia materie privata et carens complemento, appetens
illud sicut mulier virum et turpe bonum, et ideo privacio et
potencia priori modo sunt accidencia privacioni isto modo,
et hec in secundo modo appetit complementum, et in primo 3°
modo est quo expeditur appetitus, et sic privacio semper cadit

23 primo Celi et Mundi] 1. i, c. 1 16.

i seu] se D 8 moveatur] promoveatur FD g est] sumitur FD

jo que] que non D n natura] et FD 12 re] cum re FD

13 differunt] Haec verba add. D sicut preterea declarabitur suo loco de hoc in
tractatu De Speciebus in principio I3~23 Essencia rei . . . Celi et Mundi

om. FD 24 vero] ergo FD 25 complementum] completum

ubique D 26 hec] hie FD 29 privacioni om. D 30 hec] hec

est D et] ut FD

:i parte materie, et coincidit cum ea, non cum forma generanda,
ut vult Aristoteles primo PJiisicorum. Set uno modo est ejus
propria passio, scilicet, primo modo dicta, alio modo est sua
essencia, et in hoc est quedam differencia, quod materia ut est

5 privata et in potencia dicitur privacio, set ut secundum se est
aliqua natura absoluta, dicitur materia. Nee est inconveniens
sed necessarium omnino quod hoc materiale principium et pura
materia habeat aliquem actum, scilicet, appetendi suam per-
feccionem ; hoc enim debetur sue essencie que est natura

io actualis et vera creatura | quamvis inperfecta, et est hie actus 21 b 1.
communis omni creature, omnia enim bonum suum appetunt,
ut vult Aristoteles in Ethicis, et ita bene convenit materie
sicut forme, quamvis in aliis operibus materia non concedatur
communicare cum forma, unde neutra harum potenciarum

15 principii materialis dicitur activa effective et transmutative, ut
possint efficere in materia transmutacionem. Set solum di-
cuntur sic, quia actum appetendi complementum possunt elicere
vel expedire, et quia hoc sonat in nobilitatem, ideo vocatur
potencia activa ab actu appetendi. Ceterum essencia materie

20 naturalis dicitur activa et habere potenciam activam propter
actualitatem sue essencie et nature promovende in comple-
mentum, scilicet, quia de ilia potest fieri species, et sic dicitur
ab actualitate activa magis quam ab actu effrciendi. Nomen
enim magistrale est nomen autoris, et ideo oportet quod

25 exponatur ut possibile est. Et licet transmutetur per agens et
paciatur, et sic subiciatur passioni et transmutacioni, que est
generacio, tamen non meretur vere dici potencia passiva nisi
equivoce, secundum quod distinguit Aristoteles passionem,
ij° De Animciy dupliciter, uno modo dicendo passionem que

3° vadit in corrupcionem sui subjecti, et alio modo | in habitus F. 91 a 2.
naturam et perfeccionem et salutem. Primo modo est vera

2 primo Phisicorum] 1. i, c. 80. . 12 Ethicis] 1. i, c. 1. 29 ij° De

Anima] 1. ii, c. 57, 58.

3 primo modo] primo D 4 et] set FD 5 privata] privativa D

dicitur] dicetur M 13 operibus] operacionibus FD 16 possint] possunt F
in materia] aliquam in alio FD dicuntur] dicitur F 17 quia] quia per FD
possunt] potest FD 20 naturalis] materialis D 24 enim] igitur FD

nomen] non FD 26 sic] ita FD 27 vere om. FD

K. 14. O

passio et ei respondet potencia passiva proprie dicta, secundo
modo non, cujusmodi est passio cujuslibet quod in salutem sui
et perfeccionem promovetur, sicut Aristoteles ponit exemplum
de passione sensus respectu sensibilis convenientis. Est ergo
essencia principii materialis et essencia et potencia. Essencia, 5
21 b 2. prout in se consideratur, potencia | prout appetit promoveri
et perfici, et prout est promovenda in perfeccionem. Et ut
est potencia ultimata, est virtus. Et similiter cum ista essencia
principii materialis sit composita ex vera materia et vera
forma, oportet quod tripliciter dicatur potencia materie, scilicet, 10
ilia essencia composita promovenda in terminum generacionis
compositum, et essencia forme sue promovenda in formam
compositi generandi, et essencia materie sue promovenda
in materiam specificam. Et hee sunt tres virtutes latentes in
materiali principio, et potencie et nature. Unde quelibet 15
illarum vocatur natura et principium motus intra ejus in quo
est per se et non per accidens, et potestates vocantur apud
Porphirium, cum dicit quod genus continet differencias pote-
state. Essencia enim materie prime est genus quoddam cujus
potestas est sua essencia composita promovenda in utramque 20
difTerenciarum successive, vel est sua privacio, ut dictum est.
Et Avicenna 2° Pkisicorum has potencias vocat virtutes et vires.
Set nichilominus considerandum quod virtus et vis et potencia et
potestas et natura uno modo sunt a parte efficientis conside-
rande quod efficit accionem et transmutat principium materiale 25
in terminum generacionis. Et ista natura vel potencia vel
virtus nunquam est in materiali principio. Sic enim efficiens
et materia nullo modo coincidunt, ut Aristoteles dicit 2° Pki-
sicorum.

Et patet hoc, quia nichil unum et idem est actu et potencia, 3°
et agens et materia secundum idem : quia contraria non sunt
in eodem, secundum eandem racionem. Set essencia principii

18 Porphirium] c. 2. 22 Avicenna 2° Phisicorum] not found.

28 2° Phisicorum] 1. ii, c. 30, 31.

1 passiva] passive F 2 modo ow. D 4 Est ergo] Et D 6 prout] ut
FD 7 perfici] effici F 7-8 ut . . . similiter om. FD 9 vera . . . vera]

una . . . una D 10 tripliciter] triplex D 14 specificam] termini speci-

ficam FD latentes om. FD 22 Avicenna] Aristoteles FD 23 nichilo-
minus] illius D corr. in marg.

»3

materialis tota et totaliter rccipit accionem agentis ut trans-
mutctur in aliud, nee contingit aliquid assignare in eo quin
sit passivum et transmutandum, ergo nullo modo erit ibi
potencia efficiendi. Item si ista essencia composita ex 22 a 1,
5 materia et forma ageret aliquid, hoc esset per formam suam,
set forma sua est tota promovenda in formam completam,
sfcut materia in materiam. Et eodem modo se habet ad
accionem agentis extrinseci, sicut materia illius compositi.
Item si ilia forma ageret, tunc ageret aut in se aut in ma-

10 teriam cujus est perfeccio. In se non ageret, nee se transmu-
taret, quia movens et motum distant per essenciam, et movens
habet aliquid actualitatis quam non habet mobile, respectu
cujus actualitatis mobile est in potencia, set ipsa forma prin-
cipii materialis non distat a se secundum essenciam, nee habet

15 aliquid actualitatis quam non habeat. Ergo manifestum est
quod se transmutare non potest. Nee contingit dicere quod
secundum diversitatem aliquam sit agens et paciens, quia tota
et totaliter est paciens et transmutanda in aliud.

Nee potest ilia forma agere in materiam cujus est actus,

20 nulla enim forma potest suam materiam cujus est actus trans-
mutare nisi anima. Set constat quod hec non est anima.
Inductive enim videmus quod forma ignis non transmutat
suam materiam, set materiam aeris vel alterius, et sic dc
omnibus. Et hujus causa est dicta, scilicet, quod omne

25 movens habet aliquid actualitatis quod non habet mobile,
et respectu cujus mobile est in potencia. Set forma que non
est anima est solus actus materie sue, et non habet aliquid
preter hoc quod est actus, et ideo materia sua tantum habet de
actualitate quantum ipsa. Anima autem est hoc aliquid preter

30 hoc, quod est actus materie, et ideo potest suam materiam
movere. Quapropter nichil a parte principii materialis est
activum, nisi dicatur activum ab actu ap|petendi suam perfec- 2- a 2-
cionem. Et ideo tenendum est quod cum a parte principii
materialis dicatur natura, et principium motus et potencia

4 essencia om. D 6 set] si D 9 alt. ageret om. F 20 nulla . . .

actus om. D 21 Set om. D 24 scilicet om. D 28-30 et ideo

. . . actus om. FD 30 ideo] ideo non FD 31 nichil om. F 32 nisi

dicatur activum om. FD appetendi] eliciendi F: efficiendi D suam] suam
materiam D 33 ideo] ideo omnino F 34 dicatur] dicuntur D

G 2

activa, et vis, et virtus, et hujusmodi, non dicuntur effective et
ut transmutent materiam, set propter desiderium et appe-
titum materie et conatum ejus vehementem in suam perfec-
cionem ; et non est ibi aliquod agens nisi sicut desiderans
et amans suum complementum, et pro tanto materia naturalis 5
dicitur natura et principium motus : iste enim motus non est
nisi fortis appetitus materie et conatus ut promoveatur per
agens extrinsecum et non per seipsam in terminum com-
pletivum. Et ideo accidit error magnus dum ponit vulgus,
tarn theologorum quam philosophancium, in materia prin- 10
cipium activum intra per viam efficiendi, cum dicat quod
potencia activa materie excitata per virtutem agentis extrin-
seci producit se in actum et fit forma. Hoc enim est impos-
sible propter raciones tactas, et decipiuntur propter illud
F. 91 b 1. verbum Aristotelis 2° Phisicorum, 'Natura est prin|cipium 15
motus intra/ et dicit quod materia est natura sicut forma,
propter quod credunt quod in materia sit principium motus
intra efficiens et transmutans et vocant illud potenciam
activam, de qua dictum est. Set male intelligunt Aristotelem.

Principium enim motus intra hie non movet per transmu- 20

tacionem et accionem efficiendi, set per modum desiderandi et

amandi perfeccionem, quia per potenciam activam seu pri-

vacionem materia appetit formam et amat sicut mulier virum

22 b 1. et turpe bonum, ut ille Aristoteles suam | exprimit inten-

cionem. 25

Hiis visis, facile est assignare raciones seminales in materia
de quibus loquuntur theologi, quia racio seminalis et potencia
idem est penitus, unde racio seminalis est psa essencia
materie incompleta que potest promoveri in complementum,
sicut semen in arborem. Set ut in se consideratur, est ad 30
modum seminis, ut vero promovenda et appetens promoveri

15 2° Phisicorum] 1. ii, c. i. 24 Aristoteles] Phys. 1. i, c. 81.

1-2 et ut] vel F : ut D 3 materie] nature D 4 ibi om. D aliquod]

aliquid FD 8 et om. FD seipsam] seipsum FD 10 tarn . . • philoso-

phancium om. FD 17 sit] est FD 18 vocant] vocavit-F potenciam]

formam D 21 modum] motum FD 23 amat] appetit D 24 ut ille]

et ipsemet FD post intencionem haec verba add. FD et hec cum fiet sermo

de natura cercius apparebunt 26 Hiis] Aliis D 30 consideratur]

consideritur D 31 vero] vero est F

«5

est racio seminalis. Ilia enim racio scminalis non est nisi
essencia in quantum conatur et appetit, et ideo sicut est hie
triplex potencia, sic triplex racio seminalis, scilicet, essencia
composita respectu compositi, et forma ejus incompleta re-
5 spectu forme specifice,et materia ejus respectu materie specifice.
Et cum duplex est linea generabilium et corruptibilium, una
est universalium alia est singularium, manifestum est quod
potencie iste active et raciones seminales neque simpliciter
sunt universales nee singulares, set respectu rerum universalium

io sunt universales, respectu rerum singularium sunt singulares.
Principia enim rerum universalium sunt universalis et singu-
larium singularia. Et sic patet quid tenendum est in questio-
nibus theologie de racione seminali, nee est solum universalis,
ut aliqui estimant, nee solum singularis, set respectu rerum

15 singularium generandarum est singularis, respectu universalium
est universalis. Et sicut dictum est de materia omnino prima,
sic intelligendum est de aliis secundariis, usque ad ultimos
terminos generacionis, semper enim subicitur aliquod genus
respectu duarum specierum et aliquod individuum generis

20 respectu duorum individuorum illarum duarum specierum.
Hec enim materia omnino prima non subicitur immediate
nisi respectu | elementi et mixti. Deinde natura elementi 22 b 2-
in universal! est materia respectu gravis et levis, et natura
gravis est in potencia respectu gravis in spera sua quod

25 est aer, et respectu gravis absolute, et grave absolute re-
spectu terre et aque, ita quod materia prima naturalis que
est substancia corporea non celestis est radix prime trans-
mutacionis, et secunda secunde, et sic ulterius. Similiter
natura mixti decurrit in animatum et in inanimatum ; et in-

3° animatum est materia respectu specierum mineralium et hujus-

1 est . . . enim om. D. 2 quam] quantum D ideo om. D 3 sic

triplex racio om. D 4 ejus] est D 6 est] sit FD generabilium]

generalium FD 7 alt. est om. FD 8 et] sive D 9 nee] nee

simpliciter D 10 alt. sunt om. FD 12 quid] quod D 12-13 in . . .

theologie om. FD 15 respectu] respectu rerum D 16 omnino] tamZ>

17 aliis] multis D ultimos] multos D 19-20 et . . . specierum om. D

19 et aliquod] hoc est in materia F 24-26 gravis in spera ... ita quod]

aque et terre, et leve est materia et in potencia respectu aeris et ignis, et
natura mixti est materia in potencia respectu inanimati mixti et animati, et sic
ultra, unde FD

modi, et natura animati est materia vegetabilium et sensibilium
ct racionabilium.

Et quia omnia patefiunt planius si lineis et figuris explicen-
tur, ideo ad intellectum omnium precedencium et sequencium,
volo istas divisiones materie et forme et compositi describere 5
in figura, et hoc tarn in universalibus quam in particularibus,
a generalissimis per omnia media donee ad aliquam speciem
specialissimam et ejus individuum pertingamus, et hoc modo
hie sufficit. Nam idem modus est investigandi quamlibet
speciem sicut unam. Volo igitur hominem universalem et 10
singularem investigare per hanc divisionem, et ponam tunc tria
capita generalissima cum suis subdivisionibus, ut oportet. Et
quia universalia sunt faciliora intellectui, ideo ponam primo
divisionem universalium, quamvis secundum naturam priora
sint singularia, ut patebit. 15

1 vegetabilium] vegetalium D 2 et racionabilium] racionalia F

4 sequencium] subsequencium D 6 quam in] quam D 8 per-

tingamus] deveniamus D 9 investigandi] vestigandi F 10 hominem]

horum M 14 universalium] universalem D 14-15 priora sint] sicud D

15 patebit] patebit jam in figura D

Capituhim 5m. de figurali disposicione materie forme ct com-
posite.

16 Figurali disposicione] Bacon derives the plan of these figures from
Boethius on Porphyry or Albert de Predicabilibus c. 9. The earlier form (in F
D and the Cottonian fragment iv. f. 22) contains only those of substance and
form.

16 Capitulum . . . compositi om. FD

D1VISI0 MATERIE PRIME UNIVERSALIS

ALIA
SPIRITUALIS

AM A
CELESTIS

AT.IA EST
ELEMENTARIS

ALIA EST
INANIMATI
CORPORIS

ALIA EST
VEGETABILIS

ALIA EST
IRKACIONALIS

MATI RI A

PRIMA

UNIVERSALIS

MATERIA
CORPORAI IS
UNIVERSALIS

MATERIA
NON CKLESTIS
UNIVERSALIS

MATERIA

MIXTA

UNIVERSALIS

MATERIA

UNIVERSALIS

AN I MAT I

CORPORIS

MATERIA

UNIVERSALIS

AN1MATI CORPORIS

SENSIBILIS EST

MATERIA

ANIMALIS

MATERIA ANIMATI CORPORIS RACIONALIS EST MATERIA

HOMINIS, ET IBI EST STATUS IN LINEA MATERIARUM UNIVERSALIUM

CUI RESPONDET LINEA SINGULARIUM MATERIARUM PRIMO SUBTRACTA ANTE ESSE

UNIVERSALIUM SET MINUS EST AB INTELLECTUALI NOSTRO DEBILI

ALIA EST
CORPORALIS

ALIA
NON CELESIIS

ALIA EST
MIXTA EX
ELEMENTIS

ALIA EST
ANIMATI
CORPORIS

ALIA EST
SENSIBILIS

ALIA

ANIMATI

CORPORIS

RACIONALIS

23 a.

PONAM ERGO LINEAM
SINGULARIUM

ALIA EST
SPIRITUALIS

ALIA EST
CELESTIS

ALIA EST
ELEMENTARIS

ALIA EST
INANIMATI
CORPORIS

ALIA EST
VEGETABILIS

ALIA EST
ANIMATI

:rracionalis

MATERIA

PRIMA

SINGULARIS

MATERIA
SINGULARIS
CORPORALIS

MATERIA

SINGULARIS

NON CELESTIS

MATERIA

SINGULARIS

MIXTA

MATERIA

SINGULARIS

ANIMATI

CORPORIS

MATERIA

SINGULARIS

ANIMATI

CORPORIS

SENSIBILIS

DIVISIO MATERIE PRIME
SINGULARIS

MATERIA SINGULARIS ANIMATI RACIONALIS EST MATERIA

HUJUS HOMINIS SINGULARIS, UT SORTIS, ET SIC TERMINATUR

LINEA SINGULARIUM

ALIA EST
CORPORALIS

ALIA EST
NON CELESTIS

ALIA

COMPOSITA

EX ELEMENTIS,

SEU MIXTA

ALIA EST

ANIMATI
CORPORIS

ALIA EST
SENSIBILIS

ALIA EST

ANIMATI

RACIONALIS

DIVISIO FORME UNIVERSALIS

23 b.

ALIA EST
SPIR1TUAL1S

FORMA
UNIVERSALIS

ALIA EST
CORPORALIS

ALIA EST
CELESTIS

FORMA
UNIVERSALIS
CORPORALIS

ALIA NON
CELESTIS

ALIA EST
ELEMENTARIS

ALIA EST
1NANIMATI
CORPORIS

ALIA EST
VEGETABILIS

FORMA
NON CELESTIS

FORMA
MIXTI

FORMA

AMMATI

EST ANIMA

ALIA EST

CORPORIS

MIXTI EX

ELEME.V1TS

ALIA EST
ANIMATI
CORPORIS

ALIA EST

SENSIBILIS

ALIA ESI
IRKACIONALIS

ANIMA RACIONALIS EST ANIMA HOMINIS ET HEC EST LINEA

UNIVERSALIUM FORMARUM CUI SUBTENDI DEBET LINEA SINGULARIUM

IN HUNC MODUM

DIVISIO FORME SINGULARIS

ALIA
RACIONALIS

ALIA EST
SPIRITUALIS

HEC
FORMA

SINGULARIS

ALIA EST
CORPORALIS

ALIA EST
CELESTIS

FORMA
SINGULARIS
CORPORALIS

ALIA NON
CELESTIS

ALIA EST
ELEMENTI
SINGULARIS

FORMA

SINGULARIS
NON CELESTIS

ALIA EST

FORMA MIXTI

SINGULARIS

ALIA
INAMMATI

ALIA EST
VEGETABILIS
SINGULARIS

ALIA
IRKACIONALIS

FORMA

MIXTI

SINGULARIS

FORMA

SINGULARIS

MIXTI ANIMATI

EST ANIMA

SINGULARIS

ANIMA
SINGULARIS
SENSIBILIS

ANIMA RACIONALIS SINGULARIS EST HUJUS HOMINIS
SINGULARIS, UT SORTIS

ALIA EST
ANIMATI

ALIA EST
SENSIBILIS
SINGULARIS

ALIA
RACIONALIS
SINGULARIS

DIVISIO SUBSTANCIE COMPOSITE UNIVERSALIS

ALIA
SPIRITUA1 IS

ALIA
CELESTIS

ALIL'D EST
ELEMENTARE

ALIL'D
INANIMATUM

SUBSTANCIA

COMPOSITA
UNIVERSALIS

SUBSTANTIA
UNIVERSALIS
CORPORALIS

CORPUS
UNIVERSALE
NON CELESTE

CORPUS
UNIVERSALE

MIXTUM

ALIA
CORPORALIS

ALIA
NON CELESTIS

ALIUD
MIXTUM EX
BLEMENTIS

ALIUD
ANIMATUM

24 a.

ALIUD EST
VEGETABILE

CORPUS
UNIVERSALE

ANIMATUM

ALIUD
SENSIBILE

ALIUD
IRRACIONALE

CORPUS
SENSIBILE
EST ANIMAL

ALIUD
RACIONALE

ANIMAL RACIONALE EST HOMO, ET HIC EST STATUS IN LINEA

UNIVERSALIUM, CUI SUBTENDI DEBET LINEA SINGULARIUM COMPOSITORUM

IN HUNC MODUM

DIVISIO SUBSTANCIE COMPOSITE SINGULARIS

ALIA EST
SPIRITUALIS

HEC
SUBSTANCIA
SINGULARIS

ALIA EST
CORPORALIS

ALIUD EST
CELESTE

HOC
CORPUS

ALIUD
NON CELESTE

ALIUD EST
ELEMENTARE

ALIUD
IN ANIMATUM

HOC

CORPUS NON

CELESTE

HOC
CORPUS
MIXTUM

ALIUD
MIXTUM EX
ELEMENTIS

ALIUD

ANIMATUM

ALIUD
VEGETABILE

ALIUD

IRRACIONALE

HOC

CORPUS

ANIMATUM

HOC

CORPUS

SENSIBILE EST

HOC ANIMAL

ALIUD EST
SENSIBILE

ALIUD

RACIONALE

HOC ANIMAL RACIONAB1LE EST HIC HOMO. UT SORTES

9°

24 b i. Capitulum 6m. quomodo predicta possunt claritis videri per
dictam divisionem.

Per hanc descripcionem patet materiam non esse unam
numero, nee specie, nee genere subalterno, set generalissimo.
Eodem modo patet de forma quomodo sit una contra eos qui 5
docent quod una non est forma communis omnibus formis
naturalibus fantasiam allegantes, scilicet, quod forme est di-
stinguere et dividere, et ideo non ponunt formam unam gene-
ralem et communem in qua sit rerum conveniencia. Set
decipiuntur, propter hoc quod credunt solam formam esse 10
causam distinccionis et divisionis. Nam una materia est alia per
essenciam ab alia, sicut patet quoniam dividitur per differencias
specificas sicut forma, et ideo asinus non differt ab equo per
solam formam, set per materiam aliam specificam. Nee aliquis
autor appropriat difTerenciam rerum formis tantum, set magis 15
evidenter et efficacius distinccio est per formam quam per
F. 92 a 2. materiam, quia magis est nobis nota, et quia nobilior est. | Item
inconvenienter ponunt quando negant formam communem, quia
forme est dividere, quia ista divisio rerum per formas est
per formas specificas non per generalem, et ideo potest poni 20
forma generalis, non obstante divisione specifica. Et patet
per descripcionem factam quod eo modo descendit descripcio
a capite uno a parte formarum sicut a parte materie et com-
positi. Item substancia composita generalissima non potest
componi ex sola materia prima, ergo ex forma prima sicut ex 25
materia. Item cum dico quod quelibet species substancie
composite est substancia composita, et ideo substancia com-

1-2 Capitulum . . . divisionem om. D i 6m] secundum, in quo innuitur.F

3 Per . . . unam] Si quis igitur consideret hanc descripcionem primo videbit
quod materia non est una FD (uno F) 4-5 generalissimo. Eodem]

generalissimo sicut superius demonstratum est, et omnes raciones que posite
sunt ibi manifestantur per hanc descripcionem. Et eodem FD 5 qui] qui

publice FD 6 una om. D 10 decipiuntur propter] turpiter decepti sunt

per FD 12 patet quoniam] forma quia M 14 Nee] Nee unquam FD

15 formis] forme FD 16 formam] formas FD 17 quia magis] quia

forma magis FD nota] nota quam materia FD alt. quia] quia natura FD

est] ideo efficacius dis|tinguit, set non solum ut aliqui estimant. FD 18 quum]
quoniam F 19 quia] quod D 22 factam om. FD descripcio] tota

descripcio FD 26 Item] Et preterea sicut FD 27 ideo] hoc quod dico FD

9»

posita est quoddam gencrale compositum ad omnes substancias
compositas spcciales, sic potest dici quod quelibct forma
specifica in substanciis compositis est forma substancialis, ergo
hoc quod est substancialis forma est aliquid commune omnibus

5 formis | specificis. Item patet quod materia naturalis non est 24 b 2.
materia pura set compositum, quia materia non est res per se
existens, set cum forma, et sic fit compositum, unde linea
compositorum est vera linea generacionis. Set tamen posui
divisiones forme et materie ut appareat quomodo generalis-

10 sima sunt ibi, et species et differencie, sicut in composito : et
qualiter singuli gradus compositi fiunt ex propriis et determi-
natis gradibus materie et forme. Item patet ad sensum ubi
invenitur materia naturalis. Nam in 30 gradu, scilicet, cum
dicitur corpus non celeste, hoc enim est commune et in

15 potencia et immediate ad omnia generabilia. Nam, ut patet,
hoc dividitur in elementa et mixta, que solum sunt generabilia,
set corpus absolute acceptum in 2° gradu est commune celo et
non celo, et celum est ingenerabile propter quod non potest
illud esse materia generabilium propria, et multo minus sub-

20 stanciaqueest genus generalissimum. Nam ilia est communis
spiritualibus et corporalibus. Item patet quomodo quodlibet
genus descendit in duas differencias ad quas est in po-
tencia, et in duas species ut sic sumatur materia naturalis
duarum specierum que transmutantur circa earn et sic

25 fit descensus per ordinem a materia prima naturali usque
ad materiam ultimam. Et cum materia sit uno modo
potencia et privacio, alio modo habeat potenciam et priva-
cionem in secunda specie qualitatis, patet quomodo hec
reperiuntur tarn in composito quam in simplicibus. Et cum

30 racio seminalis sit essencia materie promovenda in terminum
generacionis, patet quidem respectu cujus est racio seminalis et
non solum in compositis set in simplicibus, et hec non solum

2-3 sic . . . substancialis om. FD 5 Item] Et cum hiis FD naturalis]

naturalis omnis F est] potest D 7 sit om. FD 8 vera om. FD

tamen om. FD 9 appareat] appareat magis FD 11 fiunt] fiant FD

12 Item] Item hoc D ubi] ibi D 13 invenitur] invenietur FD

scilicet om. D 21 Item] Et ideo FD 24 duarum] respectu M

25 a materia om. D 26 materiam] naturam D modo] modo sua FD

29 reperiuntur] recipiuntur D 31 est] sit FD 32 hecl hec omnia FD

patent in linea universalium set in linea singularium, propter
descripcionem factam utrobique.

\Capitulum Jm. de universalibus^\

Set jam patent quedam difficultates magne et utiles valde
25 a 1. in Logicalibus, Naturalibus, et Methaphisicis. | Una est de 5
prioritate universalis ad particulare secundum naturam.
Nusquam enim sunt tot autoritates contrarie. Aristoteles
enim dicit in primo De Anima quod universale aut naturale
est aut posterius est, et in 160 De Animalibus dicit con-
trarium, et in primo Phisicorum et in multis aliis locis, 10
loquitur de hac contrarietate, et Avicenna primo Phisicorum
similiter loquitur, sed in sexto Methaphisice docet veritatem
per quam cum adjutorio istius divisionis patet quid tenen-
dum est. Natura dupliciter est universalis et particularis, ut
Avicenna docet 6° Methaphisice. Universalis est virtus 15
regitiva universi diffusa in substancias celorum per omnia
corpora mundi, et est in quo omnia corpora conveniunt, et
per quam omnia salvantur quadam generali perfeccione et
salute, et hec natura universalis est natura corporalis que
per secundum genus, quod est corpus, designatur, et hec 20
natura excludit omnia inconveniencia que toti universo re-
pugnant ut est vacuum. Nam cicius conjungeret celum cum
terra quam vacuum sustineret. Corpus enim naturale vacuum
non permittit, quia vult habere medium naturale, et ideo
quando aqua est in vase perforato inferius, non descendit si 25
orificium obstruatur, set hoc non est ex natura particulari
aque, quia ex hac descendit, set ex natura universali que
vacuum non sustinet, quia natura corporalis non sustinet
divisionem corporum naturalium. Similiter hoc non permit-
teret animalia bruta esse immortalia, quia natura corporalis 30

8 primo De Anima] 1. i, c. 8. 9 16° De Animalibus] De Gen. An., 1. ii.

10 primo Phisicorum] 1. i, c. 4. 12 6° Methaphisice] 1. vi, c. 5 in medio.

Intelligo autem per naturam particularem virtutem propriam regis unius individui,
et intelligo per naturam universalem virtutem infusam in substantias celorum,
quasi unam rem et gubernantem universitatem generationum . . .

1 patent in linea] patent universalia F 2 factam] que facta est FD

3 Capitulum 7™ . . . om. FD ad Distinccio 4a

locum sibi determinat, ct ideo brutis non sufficcret locus in
mundo si essent immortalia, ncc pastus, et non possent
homines tunc durare. Et omnia talia excludit et facit
magnifica.
5 Natura particularis est virtus regitiva speciei cum suis
individuis et ideo hec est duplex, scilicet, virtus regitiva
speciei ct virtus regitiva individui, quia in omni genera-
cione quidem fit una species et similiter unum individuum |
quia individuum non est sine specie, nee e converso. Virtus 25 a 2.

10 igitur informativa embrionis in ventre matris est duplex,
una intendit et operatur ad produccionem hominis, alia
intendit et operatur ad produccionem istius hominis, quia
virtus regitiva individui appropriatur individuo et operatur
quod intendit, et intendit quod operatur, et similiter virtus

15 regitiva speciei quia appropriatur ei, operatur quod intendit
et intendit quod operatur. Set tamen virtus regitiva speciei,
licet primario et per se et principaliter intendat speciem, tamen
secundario intendit individuum, quia vult habere speciem,
scilicet, in tali individuo. Et similiter, virtus regitiva individui,

20 licet intendat principaliter individuum, tamen secundario inten-
dit speciem, quia vult individuum sue speciei et non alterius.

Si ergo comparemus universale ad sua inferiora in linea
predicamentali, ut substanciam ad corpus, et corpus ad animal,
et animal ad hominem, tunc secundum operacionem nature

25 et execucionem, prius est universale quam particular^ set
posterius est secundum intencionem, quia Avicenna dicit
primo Phisicornm ' Natura non quiescit donee habeatur
aliquid completum et illud intendit '. Nam si natura inten-
deret animal principaliter, tunc in generacione acquisita
30 animalitate cessaret operacio nature. Set non cessat. Ergo
animal non est finis intentus a natura. Et propter hoc
significanter dicit Aristoteles, \6° De Animalibus, quod in
embrione prius est animal quam equus, et eodem modo
currit linea singularis. Primo enim fit hec substancia quam
35 hoc corpus, et hoc corpus quam hoc animal, et hoc animal
quam hie homo, et ideo individuum magis confusum et magis

32 16" Animalibus] De Gen. An. 1. ii, c. 3 ' non enim simul et animal fit et
homo nee animal et equus.'

universale prius est secundum operacionem nature et execu-
25 b i. cionem. | Set posterius est secundum intencionem, quia
finis a natura intentus est completissimus, et patet quod
non quiescit natura quando in embrione fit hoc animal, sed
operatur donee veniat ad hunc hominem, et ideo individuum 5
magis signatum et magis particulatum est prius intencione
nature. Et propter hoc dicit Averroiz, 2° Methaphisice, quod
materia primo recipit formas universales, et mediantibus illis
formas particulars, et loquor secundum operacionem nature
que est contraria ejus intencioni. Hec sunt vera quantum 10
ad omnem naturam tarn universalem quam particularem.
Nam utraque primo operatur animal quam hominem, set e
converso intendit. Similiter de hoc animali et hoc homine.
Set si comparemus universale ad sua propria particularia in
quibus est et multiplicatur, ut hominem ad hunc hominem 15
et ilium, et animal ad hoc animal et illud, et corpus ad hoc
corpus et illud, et substanciam ad hanc substanciam et illam,
et sic de omnibus, oportet quod universale sit prius secundum
naturam que est virtus regitiva speciei universalis, tarn
secundum intencionem illius nature quam secundum opera- 2°
cionem, quia principaliter operatur universale et intendit.
Set secundum operacionem et intencionem nature, que est
virtus regitiva individui, est individuum prius omnino. Si
vero loquamur de natura universali que est virtus regitiva
universi, ilia intendit et operatur individuum primo et princi- 25
paliter, de qua natura dicitur in libro Sex Principiorum.
Natura occulte operatur in rebus, generato isto homine,
generatur homo, et hujus causa est quod unum individuum
excellit omnia universalia de mundo. Nam universale non
est nisi conveniencia plurium individuorum. Duo enim sunt 3°
25 b 2. necessaria individuo, unum absolute | quod constituit ipsum
et ingrcditur ejus essenciam, ut anima et corpus faciunt istum
hominem, aliu'd est in quo conveniat cum alio homine et non
cum asino nee porco, et hoc est suum universale. Set
absoluta natura individui longe major et melior est quam 35
relata, quia habet esse fixum per se et absolutum, et ideo

7 2' Methaphisice] 1. ii, c. n. 26 Sex Principiorum] by Gilbertus

Porrctanus.

singulare est nobilius quam suum universale. Et nos scimus
hoc per cxperienciam rerum. Non enim in nutrimentis et
vestimentis ct aliis utilitatibus nostris querimus nisi singularia,
quia universalia nichil prosunt nobis nee nature similiter.

5 Quia Aristoteles dicit, primo Posteriorum, Gaudcant species
et genera: nichil ad generacionem prosunt: monstra enim sunt.
Etin Prcdicamcntis dicit quod individuum est prima substancia
et maxime substancia et principaliter, universale secunda
est substancia vel secundario. Et quia omnia que tracto sunt

io propter theologiam, patet per raciones theologicas quod uni-
versale non habet comparacionem ad singularia. Non enim
Deus fecit hunc mundum propter universalem hominem set
propter personas singulares ; nee creavit humanum genus, nee
redemit propter hominem universalem set propter personas

i r singulares ; nee gloria est parata principaliter homini uni-
versal^ set electis personis et certis in numero. Manifestum
est igitur, quod singulare sine comparacione est melius quam
universale. Et ideo cum natura ad plura ordinata intendat
et operetur principaliter quod melius est, ut dicit Aristoteles,

20 et certum est, natura universalis licet promoveat utramque
naturam, scilicet, virtutem regitivam universalis et virtutem
regitivam individui, tamen principaliter operabitur et intendet
individuum quia melius est. Et ideo due nature, scilicet,
universalis et virtus regitiva individui intendent et opera-

25 buntur individuum principaliter. Set hee due prevalent
virtuti regitive speciei seu universalis, ergo simpliciter | lo- 26 a 1.
quendo et absolute debemus dicere quod individuum est prius
secundum naturam tarn secundum operacionem quam secun-
dum intencionem. Item, cum probatum est quod individuum

30 est prius secundum naturam, melius est sine comparacione
quam universale, ergo natura, que est virtus regitiva individui,
est longe melior quam natura que est regitiva universalis.
Ergo tunc oportet quod a natura regitiva individui denominetur
ordo secundum prius et posterius absolute et simpliciter, ut

35 illud quod prius et posterius nature dicatur, sumatur respectu
nature que absolute est dignior et sine comparacione, qua-

5 Posteriorum] 1. i, cap. 15 (ed. Ven. 1494 f. 15 a). 7 Predicamentis]

c. de Substantia in Com. Aver. 19 dicit Aristoteles] Phys. 1. ii, c. 31.

propter hec est natura regitiva individui, et ideo individuum
cum sit prius apud earn secundum operacionem et intencionem,
oportet quod simpliciter et absolute diffiniendo, dicamus quod
individuum est prius suo universali secundum naturam. Et
hoc eciam patet manifeste per hoc quod dictum est, quod 5
individuum est natura absoluta et fixa habens esse per se,
et universale non est nisi conveniencia individui respectu
alterius, set prius est absolutum quam comparatum, et sub-
sternitur, ergo prius est individuum quam suum universale.
Item Avicenna dicit, 2° Methaphisice, quod consimilis est 10
comparacio universalis ad particulare, sicut accidentis ad sub-
jectum set forcior. Nam sicut accidens est preter essenciam
subjecti et non dat ei esse, sic est de universali respectu
singularis, quoniam principia que ingrediuntur essenciam
individui constituunt ejus essenciam, et universale suum non 15
ingreditur earn, set extra comparat earn ad aliud individuum,
quapropter sicut subjectum est prius natura simpliciter quam
accidens, sic singulare ante universale, et secundum opera-
cionem et secundum intencionem. Et ideo Aristoteles dicit,
primo Methaphisice^ quod generacio et actus et operaciones 20
sunt singularium primo et principaliter, set universalium secun-
26 a 2. dario. Ex | quibus omnibus sequitur de necessitate quod
singulare sit prius secundum naturam simpliciter et absolute,
tarn secundum intencionem quam operacionem propter suam
dignitatem. 25

Capitulum 8m. de exposicione auctoritatum in contrarium.

Quoniam tamen totum vulgus est in contrarium propter
quasdam auctoritates, ideo exponende sunt. Et primo quia
ea que dicte sunt fundantur super dignitatem individui,
exponentur aliqua in contrarium. Nam homines imperiti 3°
adorant universalia, propter hoc quod Aristoteles dicit primo
Posteriorum quod universale est semper et ubique, singulare
est hie et nunc, et 2° De Anima^ dicit quod esse universalis
est esse perpetuum et divinum, singulare est corruptibile, et
non manet semper. Set hec et hujusmodi solvuntur breviter. 35
Quod perpetuitas universalis et quod sit ubique, non est

10 2° Methaphisice] c. i. 33 2 ' De Anima] 1. ii, c. 34.

propter ejus dignitatem set propter successionem singularium
multiplicatorum in omni tempore et loco, unde primo pre-
cxigitur aliquod singulare quandocunque et ubicunque sit
universale, licet unum singulare non maneat semper et ubique.

5 Unde universale non habet hoc ex se sed ex singularibus,
et ideo debet hoc principaliter ascribi singularibus et non
universali. Et ideo cum dicit, 2° De Anima, quod natura
intendit esse perpetuum et divinum, et universale perpetuum
est singulare corruptibile, verbum suum est per accidens in-

io tendendum de universali, et per se de multitudine singularium
in quibus universale salvatur. Unde non intendit Aristoteles
principaliter, nisi quod natura non intendit habere unum
solum singulare, set plura per continuam generacionem, in
quibus salvatur universale. Si dicitur quod Aristoteles dicit

15 in Ethicis et in secundo Methaphisice quod illud quod est
primum secundum intencionem nature est ultimum in execu-
cione et e converso, et hoc videmus in generacione naturali |
descendendo ab universalibus ad particularia,ut superius dictum 26 b 1.
est. Ergo licet individuum esset prius secundum operacionem,

20 quia est fundamentum in quo stat universale, tamen posterius
secundum intencionem, et ita erit dignius et melius quia
natura semper intendit quod melius est. Dicendum est quod
hoc verbum Aristotelis intelligitur in omni linea generacionis
naturalis et artificialis ubicunque ordinantur aliqua secundum

25 prius et posterius, secundum completum et incompletum, ubi,
scilicet, aliquid est in racione finis, et alia sunt ordinata in
finem regulariter, ut in artificialibus primo colliguntur ligna
et lapides pro edificio, deinde sculpuntur et scinduntur, deinde
aptantur adinvicem propter finem, scilicet, propter domum

30 vel aliud quod intenditur. Et similiter ita est in generacione
cujuslibet rei naturalis, sive sit individuum sive sit univer-
sale, ut exemplificatum est in universalibus que ordinantur
adinvicem secundum prius et posterius, et secundum com-
plecius et incomplecius, donee ad finem completum veniatur,

35 ut cum homo generatur sicut finis, primo est ibi substancia,
deinde corpus et animal, et ultimo homo sicut finis. Et
similiter in generacione rei singularis, ut hujus hominis, primo

7 2° De Anima] 1. ii, c. 34.

R. B. II IT

9»

sunt ea que ad finem ordinantur, ut hec substancia, hoc
corpus, hoc animal, et postea inducitur finis, scilicet, hie homo.
Hoc ergo verbum intelligitur in generacione cujuslibet rei,
set non intelligitur inter diversas res quarum una non est finis
alterius nee una ad aliam ordinatur, sicut incompletum ad 5
completum, et hoc est subjectum et accidens, et universale et
particulare proprium. Nam subjectum est prius secundum
operacionem et accidens posterius, sed accidens non est finis
26 b 2. ad quern et propter quern fiat subjectum, set est effec|tus
subjecti, quia subjecta materia cum forma subjecti est causa 10
omnium accidencium, ut dicitur primo Phisicorum. Non in-
venitur ergo hie quod illud quod est posterius in operacione sit
finis intentus, immo idem est primum in opere et intencione,
ut subjectum quantum ad intentum principale, quia accidens
non intenditur nisi per accidens a natura que facit subjectum 15
nee eciam facit ipsum, set subjectum causat accidens suum,
et est dominus sui accidentis. Similiter certe fallit inter
universale et suum proprium particulare, quoniam universale
est sicut accidens, licet non sit accidens ; set tamen utrumque
in hoc convenit quod est extra essenciam rei cujus est. Set 20
universale in hoc differt quod in eo conveniunt plura individua
essencialiter, in accidente non. Quoniam ergo universale est
simile accidenti, et est natura debilior sine comparacione
quam individuum, quia non est aliquid absolutum nee per
se potest existere set in individuis, ideo non potest esse finis 25
individui sicut nee accidens subjecti, et ideo non potest esse
primum in intencione, set sicut est ultimum in opere nature,
sic erit ultimum in intencione. Et ideo individuum est pri-
mum secundum operacionem nature et secundum intencionem,
si simpliciter et absolute loquamur. 3°

Capitulum 9™ de causa individuacionis .

Aliud est quod ex descripcione universalium et singularium
cum jam determinatis patet, scilicet, quid sit causa individua-
cionis. Et hoc habet questionem maximam et semper inso-
lutam, multis tamen falsis responsionibus corruptam. Nam 35
dicunt aliqui quod species est tota essencia individuorum, et
habet esse solum diversa in eis. Et alii dicunt quod materia

addita forme universali facit individuum. Et alii quod potencia
ad speciem sicut signacionem additur, et sic signatur in
diversis. Set omnia hec convincuntur falsa esse per predicta,
quia postquam linea singularium vadit de incompleto ad
5 com|pletum, sicut linea universalium, patet quod tunc sicut 27 a i.
se habet animal ad hominem, sic hoc animal ad hunc hominem,
et ideo sicut racionale additum animali facit hominem, sic hoc
racionale additum huic animali facit hunc hominem, et ita
nee homo nee aliquid additum homini faciet hunc hominem,

io licet hoc ponunt. Item patet ex dictis quod hie homo est
prius homine secundum operacionem et intencionem nature
et homo advenit extra essenciam ejus similem accidenti et
tanquam illud in quo debet comparari ad aliud quod est indi-
viduum. Ergo individuum habet prius esse verum in quan-

15 turn individuum est et essenciam suam naturaliter antequam
oriatur universale suum ; ergo tunc nee universale nee ali-
quid additum ad ipsum facit individuum. Et ideo principia
propria ingrediencia essenciam individui faciunt ipsum, ut
hec anima et hoc corpus faciunt hunc hominem, sicut anima

20 et corpus faciunt hominem. Et hoc est quod Aristoteles
dicit in 70 Methaphisice quod homo universalis componitur
ex anima universali et corpore universali, et hie homo ex
anima particulari et corpore particulari, et per hanc animam
habetur hoc racionale, et per hoc corpus habetur hoc animal ;

25 propter quod componitur hie homo ex hoc animali et hoc
racionali, sicut homo ex animali et racionali. Et propter hoc
post ultimum universale nichil venit in linea generacionis
universalium, sicut nee ante primum universale potest ali-
quid reperiri, et stabit linea universalium inter terminos suos

30 universales, et linea singularium inter terminos suos particu-
lares. Et precedet in natura linea singularium cui subtenditur
linea universalium. Cum autem Aristoteles dicit primo Cell
et Mundi) qui dicit celum dicit formam tantum, et qui dicit
hominem dicit formam in materia, et in J° Methaphisice, quod

35 generans non generat aliud a se nisi propter materiam,
ex quibus verbis ar|gueret sophista quod materia addita 27 a 2.

21 7° Methaphisice] c. 39. 32 primo Celi et Mundi] c. 92.

34 7° Methaphisice] c. 28.

H %

IOO

super formam specificam facit individuum, sicut est solempnis
opinio, ut species multiplicata per diversas materias fiant
diversa individua, sicut ydolum in speculo fit plura quando
frangitur speculum in partes diversas. Dicendum est quod
ista verba male adaptantur. Nam verum est quod generans 5
non est generans aliud a se nisi propter materiam indi-
vidualem aliam non propter speciem. Nam species est com-
munis generanti et generato, veruntamen hie materia non
vocatur prout est altera pars compositi, nee prout est subje-
ctum in generacione, set tercio modo, prout illud quod est 10
fundamentum alicujus in quo consistat, dicitur esse materia,
ut subjectum est materia in qua est accidens, et certe sic est
individuum materia in qua est universale quod est simile
accidenti. Unde sensus illius verbi de 70 est quod alietas
numeralis non est propter naturam specificam set propter 15
naturam individualem que vocatur materia, quia substat
nature specifice, et ilia vocatur forma, quia advenit posterius
et inest. Et eodem modo intelligitur illud verbum De Celo et
Mtindoy quia materia dicitur ibidem materia individualis in qua
est forma specifica celestis, et non est materia que est altera 20
pars compositi, neque que est subjectum generacionis, ut
objeccio pretendit, et sic multe auctoritates alie currunt de
materia et forma. Et cum allegant per Boetium quod species
est totum esse individuorum, dicendum quod esse individui
duplex est, unum est absolutum secundum sua principia que 25
ingrediuntur suam essenciam, et sic species non sunt esse
individui, aliud est secundum composicionem ejus ad aliud
individuum in quo convenit naturaliter, et illud esse facit
27 b 1. species. Et cum | querunt quid erit causa individuacionis,
si nee species nee aliquid additum speciei causat earn : 30
querendum est primo ab eis quid est causa universalitatis, si
nee individuum nee aliquid additum ad ipsum faciat universale.
Ista questio est stulta, cum supponit nichil aliud posse reperiri
quod causat individuum nisi species et aliquid cum specie.
Nam habet sua principia singularia ingrediencia essenciam 35
suam, sicut universale habet universalia. Et si queritur de
principiis illis, ut materia et forma, quid sit causa individua-

6 materiam] naturam M corr. in marg.

IOl

cionis, ut de principiis primi individui, ut hujus substancie
que est individuum generis generalissimi, ejus individua sunt
individua prime forme et prime materie, et hec forma prima
et hec materia prima, quomodo individuantur, et quid facit
5 illas esse individuas, cum non sint aliquid nisi sua universalia,
scilicet, forma prima universalis et materia prima universalis.
Ouerendum est ab illis, quid facit universalia eorum esse
universalia, et non possunt dicere, nisi quod Creator facit
quidlibet secundum quod proprietas sua exigit, et ideo na-

10 turam, in qua multa debent convenire, facit universalem, et
naturam divisam ab alia facit singularem, unde Creator
hanc materiam primam fecit singularem, quia sua proprietas
hoc exigit, et hanc formam primam fecit individuam, quia
ejus natura hoc requirit. Et similiter formam, in qua due

15 forme conveniunt, fecit universalem, et materiam in qua due
materie participant fecit communem, quia earum proprietas
hoc exposcit, sicut fecit asinum secundum ejus proprietatem, et
hominem secundum suam, et omnia. Et ideo stulticia magna
est in hujusmodi questione quam faciunt de individuacione.

20 CapiUdum iom. de cansis universalitatis.

Sed major est de natura universalis predicabilis de singu- 27 b 2.
laribus, quoniam querunt quid faciat universalem ; et est
quintuplex posicio preter posicionem Platonis. Plato vero
dixit quod universalia fuerunt ydee intelligibiles, que nate

25 sunt stare extra mentem divinam, et extra naturam sensibilem
per se in mundo suo intelligibili, que tamen recipiuntur in
materia sensibili in generacione et expelluntur in corrupcione.
Set Aristoteles in 70 Methaphisice et 2° arguit contra hoc,
quia omne quod per se stat est singulare et unum numero,

30 ergo idee sunt singulares et unum numero, quapropter non
possunt habere naturam universalis, et multis modis arguit
hoc. Et quia stulta est posicio, et nullus dicit nunc sicut
Plato, ideo ad posiciones modernorum recurrendum est. Et
est una solempnis posicio ; quod universale non est nisi in

35 anima. Alia est quod universale sit in rebus per animam.
3a est quod universale sub racione universalis est in rebus,

28 7° Methaphisice] c. 53.

J02

licet secundum illud quod est sit in singularibus. Quarta est
quod universale sit solum in singularibus et non dependeat
ab anima aliquo modo. Set quod prima sit falsa patet quia,
etsi non esset anima racionalis, duo lapides convenirent
adinvicem, et duo asini, et duo ligna sicut nunc ; set hec 5
conveniencia facit universale, ergo universale remanet etsi
anima non esset. Item nichil quod est extra rem potest
de ea predicari per inherenciam, ut patet in omnibus ; set
universale predicatur de singularibus, ergo non potest separari
ab eis. Item lapis non est in anima, set species sola lapidis, 10
tercio De Anima, ergo manifestum est quod nichil de lapide
est in anima nisi species et similitudo ; set hec species non
predicatur de singularibus, nee est commune eis, immo que-
a 1. libet singularis | facit speciem a se propriam, universale autem
est commune pluribus et predicatur de eis, ergo universale 15
non est in anima.

Deinde dato quod universale non est in anima, patet quod
secunda posicio est falsa. Nam ostendo quod anima nichil
facit ad universalitatem, quia duo esse habet individuum ;
unum est absolutum per principia que ingrediuntur ejus 20
essenciam, et aliud est comparatum secundum quod convenit
cum individuo sibi simili, ut prius expositum est ; set utrumque
esse habet, etsi anima non sit : ergo anima nichil facit ad
universalitatem que est in rebus. Ex quibus sequitur quod
tercia posicio sit falsa. 25

Nam cum in anima non sit universale, nee anima operatur
aliquid ad universalitatem, tunc universale secundum racionem
universalis non est in anima. Propter(ea) hec posicio est falsior
aliis, quia in omnibus id quod est et racio sua simul sunt in
eodem. Nam ubi est unum ibi est reliquum ; ut ubi est sol 30
ibi est racio solis, et ubi est asinus ibi est racio asini, ergo
omnino stultum est dicere quod universale sub racione univer-
salis est alicubi ubi id quod est universale non erit. Et ad
conflrmacionem omnium nunc dictorum potest allegari quod
prius declaratum est, quod universale exit in esse per opera- 35
cionem nature, et quomodo. Set apprehensio anime nichil
facit ad operacionem nature, ergo vanissimum est dicere quod
anima facit universale. Set contra ista sunt auctoritates falso

103

translate, aut pro veritatc interprctandc, ct quedam sophi-
smata que apud aliquos inducunt quintam opinionem de
universalibus. Pro prima opinionc allegatur quod Aristoteles
dicit 2° De Anima quod intelligimus cum volumus quia
5 universalia sunt in nobis. Pro secunda opinione est quod
Averroiz dicit 30 De Anima quod intellectus facit universali-
tatem in rebus, et Avicenna similiter in sua Methaphisica et
in Logica hec diffuse videtur docere. Et Boetius dicit 28 a 2.
5° De Consolacionc quod universale est dum intelligitur, singu-

10 lare dum sentitur. Ex quo verbo Boetii, et ex dictis Avicenne
videtur extrahi tercia posicio, quia verba eorum sonant
quod universale sub racione universalis non est nisi quando
intelligitur, et secundum se consideratum est singulare et
in rebus. Set omnia hec si secundum literam intelliguntur

15 sunt stulta et contra veritatem, ut patet per ea que jam
tractata sunt. Prima vero auctoritas habet hanc interpreta-
cionem quod universale vocatur ibidem species que est in
anima, que dicitur universale, quia est similitudo universalis
extra, sicut Aristoteles dicit in 70 Methaphisice^ quod domus

20 in anima est causa domus extra, transumens nomen rei ad
suam speciem, et sic fit hie, cum dicit quod universalia sunt
in nobis. Ceterum secundum veritatem species rei universalis
est universalis sicut species rei singularis est singularis. Nam
sicut homo universalis predicatur de singularibus hominibus,

25 sic species hominis universalis predicatur de speciebus hominum
singularium, et est in eis, sicut res universalis est in rebus
singularibus. Unde sicut se habet res universalis extra
animam ad singularia sua, sic species et similitudo rei univer-
salis in aere et in sensu et in intellectu se habent ad species

30 et similitudines singularium, et ideo species rerum univer-
salium sunt universales, et per has intellectus intelligit res
universales, sicut per singulares species intelligit singularia.
Hec patent ex tractatu De Speciebus et ex Perspectives
Aristoteles ergo dans differenciam inter sensum et intellectum,

35 dicit quod intelligimus cum volumus, quia universalia sunt in

4 2" De Anima] c. 60. 6 3° De Anima] c. 38. 9 5° De Consola-

cione] 1. v, prosa 5. 19 7° Methaphisice] c. 23. 34 Aristoteles] De

Anima, 1. ii, c. 60.

104

nobis, set non sentimus cum volumus, quia res sensibiles non
sunt semper nobis presentes: ad sensum enim mora speciei |

28 b 1. requiritur, set non manet in sensu in absencia sensibilium,
et ideo sensus non sentit nisi quando sunt presentes res
sensibiles. Set species apud intellectum moratur in absencia 5
rei, et ideo possumus intelligere cum volumus.

Quod autem magis dicit universalia esse in nobis, loquendo
de speciebus universalibus, quam singularia, loquendo de
singularibus speciebus, cum utreque sint apud intellectum,
et non possunt esse substancie universales sine singularibus 10
speciebus ; racio est, quia universale est magis intelligibile
a nobis quam singulare, eo quod ab uno singulari non venit
nisi sua species singularis, per quam intelligitur, set a quo-
libet singulari venit una species universalis cum specie singu-
lari, et ideo multiplicatur species universalis in anima, et ideo fit 15
forcior et potencior ad hoc ut per earn intelligamus universale,
et ideo universalia vocantur objecta intellectus. Set hoc est
per antonomasiam non per exclusionem singularis, et eciam
debilitas intellectus in hac vita operatur ad hoc. Nam propter
earn intellectus magis conformatur rei debili que est univer- 20
sale, quam rei que multum habet de esse, ut singulare,
et ideo nata est nobis via cognoscendi a confusis ad distincta,
ab universalibus ad particularia, sicut Aristoteles docet, primo
Phisicorum. Nam que sunt maxime cognicionis secundum
se, sunt minime cognicionis apud nos, ut ipse dicit, 70 Metha- 25
phisice. Sic igitur intelligenda est auctoritas Aristotelis, et
non accidit aliquid contra veritatem rerum universalium quas
ponimus in singularibus sine anima. Et ex hac solucione
patet exclusio posicionis famose de intellectu angelorum.
Nam solempnis posicio est quod species universales sunt 30
apud eos non singulares, et per applicacionem multarum |

28 b 2. specierum universalium adinvicem concipit angelus intellectum
de singulari isto vel illo. Manifestum est enim ex hoc loco
et ex tractatu De Speciebus quod non est ita, nam species
universales non possunt esse sine singularibus speciebus, 35
deinde ipsa applicacio universalium non potest facere nisi
aggregatum universale. Set universale non potest exprimere
singulare, sicut enim universale per universalia cognoscitur,

J°5

sic singulare per singularia, quia eadem sunt principia essendi
et cognoscendi, ut dicitur 30 Mcthaphisice. Set principia
singularium singularia sunt, sicut universalium universalia,
ut dicitur in xi°, ergo videtur quod singularia non co-
5 gnoscantur ab angelo per species universales adinvicem ap-
plicatas, set per species singulares. Set hoc ex incidenti
dictum est.

Secunda vero autoritas, que dicit quod intellectus facit
universalitatem in rebus, est intelligenda de specie universali

10 de qua jam dictum est, non de rebus universalibus in quibus
conveniunt particularia extra animam. Quod vero Boetius
dicit, reducendum est ad clarum sensum hoc modo. Nam ut
dictum est, universale est objectum intellectus per antono-
masiam propter causam duplicem dictam, et similiter singulare

15 est objectum sensus per antonomasiam, quia sensus fertur in
illud quod verius habet esse ante se, et hoc est singulare, quia
universale non est nisi in eo, et est simile accidenti, ut prius
dictum est, et habet esse non absolutum, set comparatum
ad aliud, mediante tamen singulari sentitur universale quando

20 fertur sensus super singulare, est in singulari igitur natura
singularis et natura universalis, set quia universale est objectum
intellectus per antonomasiam, et singulare est objectum sensus
principale, ideo dicit Boetius quod universale est dum intelli-
gitur de re extra et singulare quod sentitur, et hoc est con-

25 cedendum per antonomasiam, ut expositum est.

Quicquid vero Avicenna dicit habet exponi per modos
dictos, quia verba sua sunt eadem cum istis | auctoribus. 29 a 1.
Set quia multos sermones et longos facit de ista materia in
Methaphisica et in Logicalibiis^ ideo supersedendum est nunc,

30 donee fiant Scripta Principalia. Nam ad omnia verba sua
potest responderi, salva veritate, et jam tacte sunt radices sol-
vendi omnia que dicit, et exposui dicta sua in aliis temporibus
retroactis, et ostendi quod non est nisi difficultas et malicia
translacionis.

35 Ouidam autem sophiste volunt ostendere quod universale
nichil est nee in anima nee in rebus, et confidunt in hujusmodi
fantasiis, scilicet, quod quicquid est in singulari est singulare,
quia postquam singulare subjectum est ; tunc non erit nisi

io6

singulare et individuum, quicquid sit in eo, ut in Socrate est
anima singularis et corpus singulare, et sciencia, et albedo,
sicut ipse Socrates est singularis. Item quod recipitur in animo
est in eo per modum recipientis, ut dicit Boetius 50 De Consola-
cione et multi alii, ergo si aliquid est in singulari est per modum 5
singularem, et ideo dicunt quod universale nichil est secundum
rem, et quod singularia non conveniunt in aliquo per participa-
cionem, set solum per imitacionem, et similes sunt, ut duo
homines conveniunt per imitacionem et similes sunt. Set
asinus non est eis similis per imitacionem nee per participa- 10
cionem. Set illud destruit fundamenta rerum et philosophic
Et ideo primo evacuande sunt hujusmodi sophisticaciones in
quibus confidunt, ut reddatur eorum posicio inanis et suspecta,
que eciam ex propriis destruetur. Dico igitur ad primum
quod falsa est proposicio hec, Quicquid est in singulari est 15
singulare. Nam Aristoteles 40 Phisicorum distinguit modos
8 essendi in, et unus est sicut singulare in universali, et alius
sicut universale in singulari. Ergo contradicunt Aristoteli.
Deinde explicatur | verbum Aristotelis, ut tollantur hujus-
29 a 2. modi fantasie. Nam singulare habet duplex esse, unum 20
absolutum ex suis propriis principiis, ut Socrates ex corpore et
anima, aliud comparatum respectu alterius individui, cum quo
convenit in natura specifica, ut in humanitate que est tota in
utraque et totaliter, ut dicit Boetius 30 libro in Commentariis
super librum Aristotelis de Peryermeniis. Cum ergo dicit 25
quicquid est in singulari est singulare, verum est de eo quod
inest ei secundum esse primum, ut anima et corpus et albedo
et sciencia et hujusmodi, set non est verum de eo quod inest
ei secundum esse secundum, et tale est universale. Et per
hoc solvitur illud quod dicit, Omne quod est in animo re- 3°
cipitur, &c. Dicendum enim quod modus ipsius singularis
est duplex, unus est secundum esse primum, et quicquid inest
singulari secundum modum hunc est singulare, ut anima et
corpus ejus, &c, sed alius modus est ejus penes esse com-
paratum quod habet, et quicquid inest ei secundum hunc 35
modum est universale et non singulare. Deinde ipsa posicio

4 Boetius 5° De Consolacione] 1. v, prosa 5-6. 16 4° Phisi-

corum] c. 21.

io7

secundum se est erronica. Nam tunc esset omnis predicacio
equivoca, quia tunc si dicitur Socrates est homo, Plato est
homo, si nichil commune est eis per participacionem, set per
solam imitacionem, idem predicatur de se, unde cum dicitur

5 Socrates est homo, et Plato est homo, erit sensus Socrates est
Socrates, et Plato est Plato. Set Aristoteles docet J° Phisi-
corum quod vera univocacio est in specie specialissima, et per
totam logicam habetur quod species predicatur univoce de in-
dividuis. Item secundum hoc essent sola individua sub genere,

10 et nulla species, ut patet. Ergo tolletur unum de universali-
bus famosis quod esse non potest, et juxta omnia que dixi
de universalibus est unum considerandum quod logicus non
potest exprimere sufficienter universalia. Nam eadem est 29 b 1.
comparacio universalis cujuslibet ad singularia, ut sicut homo

15 comparatur ad istum hominem et ilium, sic animal ad hoc
animal et illud, et corpus ad hoc corpus et illud, et substancia
ad hanc substanciam et illam. Sed homo non erit genus nee
differencia respectu istius hominis et illius, nee proprium nee
accidens ut patet, nee subalterna species, ut manifestum est,

20 nee specialissima quia ista dicitur per privacionem specie-
rum, quia non habet species sub se, ut dicit Porfirius, et non
propter affeccionem habendi individua. Item tunc genera-
lissimum esset specificum, quia substancia habet eandem com-
posicionem ad sua individua, sicut homo ad sua. Item tunc

25 proprium et accidens essent species specialissime, nam que
est comparacio hominis ad hunc hominem et ilium, est com-
paracio hujus albi ad hoc album et illud, et risibilis ad hoc
risibile et illud, quapropter dicendum quod primus modus
universalium est secundum quod natura aliqua est communis

30 solis individuis, et hoc universale non est nominatum adhuc
et reperitur in omnibus universalibus Porfirianis et est com-
mune ad omnia, ut patet in genere generalissimo et in aliis.
Aliter est universale quod habet comparacionem aliam et
hoc potest esse quinque modis a Porfirio assignatis. Et

35 quod universale dictum sit aliud preter quinque, patet per
Avicennam in libro primo Logice, ubi hanc sentenciam
affirmat.

6 7° Phisicorum] c. 26-8. 36 Avicenna Logice] f. 3, b. 2, in ed. 1508.

io8

30 a i. Distinccio 4a. de natura et modis ejus. Habens capi-
Uda 6.

Capitulum primum de natura per separacionem ejus ab
intellectu.

Postquam in parte secunda hujus primi libri Communium 5
Naturalium dictum est de materia principaliter et ejus pri-
vacione et potenciis, et racionibus seminalibus, simulque de
forma que ibi necessaria videbantur, nunc dicendum est de
proprietatibus omnium causarum naturalium et non natura-
lium secundum quod ad naturam referuntur, et propter 10
majorem intelligenciam naturalium accionum. Duplex autem
est causa efficiens per se operans et non per accidens, scilicet,
natura et intellectus, intellectus autem hie vocatur substancia
racionalis, que operatur ex deliberacione racionis et eleccione
voluntatis, et vocatur agens a proposito et ad placitum, sicut 15
intellectus divinus, angelicus, et humanus. Omne autem
agens sine deliberacione racionis et sine eleccione voluntatis
dicitur agens per naturam, quia instinctu naturali agit, set
intellectus non agit instinctu naturali set ex sua delibera-
cione, et diversa et diversis modis, secundum sue beneplaci- 20
turn voluntatis, et vocatur potestas racionis agens ad opposita,
et in intellectu creato angelico et humano est potestas ad
opposita, que sunt bonum et malum, hoc est, creatura
racionalis, quantum est de se, potest in bonum et malum,
et homo exit in utrumque actualiter faciendo bonum et 25
malum. Quoniam vero substancia racionalis multa agit sine
deliberacione et eleccione voluntatis, ideo respectu illarum
accionum dicitur agens per naturam, et hee sunt dupliciter,
\y nam alique sunt sine omni apprehencione et appetitu volun-
tario, ut ille operaciones que fiunt ab ea in corpore suo quan- 3°
30 a 2. turn ad esse et vitam et salutem conjuncti per virtu tem
sue substancie agentis in corpus ; et hujusmodi sunt naturales,
quia non sunt ex consideracione racionis nee appetitu volun-

1 De natura . . . intellectu om. D post ejus hacc verba add. F et annexis

ei, ut de abstraccione et aliis 6 privacione et om. D 7 de] est D

12 est om. D 18-19 instinctu . . . non agit om. F 21 racionis] racionalis
FD 25 utrumque] utroque F 26 substancia] anima FD 29 sunt om. F
31 conjuncti] conjuncte D 33 nee] nee ex F

109

tario, set ex virtute naturali sue substancie et appetitu naturali
quo dicitur salvare corpus cui unitur et personam que fit ex
eis. Et similiter omnis alia operacio que fit a sua substancia
virtute naturali, ut influencia virtutum in semine pro genera-
5 cione prolis est naturalis. Et, ut brevibus dicam, omnis
operacio que fit ab ea non per apprehensionem | nee appe- F. 92 b i,
titum racionalem, set per suam substanciam activam alte-
rantem corpus suum vel corpus seminis pro prole, vel medium
et corpora in medio per influenciam virtutum, de qua accione

10 dictum est in prima parte hujus libri, est naturalis.

Alie vero sunt operaciones anime cum apprehensione et
cum appetitu voluntario, set hee possunt fieri cum delibera-
cione racionis, et tunc non dicuntur naturales, et possunt
fieri non cum deliberacione et tunc dicuntur naturales, ut

15 ridere et gemere et hujusmodi. Homo enim non semper
et in omni statu deliberat nee habet usum racionis, ut in-
fantes ante usum liberi arbitrii, unde eis non est propositum,
set agunt ut natura, et in sompno similiter, unde ambu-
lantes in sompno operantur naturaliter et non per delibera-

20 cionem, et furiosi et stulti, naturaliter agunt enim ut bruta
animalia. Nam licet eorum opera sint similia operibus factis
ex deliberacione, non tamen habent usum liberi arbitrii. Nee
mirum, cum homo sanus et vigilans et perfecte etatis, in qua
habet libertatem arbitrii, facit multa sine deliberacione, ut

25 cum obicitur ei tristabile vel delectabile subito, tunc multo-
ciens antequam deliberet, tristatur et dolet, et timet et |
abhorret, et irascitur, et hujusmodi, et propter delectabile 30 b r.
gaudet, exultat, admiratur, sperat, et tunc de facili profert
voces significantes naturaliter et non ad placitum, id est, que

30 non imposite sunt ad significandum, set sicut in brutis accidit,
quod exprimunt suos affectus sine deliberacione, et simul cum
vocibus talibus homo adhuc ante deliberacionem facit multa
opera, ut ridet, et plorat, et cantat, aut gemit, et alium per-
cutit, vel fugit, vel consequitur aliquid. Et inter voces has

8 medium] medium et corpora in medium F 9 virtutum] virtutis FD

12 pr. cum om. D I3_I4 possunt . . . ut om. F 14 non cum] sine D

18-19 similiter ... sompno om. M 26 et dolet] vel dolet F 27 delectabile]
delectaccionem D 30 accidit om. D 31 affectus] defectus F

32 adhuc] ad hunc F 33 et . . . aut . . . et] vel ... vel ... vel FD

naturaliter prolatas et interjecciones est differentia, quod in
hiis nulla est deliberacio nee conceptus mentis deliberatus de
tristabili vel delectabili, et illi non imponitur vox, et ideo
voces tales non sunt partes oracionis, quia nichil aliud est
esse partem oracionis, nisi mentis conceptum signare, ut ait 5
Priscianus. Set intelligendum quod hie conceptus est deli-
beratus, licet non semper plene, et concepcio hie est idem
quod apprehensio anime qua capit et intelligit rem. Con-
ceptus autem mentis est duplex, scilicet, sine deliberacione
omni, et sic est in vocibus significantibus naturaliter tarn 10
hominum quam brutorum, concipiunt enim et apprehendunt
ac anima cognoscente capiunt tristabile vel delectabile, set
non deliberant in hoc conceptu, set subito et instinctu naturali
afficiuntur illis in dolorem vel gaudium vel hujusmodi ; et
prevalet affectus super conceptum, unde magis afficiuntur 15
quam concipiant, quia conceptus transit subito in affectum.
Et secundum hoc sunt agencia naturaliter. Set postquam
30 b 2. homo in conceptu suo deliberat, | potest facere hoc dupliciter,
scilicet, vel inperfecte, et tunc profert interjecciones, dolendi,
et gaudendi, et alias, vel perfecte, et tunc profert voces aliarum 20
parcium oracionis. Unde gemitus tripliciter significatur, vel
ut infirmus gemit, et tunc non est ilia vox pars oracionis, vel
per interjeccionem gemendi, aut per hoc nomen, gemitus,
vel hoc verbum, gemo, vel hoc participium, gemens, et hiis
modis est pars oracionis, set secundum quod est interjeccio 25
habet vocem absconditam et inperfectam et informem, quia
inperfectus est conceptus, et inperfecta deliberacio, et affectus
vincit conceptum, unde dicuntur significare per modum affe-
ctus, hoc est quia homo afficitur dolore, id est, dolet antequam
concipiat dolorem, sive antequam moretur circa concepcionem, 3°
quia conceptus ejus transit cito in affectum, licet non subito
sicut in vocibus que omnino significant naturaliter, secundum

6 Priscianus] 1. xi, c. 7 ' quid enim est aliud pars orationis nisi vox indicans
mentis conceptum?'

1 est] et F 3 vel] vel de D 5 signare] significare F 7 plene]

plenarie D 10 omni om. F tarn] tarn in F 12 vel] ut F

13 naturali] natura D 14 illis] eis D 15 affectus] effectus D

18 hoc] hec D 19 vel om. D 20 pr. et] vel D alias] alia D tunc

om. F 22-23 ut . . . per om. D 24 pr. vel] aut per D

Ill

vero quod est nomen vcl verbum vel participium, sic habet
vocem manifestam ct perfectam, quia perfectus est conceptus
delibcratus, et ideo dicuntur significare per modum conceptus
puri, nee homo propter hoc afficitur dolore, set deliberat ex
5 conceptu, et ideo si anima racionalis multa agit naturaliter
quando, scilicet, non deliberat, tunc quicquid bruta agunt,
faciunt naturaliter, quia non deliberant. Unde opera que
maxime assimilantur operibus racionis sunt naturalia in
brutis, sicut aranea facit telam, et apis domum exagonam, et

io yrundo nidum, et hujusmodi, et alia, et omnia opera anime

vegetative que sunt nutrire et | aumentare et generare, cibum F. 92 b 2.
digerere, attrahere utile, expellere superfluum per urinam et
hujusmodi, retinere quod necessarium est nutribili, sive in
hominibus sive in brutis | sive in plantis, sunt naturales. 31 a *•

15 Licet Aristoteles dicat, secundo De Anima, quod natura
operatur in partem unam tantum, sicut ignis sursum et terra
deorsum, set anima in omnem partem, quia mittit nutrimen-
tum ad partes superiores et inferiores et ubique in corpore.
Set hoc solvitur quia natura dicitur duobus modis, uno modo

20 generaliter, ut est virtus operans sine deliberacione racionis
et eleccione voluntatis, aliter specialiter dicitur et districte, ut
est virtus operans divisa contra animam, sic accipit Ari-
stoteles, secundo De Anima, set secundo Phisicorum accipit
priori modo. Et si anima in plantis et in animalibus agit per

25 naturam, tunc multo magis virtus agens in elementis et mixtis
et in omnibus inanimatis erit naturalis, quia ibi nichil est deli-
berativum nee simile deliberacioni.

Capitulnm secundum de natura explicanda secundum diffi-
nicionem A ristotelis.

30 Nunc ulterius exponenda est natura et primo secundum
diffinicionem Aristotelis qui vult, secundo Phisicorum, quod
natura sit principium motus et quietis ejus, in quo est per se et

23 secundo Phisicorum] 1. iii, c. i.

i verbum vel] verbum D 4 ex] de D 7 quia] et D 8 in om. D

10 et alia] alia FD 14 alt. sive om. D 15 quod natura] quamvis D 16 sicut]
ut FD 21 districte] stricte FD 24 et in] et FD 28-29 explicanda

(exponenda F) . . . Aristotelis om. D

112

non per accidens, ut ignis habet hujusmodi principium motus in
se quo fertur sursum et quiescit ibi, et terra deorsum, et hoc
per se et non per accidens, sicut accidit medico quod sanet
seipsum, in ipso enim est principium motus sanitatis, scilicet,
ars medicine que sanat eum, set hoc est per accidens, quia 5
non sanatur in quantum est medicus, set in quantum est infir-
mus, nee sanat in quantum infirmus, set in quantum medicus.
In ipso igitur infirmo non est principium sanitatis factum, in
quantum infirmus est. Principium igitur motus ad sanitatem
non est in infirmo per se, set per accidens, et propter hoc non 10
31 a 2. est ibi natura. | Natura enim est principium motus in alico
in quo est per se et non per accidens, et ideo in medico sic
curante se est ars et non natura. Similiter lectus cadit
deorsum, et non naturaliter unde lectus set unde lignum
quod est grave et res naturalis ; lectus enim est res artifi- 15
cialis, et ideo per accidens habet principium motus in se.
Videndum est igitur quomodo natura reperitur in omni motu et
quiete rerum naturalium. In motu vero generacionis difficile
est assignare, nam Aristoteles vult quod generans est extra
materiam, et materia est substancia in potencia composita ex 20
materia communi et forma communi, quarum neutra est prin-
cipium motus efficiens ; et jam probatum est superius quod
materia non habet in se aliquod principium effectivum et
transmutativum sed appetitivum, unde appetit terminum
generacionis completivum, sicut mulier virum et turpe bo- 25
num, et sic est principium motus intra per appetitum natura-
lem fortem quo desiderat compleri, et aliter esset violencia in
generacione, et non esset generacio naturalis, quia violentum
est cujus principium est extra, non conferente vim passo set
passum. Hie quod est materia confert vim appetitivam for- 30
tern qua obedit agenti, et facit se habilem ut promoveatur in
complementum, non igitur est materia principium effectivum
generacionis et corrupcionis, set appetitivum, ut sepe dictum est.

19 Aristoteles vult] Phys. 8, c. 57 ; Met. 7. 28.

6 est infirmus] infirmus D 8 igitur] enim D factum] factivum F:

activum D 10 et om. D hoc] hoc quod D 12 est] om. D

14 et] set FD 19 alt. est] sit D 20 materiam] naturam D 25 com-

pletivum] completum FD 28 generacio om. FD 29 vim] uno D

Set quomodo appetit novum esse cum habeat in actu unum
contrarium, magis enim debet appetere retencionem esse
specifici quod habet, quam aliud quod non habet, set respectu
illius quod habet non potest dici appetitivum corrupcionis,

5 quia in illo perficitur, et habet esse per illud, et non potest 3r b l-
esse motus nisi corrumpatur illud, quare non erit in materia
principium motus appetitivum. Dicendum est quod hoc bene
sequeretur si appetitus materie compleretur omnino per illud
quod habet, set materia in rebus generabilibus et corrupti-

io bilibus non completur per alterum contrariorum, unde mul-
tum de appetitu suo et capacitate remanet incompletum, et
ideo licet appetat illud quod tenet, tamen simul cum hoc appetit
aliunde compleri, et non nisi per contrarium illius quod habet,
quia non est in potencia nisi ad contraria, sicut genus ad

15 species contrarias, propter quod desiderat semper novum esse,
et hoc est per se desideratum ab ea, et sic appetit compleri
tantum per novum esse, et hoc est per se desideratum, licet
contrarium novum non sufficiat ad hoc. Inde est quod aliquo
modo appetit liberari ab eo quod habet, scilicet, ut melius

20 perficiatur, et ideo quodammodo appetit corrupcionem ejus
quod tenet, set hoc non est primo per se, set secundario et
per ac cidens contra primo et contra per se. F- 93 a *.

Set licet disputatum est prius de principio activo in materia,
et determinatum sit quod in materia nichil est activum in ac-

25 cione transmutandi et efficiendi, tamen cavillatores ostendunt
quod licet non a se habeat potenciam agendi, tamen habet per
virtutem agentis que excitat earn, et ipsa excitata per hoc
potest agere ad produccionem forme, sive termini ad quern,
qui vocatur forma quamvis sit compositum, ut expositum est.

3° Set primo decepti sunt, quia ymaginantur quod agens fluat
in paciens aliquod cooperativum quod transmutet profun- 3r b 2-
dum pacientis ut de potencia materie ducatur effectus. Hoc
enim prius reprobatum est in tractatu De Efficiente. Ostensum
eciam est ibi quod illud quod agens facit in prima parte pacien-

3 quod habet om. D 5 in om. FD 17 tantum] totaliter FD et . . .

desideratum om. F 18 Inde] Unde D 20 ejus] ejusdem D 21 per se]
et per se FD 23 est] sit D 24 activum] principium activum D in om.

FD 25 ostendunt] dicunt FD 27 virtutem] virtutes F 30 fluat]

influat FD 32 ducatur] educatur FD effectus] effectus pacientis F

R. B. II I

ii4

tis non est nisi effectus quern intendit: set ille effectus primo
est incompletus et vocatur species, postea per continuitatem
accionis agentis completur, et ideo cum effectus non efficit
seipsum, non est activum et per consequens non dabit po-
tencie materie aliquam potestatem agendi. Quod vero fit 5
per agens in materiam est pars generati, et ideo cum materia
habet illam partem, non est aliud nisi quod ipsa materia habet
esse complecius quam prius, et illud esse habet racionem effe-
ctus facti et generati, quod est adhuc in potencia essencialiter
ad complementum suum recipiendum, et ideo non est in 10
alico, actu agendi et faciendi, set promovendi et recipiendi.
Materia igitur non habet nisi principium passivum, com-
muniter loquendo, ut excludatur accio efficiendi quod prin-
cipium passivum materie habet solum actum appetendi et
desiderandi. Expositum tamen est prius quomodo habet prin- 15
cipium passivum et quomodo receptivum. Si obiciatur quod
si propter hoc quod materia habet principium passivum dicitur
principium motus, tunc lapis in motu projeccionis est prin-
cipium motus et non palma, quia operatur ad suam projec-
cionem per gravitatem et corpulenciam, quod facere palma 20
non potest. Et tunc eciam molle, ut cera vel aliud, faceret ad
motum incisionis vel impressionis et sculpture quod dura
materia non faceret, et ideo videretur quod motus projec-
cionis in lapide esset a natura et motus incisionis quoniam
a principio passivo intra. Item hujusmodi disposiciones materie 25
vocantur naturalis potencia et inpotencia, set hec sunt prin-
cipia motuum. Et dicendum est quod materia non est prin-
32 a 1. cipium motus | naturalis, nisi propter fortem appetitum quern
habet ut expositum est, set hee disposiciones naturales que
vocantur naturalis potencia et inpotencia non sunt hujusmodi 30
et ideo non sunt principia motuum naturalium, scilicet, gene-
racionis et corrupcionis et alteracionis, set magis sunt quedam
habilitates corporum ad motus artificiales et violentos susci-

3 ideo om. D 4 et per consequens om. F 7 habet] habeat D non]

omnino D 11 agendi om. D 14 passivum om. F materie om. FD

19 palma] palea M operatur] cooperatur F suam om. FD 20 per]

per suam FD palma] palea M 21 eciam om. F faceret] facere D

21-24 vel • • • incisionis om. D 22 vel] et F 25 passivo] passionis F

29 naturales] materiales FD

ii5

picndos et repellendos, quia molle cedit impressioni et durum
repellit, ponderosum et corpulentum resistit proicienti, et ideo
cum vincitur tunc forcius dividit aera et operatur sic per acci-
dens ad motum projeccionis. Et non est inconveniens quod
5 in rebus naturalibus sint disposiciones quedam que acciden-
taliter faciant ad motus voluntarios et violentos, set principium
activum non est in eis, nee ab actu appetendi nee efficiendi,
et hoc principium duplex tantum est naturale et natura. Et
sicut in motu generacionis et corrupcionis est materia princi-

io pium, et natura, sic in motu alteracionis subjectum constitutum
in esse specifico est natura, et principium motus appetitivum,
quia appetit formas contrarias, eo quod una earum non per-
ficit ejus appetitum. Et certe in generacione et corrupcione
et alteracione est aliud principium quam materia, scilicet,

15 efficiens ipsum extra materiam quod agit naturaliter in earn,
et cujus accionem desiderat, et hoc principium motus non est
in moto set in movente, et per se et non per accidens, unde
natura non est principium in moto set in movente ; ignis enim
naturaliter agit in materiam quamcunque et non per violenciam.

20 Est enim accio naturalis a parte ignis, sicut passio naturalis
a parte materie, et ideo in igne est natura per quam agit
naturaliter, et hec est sua essencia in omni re similiter, de qua
natura dicetur | set in motu nutrimenti et augmenti preter 32 a 2.
principium passivum, scilicet, appetitivum, ut dictum est quod

25 a parte materie est principium principale motus, scilicet,
effectivum, quod est anima, anima enim facit in vegetabilibus
nutrijmentum et aumentum, et anima similiter est principium F. 93 a 2.
decrementi, set per sui debilitacionem, quando, scilicet, non
potest mittere nutrimentum sumciens corpori, et quandoque

30 virtus alicujus elementi dominantis quod plus corrumpit de
substancia vegetabilis quam anima potest restaurare est causa
per se hujus decrementi. Similiter in motu locali est natura

1 et repellendos] aut repellendos FD 2 repellit] repellit et FD

5 sint] sunt D 6 et om. F 14 scilicet] si D 15, 19 materiam]

naturam D 16 et hoc] set hoc FD 17 per se] hoc per se F 18 non]

non solum FD 22 in] et in FD 23 natura] natura postea FD

25 a parte] est a parte F 27 et aumentum post effectivum (26) pon. D

28 scilicet om. D 29 mittere] convertere FD quandoque] quando FD

31 anima om. D 32 locali] om. D

I %

principium motus, ut in dementis et animalibus et celo, sicut
Averroys exponit Aristotelem in principio secundi Phisicorum.
Elementa enim habent principia motus intra, que movent se
ad loca naturalia, que sunt gravitas et levitas eorum, unde
ipsa et eorum essencia gravis et levis est hie natura, possunt 5
enim secundum se ferri in loca sua cum non prohibentur, unde
non indigent alio motore, sicut nee ignis indiget motore ut
calefaciat, per se enim potest hoc facere si materiam habeat,
ideo gravia et levia moventur a natura et a se, et non est
principium motus hie tantum appetitivum sicut in materia, set I0
effectivum, ipsum enim grave dividit medium, et facit se
deorsum ex propria virtute. Similiter si non esset resistens
set sola distancia ejus a loco suo faceret se in locum
suum ex propria virtute. Set hec habent graves dubita-
ciones propter verba Aristotelis in 8° Phisicortim, et propter 15
multa alia de quibus sermo plenius fiet cum pervenietur ad
quartum librum, ubi de hiis que certificanda sunt circa elementa
patefient. Animalia vero bruta moventur naturaliter, ut Ari-
stoteles dicit 8° Phisicorzim, et anima est hie natura que facit
motum hunc per suam virtutem naturalem et suam essenciam 20
32 b 1 activam in corpus | et licet hie motus sit voluntarius, tamen
voluntas brutalis fertur cum instinctu naturali et sine delibera-
cione, et ideo naturalis est hie motus. Hec tamen habent dubita-
cionem multiplicem et maxime in motu hominis processivo.
Set in quinto libro manifesta erunt. Celestia vero estimantur 25
habere principium motus, quod est natura, suo modo, loquendo
de illo motu qui est circa centrum mundi, qui est motus
communis omnibus celestibus, sicut enim elementa appetunt
moveri a medio, ut levia, et ad medium, ut gravia ; sic celum
fertur circa medium a natura sua, licet motus in epiciclis et 30
ecentricis non sunt ita naturales, set voluntarii magis, quia
non sunt circa centrum naturale mundi, sed postea de hiis

2 Averroys] c. i, com. 19 8° Phisicorum] 1. viii, c. 27 'quod enim
movetur ex se, movetur naturaliter . . . '

3 principia] principium FD que] qua F 4 loca] loca sua F
7 alio] alico D 9 et non] nee FD 12-14 Similiter . . . virtute om. M
14-18 Set . . . patefient om. F 17 certificanda] certitudo D circa] aliqua
D 20 motum hunc om. D 23 tamen om. D 27 motus om. FD
31 sunt] sint F set] sicut D 32 postea om. FD

ii7

motubus celorum longus ct plcnus sermo fict in tercio libro,
et ibi vcrificabitur quod oportet. Et eadem natura que est
principium motus est principium quietis, ut appetitus materie
que motum appetit, appetit illud propter quietem in suo
5 complemento, et similiter anima que facit motum aumenti
terminat ipsum propter quietem in quantitate debita, elementum
dominans faciens diminucionem propter continuam deperdi-
cionem, intendit quietem istius motus, scilicet, sui comple-
mentum in actu, ut vincat super alia elementa in animato,

10 et quiescat in suo complemento. Celum autem quietem
intendit, scilicet, in suo loco secundum se totum, quia non
mutat locum nisi secundum sui partes. Et jam ex omnibus
dictis patet quod si consideremus naturam, oportet quod non
eodem modo sit principium motus et quietis in omnibus, set

15 secundum dictam diversitatem ; et patet quod in quibusdam
naturalibus est principium unius motus, ut in celestibus, et in
quibusdam plurium, ut in elementis et mixtis inanimatis,
nam in hiis est principium generacionis et corrupcionis et
alteracionis et | loci mutacionis, in plantis vero et animalibus3 2 b 2

20 est principium omnis motus, quia preter predictos motus
habet aumentum et diminucionem, et ideo secundum multi-
plicitatem nature et principii motus sunt maxime naturalia,
omnes enim motus sunt in eis.

Capitidinn 3m. de natura explicanda secundum diffinicionem
25 Boecii.

Boecius quidem in libro De duabits naturis recitat diffinicio-
nem Aristotelis et quasdam alias premittit de quibus non est
curandum ad presens. De ultima tamen dicendum est, cum
dicat quod natura est cujuslibet rei quam informat propria
30 differencia specifica, secundum quod dicimus quod alia est
natura auri, alia argenti, et sic de omnibus rebus; unde sic

26 Boecius] De persona et duabus naturis, c. i in fine, l natura est unam-
quamque rem informans specifica differentia/

1 longus et plenus] longius et plenius D 6 elementum] et elementum FD
8 istius] ipsins D 9 actu] actum D 12 locum] om. D sui] suas D : om. F
16 et in] in DF 17 inanimatis] et animatis M 19 vero om. F 24 ex-
plicanda om. FD diffinicionem] acceptacionem FD 26 in om. FD

ji8

dicimus quod alia est natura substancie, alia accidentis, et sic
de qualibet re, et sic natura vocatur rei essencia, et convenit
Creatori et creature, alia enim essencia et natura divina a na-
turis creatis. Sic intelligendum est quod essencia et substancia
et natura et potencia et potestas et virtus et vis, loquendo de 5
potencia que elicit actum, sunt penitus idem secundum rem,
licet differunt in comparacione. Res autem habet tres compara-
ciones, scilicet, ad esse, ad accidens, ad operacionem, vel in
se, et respectu accidentis et operacionis : si consideretur
respectu esse sic dicitur accidencia, aut si in se considere- 10
tur exclusis accidentibus et operacionibus et passionibus,
F. 93 b 1. dicitur essencia ; si | vero comparetur ad accidens cui substat,
sic dicitur substancia, si ad operacionem comparetur, sic
dicitur aliis nominibus ; set natura dicitur, quantum ad
aptitudinem operandi, quia natura apta nata facit, secundum 15
Aristotelem, principio Celi et Mundi. Si vero ceteris nominibus
dicatur sic intelligitur major inclinacio ad operacionem quam
sit aptitudo, unde potencia dicit ulteriorem aptitudinem
ad opus quam natura, quod manifeste videmus in ceco qui
33 a i. habet aptitu|dinem videndi, et tamen non potest videre, nichil 20
enim cecum est nisi quod aptum natum est videre, nam lapis
non est cecus, quia non aptus natus est videre. Set potencia
differt a virtute, sicut commune et speciale. Nam virtus
secundum Aristotelem primo Celi et Mundi est ultimum de
potencia, id est, ultimata potencia, sicut verificat in exemplo, 25
ut si asinus potest ferre centum libras et non plus, ejus
virtus consistit in lacione centum librarum, unius, et duarum,
et 20, et sic de quocunque modo, et sic potencia est in
plus, et virtus est perfecta potencia, propter quod dicit in
7° Phisicoruni) quod unumquodque tunc perfectum est, cum 3°
attingit proprie virtuti, potencia vero que non elicit opera-
cionem set expedit et habilitat ad opus ; hec non est essencia

16 Celi et Mundi]? misreading of 'natura naturata ita fecit' 1. i, c. 2.
24 primo Celi et Mundi] 1. i, c. 116.

3 enim] enim est FD 4 Sic] Set sic FD 9 si] si igitur FD

10 respectu . . . consideretur] res in se M 10 accidencia] essencia D

12 dicitur essencia om. FD 13 si] set D 20 aptitudinem om. D

2r natum est] natum D 22 aptus om. D 23 et] aZ) 25 sicut]

sic D 27 unius] et unius FD 28 alt. sic] ideo FD 29 dicit] Aristoteles D

IT9

rei set accidens ejus, et est in secunda specie qualitatis,
scilicet, naturalis potencia, que accidit essencie agenti et
potencie primo modo, et tercio modo est potencia anime,
que est vera pars ejus integralis et neutroque modorum
5 dictorum, sicut in quinto libro stabilietur, per quod multi
errores excluduntur.

Per jam dicta patent multa in capitulis precedentibus.
Nam sicut omnes operaciones anime et intelligenciarum que
fiunt ab essenciis earum dicuntur naturales, ut tactum est

io prius, dicuntur enim a natura que est earum essencia, sic
operacio que in eis est a voluntate per deliberacionem et
eleccionem est a natura, et hoc modo accio ignis est a natura
que est ejus essencia, et quod ignis generat ignem in materia,
hoc naturale est a natura que est ejus essencia, et sic de

15 omnibus; et est principium in movente et non in moto.
Eciam sic est in divinis accionibus, ut in generacione Filii,
que est per viam et modum nature, set hoc est alterius
consideracionis. Et per hanc viam patet notabilis divisio 33 a 2-
signorum, quoniam signum quoddam est datum ab anima,

20 et quoddam est naturale. Signum datum ab anima voca-
tur precipue signum voluntarium cum deliberacione, quod est
signum institutum ad significandum, ut voces linguarum et
circulus vini et panis in fenestra, et omnia talia que instituta
sunt ad significandum se vel alia. Signa eciam facta ab anima

25 racionali sine deliberacione, ut gemitus et risus et voces
brutorum, sunt data ab anima, set hec vocantur naturalia,
secundum quod natura dicitur virtus agens sine deliberacione
racionis et sine eleccione voluntatis, quia fiunt instinctu
proprio et naturali. Set signa tercio modo dicuntur specialiter

30 naturalia a natura que est essencia rei, et hoc tripliciter, vel
concomitante aliud probabili, aut necesse consequencia, vel
configurata alii, vel existente effectu alterius in quo reluceat,
sicut in sua causa. Primus modus signi naturalis est habere

2 scilicet] set F 6 excluduntur] excludentur FD 7 multa om. F

11 est om. F 13 ejus essencia] anima F: essencia D 14 alt. est om. D

de] est in F: in D 20 Signum] Signum enim F 24 eciam] enim FD

25 sine deliberacione om. D 28 sine om. D 31 aliud] vel D aut]

ut F necesse] necessaria FD 33 modus] motus D modus signi

naturalis om. F

120

lac signum partus respectu preteriti, et habere magnas
extremitates respectu presentis, et posse docere est signum
scientis, et cantus galli est signum certe hore noctis, et aurora
est signum futuri ortus solis, et hec exempla habent conve-
nienciam necessariam. Secundum vero convenienciam proba- 5
bilem. terram esse madidam est signum pluvie preterite, et re-
spectu presentis esse matrem est signum dileccionis, et esse
errabundum de nocte est signum furis vel luxuriosi, et respectu
futuri rubedo aeris vespertina est signum serenitatis in cra-
stino, et rubedo in mane est signum pluvie. Secundus modus IO
signi naturalis est ex configuracione, et sic omne quod fit ad
similitudinem alterius est signum, ut omnis ymago est signum
33bi.rei cujus est ymago, et | sic species et similitudo agentis, et
filius assimilatus patri, et omnia configurata aliis rebus sic
sunt signa, unde omnia artificiata sunt signa artis, et specierum '5
artificialium in anima, et vox est sic signum sue speciei in
anima, et ideo omnis vox est signum naturale hoc modo, licet
F. 93 b 2. postea imponatur alii ex institucione. | Et tercio modo est
signum naturale, ut vestigium pedum est signum animalis,
et fumus est signum ignis, et sic de aliis. Hec modo tetigi 20
non solum propter evidenciam diffinicionum nature, set propter
eorum magnam utilitatem in multis consideracionibus, et hec
divisio signorum conformis est eis que dicta sunt prius de
vocibus naturalibus et interjeccionibus et ceteris partibus
oracionis. Aristoteles dividit naturam in materiam et formam. 25
Set forma, que est terminus generacionis, est principium
quietis in generacione, et principium motuum ipsius rei gener-
ate, quia forme debetur accio, materie passio, ut Aristoteles
dicit, secundo Phisicorum, compositum tamen est agens
principale, set per formam sicut per instrumentum intrinsecum. 3°
Forma igitur est principium motus, secundum modum Boecii,
sicut essencia rei, quia essencia agit per formam, et secundum
modum Aristotelis est principium naturaliter agens, set in

7 matrem] in aliquem D 10 modus] motus D 12 est signum

om. D est signum rei om. FD 15 alt. sunt] sunt sic FD 19 si-

gnum naturale om. F 20 modo om. F 21 evidenciam] evidenciam

majorem F 23 divisio om. F 25 Aristoteles] et Aristoteles FD

in materiam om. D 31 modum om. D

i2r

movente non in moto. Quoniam vcro naturalia continent
materiam et formam, que vocantur nature a quibus naturalia
dicantur, et sciencia naturalis a qua diffcrt mathematica,
ideo sicut Aristoteles descendit ad diversitatem banc inter
g naturalia et mathematicalia, sic expedit quod hie faciat.

Distinccio 5. de omnibus causis naturalibus ct per se ct
per accide 11s \ Jiabens capitirta quatuor, 33 b 2.

Capitulum primum de divisione cause in quatuor modos
famosos.

10 Postquam dictum est de natura et modis ejus et proprie-
tatibus et annexis eis, subjungendum est de causis naturalibus
omnibus et proprietatibus et comparacionibus earum. Sunt
igitur quatuor cause principales et famose, scilicet, efficiens,
et materia, et forma, et finis. Efficiens est generans, ut homo

15 generat hominem, ignis ignem, et calor calorem, et sic de
aliis. Materia est de qua fit res, ut semen de quo fit embrio
in ventre matris. Set hec est materia que recepit opera-
cionem agentis et subicitur primo accioni et corrupcioni, quia
corrumpitur natura seminis specifica usque ad radicem com-

20 munem animato et semini, quod est essencia generis communis
eis, que essencia est principium materiale promovendum in
esse specificum, et hii duo modi materie tacti sunt supra,
capitulo quarto prius. Et tercius est, qui est altera pars
compositi subjecta forme in composicione, sive sit materia

25 generalis subjecta forme generis, sive sit materia specifica
subjecta forme specifice. De hoc modo eciam prius dictum
est, et est materia in qua, ut subjectum respectu accidentis,
ut tactum est in modis materie. Semen autem dicitur materia
et efficiens, set semen matris est materia, semen patris est

30 efficiens, sicut determinant Aristoteles et Avicenna libro De
Animalibus. Semen autem patris est materia spirituum, de eo

3 dicantur] dicuntur FD 5 faciat] flat F: fiant D 6-9 Distinccio

. . . famosos om. D 6 De] Universaliter de F et per se] per se F

7 quatuor] quinque F habens it. M 13 quatuor om. D 18 pr. et] ut F

22 supra] distinccio prima D : om. F 24 subjecta] abstracta D 26-

28 specifice . . . modis om. D 31 autem] eciam FD

122

enim spiritus radicales fiunt in embrione, sicut docet Avicenna
in 90 De Animalibus et asserit quod est sentencia Aristotelis,
et reprobat ibi Galienum contradicentem Aristoteli in hac
parte. Set hec certificabuntur inferius quinto libro. Materia
vero secundum Averroys hie est tribus modis, ut composi- 5
M a 1. cione tantum, sicut | lapides sunt in acervo ; vel alteracione,
ut panis est materia sanguinis, quia alteratur et transmutatur in
sanguinem, set sanguis non componitur ex eo, quia non manet
in eo set transmutatur in ipsum ; composicione et alteracione,
ut elementa sunt materia mixti, et manent quodammodo et 10
tamen alterantur multum. Forma autem est illud quod
perficit principium materiale, de cujus modis dictum est.
Finis autem est illud ad quod res perfecta in esse primo
ordinatur, ut finis hominis ultimus est beatitudo alterius vite,
et in hac vita est perfecta sapiencia in virtute et sciencia 15
quantum potest fieri in hac vita. Finis autem brutorum et
hujusmodi est homo, quia natura facit ea propter usum
hominis, et finis domus perfecte est ut prohibeat hominem
a caumatibus et algoribus et latronibus et bestiis nocivis et
hujusmodi. Natura enim et ars intendunt finem et agunt 20
propter aliquid, et illud est semper bonum verum, ut dicit
Averroys, non bonum apparens ; set intellectus aliquando
intendit bonum apparens, aliquando verum, ut homo malus
intendit malum, sub aliqua tamen specie et apparencia boni,
set homo Justus intendit bonum. Natura autem, quia non 25
habet deliberacionem nee eleccionem, habet uniformitatem
in sua eleccione vel intencione, et ideo intendit semper
bonum verum et non apparens. Causa tamen hujus alcior
est, de qua inferius dicetur. Finis igitur ab agente propter
sui bonitatem intenditur, et agens sic motum per intencionem 30

1 Avicenna] Dr Animalibus, 1. ix, c. i in fine (f. 41 a 1, ed. 1508).
5 Averroys] Methaphisica, 1. vii, c. 34 in cotnm. 22 Averroys] Phisicorum^

1. ii, c. 31 in cotnm. l intentum vero in rebus naturalibus est bonum verum.'

2 quod] quod hec FD 4 quinto] in quinto FD 8 ex om. D

12 modis] modis prius F: prius D 13 autem] vero FD illud om. D

16 autem om. FD et] plantarum et FD 17 propter] ad D 19 algo-

ribus] a frigoribus D 20 et agunt] nam agunt FD 22 non] et non

D : et ideo F 24 malum om. D 27 vel intencione om. F 28 non

om. F 29 dicetur] docetur D

123

finis transmutat materiam ut inducat formam, id est, formale
complementum in esse specifico. Et propter hoc patet quod
una causa est causa alterius. Finis enim per | intencionem F. 94 a 1.
I movet efficiens, et facit de non efficiente efficiens, et de 34 a 2.

? ocioso agens. Et efficiens est causa finis, quia facit totam
rem, dans ei posse consequendi finem suum, et forma est causa
materie et e converso ut dicit Averroys quia forma non potest
esse sine materia et e converso. Et idem potest causa esse
contrariorum, nam nauta per sui presenciam est causa salutis,

10 et per sui absenciam est causa periculi, et contrariorum con-
trarie possunt esse cause, ut calidum est causa caloris et
frigus frigoris. Et idem, manens idem, semper natum est
facere idem, ut Aristoteles dicit in fine De Generacione, unde
agens creatum si non variatur per absenciam et presenciam,

15 nee alio modo in substancia, nee in modo agendi, nee in
tempore, nee a parte materie, facit semper idem, et tamen
per diversitates dictas facit diversa ut per diversitatem materie
facit diversa ; ut sol constringit lutum et dissolvit glaciem.
Et plures cause possunt esse ejusdem, ut motus et lux et

20 calidum sunt cause caloris, quia agunt per unum modum,
scilicet per rarefaccionem materie ; et rarefaccio est immediata
disposicio ad calorem. Et una res potest esse in generibus
pluribus causarum, ut semen patris est efficiens embrionis,
et est materia spirituum. Et ad efficiens reducuntur omnia

25 que juvant ad accionem, ut sunt potencie naturales in secunda
specie qualitatis, que sunt quasi instrumenta artificum, et
elementa sunt instrumenta stellarum in operibus naturalibus,
et similiter omnia que annexa sunt aliis causis reducuntur ad
eas, ut sanguis menstruus cum semine matris, et vitellum ovi

30 cum albumine ; nam sanguis menstruus | est nutrimentum 34 b '■
embrionis, et vitellum pulli, et sic est a parte forme et finis,
quod annexa eis reducuntur ad racionem cause in eis. Et finis
est nobilior causarum, quia omnia ordinantur in finem, et
efficiens est nobilius forma et materia, quia dat eis esse, trans-

1 formale om. F 5 Et om. D 7-8 ut dicit . . . converso om. M

7 et e converso om. F 10 contrariorum om. D 14 variatur] variat D

et presenciam om. D 16 a] in D 17 ut] aut D 18 ut] et F

21 rarefaccio] per rarefaccionem F 30-31 sanguis . . pulli om. D

33 in] ad D

124

mutat enim materiam in esse specificum quod vocatur forma,
et forma est nobilius materia in tribus modi's predictis, Summa,
Pars iac°4t05 qui sunt superius primi modi. Set in aliis modis
non oportet, nam materia respectu forme accidentalis est
nobilius quam forma, quia substancia est nobilior accidente, 5
et singulare nobilius est universali, quia plus habet de esse,
et propter singulare est universale, et non e converso, quia
universale non est nisi conveniencia quedam singularium
suorum.

Capitulum 2m. de octo modis causarum. 10

Sed non possumus manifestare proprietates istarum causarum
sufficienter nisi dividamus causas in octo modos suos. Est
igitur quedam causa universalis, quedam particularis, quedam
per se, quedam per accidens, quedam simplex, quedam com-
posita, quedam in potencia, quedam in actu. Causa vero 15
universalis et particularis dicuntur aliis nominibus remota et
propinqua, mediata et immediata, communis et propria, et est
causa universalis que habet multas causas particulares sub
se et proprias et mediantibus illis facit effectus multos, ut
causa prima sive Deus est maxime universalis, et postea intelli- 2°
gencie motores stellarum, et postea celestia corpora, que
habent causas particulares sub se et proprias in istis inferiori-
bus, ut elementa et mixta, inanimata et animata, et omnis
34 b 2. causa universalis et primaria plus | influit in causatum quam
causa secundaria et particularis, ut incipit liber De Causis, 25
quia causa universalis operatur ex sua natura et per se, causa
autem particularis non potest operari nisi recipiat virtutem
cause universalis. Et iterum, causa universalis diucius con-
tinuat suam influenciam quam particularis, et multiplicius
influit propter suam universalitatem, scilicet, quia sua virtus 30
plures disposiciones inducit quam causa particularis, quia

1 materiam] naturam D 2 est] est dignius sive F nobilius] nobilior D

2-3 Summa Pars ia c° 4t0 om. FD 3 qui] qui eciam FD 7 non] non est

D 10 Capitulum . . .] om. D, de causis sequentibus et prioribusm marg, F

11 possumus manifestare] possunt manifestari F istarum] harum FD

15-17 Cause ... est om. F 17 ult. et] autem D 20 est] est causa F

21 corpora om. FD 27 autem] enim F 28 iterum] item F 29 quam]
quam causa D 30 universalitatem] utilitatem D 31 inducit] induit FD

I25

plurium effectuum operativa est communis quam propria, eo
quod propter hoc propria dicitur, quia artatur ad suum effe-
ctum. Unde pater est causa particulars filii, set sol est causa
universalis. Et diucius influit sol quam pater, quia pater non
; continuat generacionem usque in finem sicut sol, set solum
incipit per decisionem seminis, et sol facit plures disposiciones
quam pater, propter hoc quod ejus accio continuatur usque
in finem generacionis ; et ideo forcius et plus et vehemencius
agit, et non solum ad esse prolis, set ad continuacionem sui

10 esse. Et sol eciam plus influit, quia 'cause particulares sunt
instrumenta ejus et debilius agunt respectu cause universalis,
quam instrumenta et organa respectu artificis, sicut Aristoteles
vult secundo De Generacione. Nam agens universale potest
in eosdem effectus quos potest agens particulare, precipue cum

15 conjunguntur, quia mutuis auxiliis adjuvantur, et precipue
quia motores agencium universalium, scilicet, stellarum, sunt
substancie spirituales et magnarum operacionum per quorum
virtutem possunt stelle facere effectus agencium particularium,
set hoc dupliciter, uno modo per se in omnibus elementis et

20 mixtis in|animatis sine partibus agentibus. Nam stelle alterant F. 94 a
materiam mundi, ad formas elementorum et mixtorum inani-
matorum, et iterum ad generaciones animalium ex materia |
putrefacta. Nam virtus solis in materia putrefacta est sicut 35 a 1.
virtus patris in seminibus, ut Averroys dicit in 70 Methaphisice,

25 et in propagatis plantis et animalibus virtus solis facit illud
quod virtus maris et patris et plus, multis modis, ut expositum
est prius. Set non facit hoc sine virtute maris et patris, sicut
nee artifex sine securi vel alio instrumento, set tamen sicut
artifex est principale agens et non securis, immo sicut instru-

3° mentum, ita virtus solis, hoc est celi, est principale agens
respectu nature particulars inferioris secum cooperantis. Et
similiter est materia universalis et particulars, non solum in
genere materie pure, que est sola materia et altera pars com-
posite set in essencia generis compositi, quod est subjectum

35 verum et principale generacionis, et est essencia alicujus generis

4 sol om. D 6 per] earn per FD decisionem] intencionem F

11-12 ejus . . . instrumenta om. D n agunt] agit F 13 Nam] Et

jam D 15 et precipue om. D 18 virtutem] generantem F om. D

35 est om. D

126

compositi, unde si loquamur de generacione universaliter tarn
specierum et similitudinum qui sunt effectus incompleti, de
quibus dictum est in parte prima hujus operis, quam efTectuum
completorum et sim ilium agentibus nomine et diffinicione,
dicemus quod substancia generis generalissimi, sive a parte 5
compositi, sive a parte materie ejus, sive a parte forme illius
compositi, est prima materia et universalis, et secunda est
substancia corporea, et tercia, si descenderimus ad inferiora
ubi est completa generacio, est substancia corporea non
celestis, et quarta mixtum in universali si ad materiam alicujus 10
mixti ut hominis descendemus, et quinta semen animalis, et
sexta vegetabile, et septima sensibile quod est animal, ut
tandem ad hominem veniatur. Et hec intelligenda sunt in linea
universalium ut in linea singularium, nam sicut substancia uni-
versalis est in potencia et materia ad corpus, et corpus ad alia 15
35 a 2- universalia | subalterna usque ad animal, et animal usque ad
hominem, sic hec substancia ad hoc corpus, et hoc corpus ad
alia individua generum subalternorum usque ad hoc animal,
et hoc animal usque ad hunc hominem. Et eodem modo in
formis sive formalibus principiis, nam semper res generis 20
posterioris immediate est formale respectu prions, ut corpus
respectu substancie, et sic ulterius usque ad animal, et homo
respectu animalis, et sic in individuis, ut hoc corpus respectu
hujus substancie, et sic ulterius usquequo individuum com-
pletum in esse specifico sit ultimum formale respectu indivi- 25
duorum omnium generum, et sic a parte forme que est altera
pars compositi, dicendum est quod forma primi generis est uni-
versalis, et secundi est minus universalis, et sic ulterius, usque-
quo veniatur ad formam speciei subalterne ; et eodem modo
de materia generum. Et similiter in individuis materie singu- 30
laris et forme singularis omnium generum. Et in istis causis,
verum est quod plus influit causa universalis quam particu-
laris, et hoc quantum ad continuitatem influencie, ut priora
genera remanent diucius in specie corruptibili quam poste-

2 incompleti] incompositi D 8 descenderimus] descendimus FD

10 quarta] extra F 12 septima] alia F 14 ut] et FD 15 corpus

ad om. F ad alia] animalia D 17 hoc corpus ad om. F 18 aliqua]

alia FD 21 posterioris] posterius F 28 usquequo] usque MSS.

veniatur] adveniatur F 31 causis om. F

127

riora, ut in homine quando moritur remanet diucius natura
substancie et corporis et mixti et animalis natura ; et poten-
cius est in influencia, quia substancia non influit solum in
homine, set in omnibus speciebus substancie, et sic de cor-
5 pore in omnibus corporibus, et sic ultra. De fine similiter
intelligendum est quod quidam sunt propinquiores, quidam
remociores, et quidam universales, quidam particulares. Nam
finis naturalium propinqus sunt artificialia et futura beatitudo
est ultimus, quoniam finis artificialium | est virtus, et finis vir- 35 b '«

io tutis est futura beatitudo, non solum secundum fidem, set
secundum philosophiam, ut Aristoteles et Avicenna et alii
determinant. Nam ars perficit naturam et virtus artem, et
felicitas perficit virtutem. Et hec patent in homine, quia
naturalia ordinantur ad artem hominis, et ars ad virtutes in

15 eo, et virtus ad felicitatem quoniam naturalia non sufificiunt
homini in eo quod ultima perfeccio ejus est intellectus agens
per artificium ; unde nee cibi, nee cooperimenta, nee arma,
nee aliquid sufficit ei quod per naturam preparatur ; oportet
enim quod per artificium parentur ei omnia, secundum quod

20 docet Avicenna, quinto De Anima, et Aristoteles, quartodecimo
De A?iimalibus, et videmus ad sensum. In brutis enim sufifi-
ciunt naturalia in omnibus, habent enim cibaria naturalia terre
nascencia, habent coria et pilos pro indumentis, habent cornua
et dentes et ungues pro armis ; set homo ex potestate intel-

35 lectus facit sibi artificialiter omnia, constat quod ars non
sufficit ei in hac vita, set bonum virtutis est principalius arte
et natura, et ilia non sufficit ei absolute, secundum plenitu-
dinem | perfeccionis ad quam natus est, set exigitur ulterior F. 94 b 1.
perfeccio alterius vite, quia in magnis miseriis et periculis est

30 vita ista, secundum quod Aristoteles docet, primo Methaphi-
sice, quod natura hominis est multipliciter ancilla tarn miseriis

20 Avicenna quinto De Anima] 1. v, c. i passim. 'Nutrimenta etenim
que habent esse naturaliter et non artificio non congruunt ei/ 30 primo

Methaphisice] 1. i, c. 2 ' Natura etenim hominum in plerisque serva est.'

1 diucius om. D 9 quoniam] quando F\ quod non D 14 ad . . . eo]

virtutes F 16 in om. FD 19 parentur] parantur FD 20 quinto]

quarto M quartodecimo] quintodecimo M 21 In om. FD 22 in . . .
naturalia om. D 25 constat] et constat FD

128

corporis quam anime, ut manifestum est, eciam quantumcunque
sit homo bonus et preditus virtute, nam sitit et esurit et infir-
matur, et expositus est periculis ingnorancie multiplicis et pec-
cato, et tandem moritur miserabiliter, et ideo indiget ultimo
35 b 2. fine, qui est | futura beatitudo, propter quod docetTullius libro 5
De Immortalitate Anime, quod hec vita mors est, et Plato
in Fedrone docet quod propter hoc homo non debet studere
nisi ad mortificacionem vite presentis racionabiliter, ut sequa-
tur aliam vitam, asserens quod philosophia est cura et solici-
tudo mortis, et in hoc concordant omnes philosophi perfecti, 10
sicut in Moralibns exponetur. Et in hiis causis finalibus
accidit quod causa remota et universalis est potissima, et
remocio ejus est a parte posteriori in aliis causis ab anteriori,
ut futura felicitas est potencior virtute et arte et natura, et
plus influit in hominem : nam ipsa veraciter cognita inducit 15
hominem ad contemptum naturalium et artificialium, et ad
reputacionem virtutis minimam respectu felicitatis, et hoc est
ad fortiter expediendum virtutes propter earn, unde idem est
fortiter amare virtutem, et earn reputare quasi nichil respectu
future felicitatis, ita tamen quod ordinetur virtus semper ad 20
illam felicitatem, ut homo quantumcunque optimus reputet se,
semper quasi nichil dignum facere propter amorem beatitudinis
future consequende, in qua est status omnium bonorum
aggregacione perfectus, ut docet philosophia, et fides tenet
quod sit tale quod oculus non vidit et auris non audivit, 25
nee in cor hominis ascendit. Sed eciam Avicenna hec verba
recitat in decimo Methaphisice, amor igitur future felicitatis
vincit omnia, et ideo plus influit in hominem quam alii fines.
Cause autem per se et per accidens intelliguntur ex hoc quod

5 Tullius] Tusc. Disp. 1. i. 31. 6 Plato] Phaedo c. 12, perhaps through

Cicero. 26 Avicenna] 1. x, c. 3 passim.

1 eciam] ut F : om. D 6 Immortalitate] Immutabilitate D 12-13 et

remocio] set remocio FD 13 aliis] hiis D ab anteriori] ab interiori F :

subalternorum D 14 felicitas] beatitudo D natura] materia F

15-16 nam . . . hominem om. D 16 contemptum] contentum F: con-

ceptual D 17 virtutis om. D 18 expediendum] exponendum D

24 perfectus] perfeccionis D 25 et auris non] nee auris FD 26 Sed

eciam] Secundum eciam quod FD 29 et per accidens om. D

129

causa per se dicitur, que ex sua propria natura ordinatur in
effectum, causa per accidens que non sic, set quia concomitatur
causam per se, ut medicus vel ars medicine in mente medici
est causa per se sanitatis infirmi, et Socrates et homo et | hujus- 36 a 1.
5 modi que adherent medico sunt cause per accidens, quia ars
medicine et medicus in quantum hujusmodi ordinantur ex
propria virtute ut faciant sanitatem, set Socrates et homo
non, nisi quia medicus est homo, et Socrates. Similiter, homo
est causa per se ridendi, quia homo ordinatur ad hoc ex

10 propria natura, set medicus vel albus vel musicus vel quod-
cunque aliud in homine non nisi per accidens. Set intelli-
gendum est ex methaphisicis et logicis quod per se est
dupliciter, scilicet, per se et primo, et per se et secundario.
Homo enim est risibilis per se et primo, et Socrates est risibilis

15 per se et non primo, quia risibile debetur speciei principaliter,
et quia species reperitur in individuis. Ideo debetur secun-
dario eis et per se tamen, quoniam species est per se et non
per accidens in individuis. Eodem modo est hie ; ars medi-
cine est primo et per se causa sanitatis, medicus vero per se

20 et secundario. Et homo per se et primo est causa risibilitatis,
Socrates et Plato secundario, et sic de exemplis infinitis que
patent. Cause vero simplex, et composita, et in actu, et
potencia, non habent difficultatem. Causa simplex per se
statue est artifex ; causa simplex per accidens est Policletus

25 vel Plato et musicus et hujusmodi, set artifex Policletus est
agens compositum, et artifex musicus, et hujusmodi. Causa
vero in actu est quod presencialiter causat rem, causa in
potencia que de futuro potest causare, unde actus hie est
presencialitas, et potencia sonat in futuricionem. Ovum

30 igitur est causa materialis animalis in potencia, caro et os
et nervi et alia sunt cause in actu, ut carpentator edificans est
causa in actu, carpentator dormiens est causa domus in poten-
cia, et sic de aliis. Causa igitur cum sit relative dictum, si sit
in actu, dicitur ad causatum in actu, si sit in potencia dicitur

35 ad causatum in potencia, unde causa in actu est simul cum

22 Cause vero] an amplification of Arist. Physic. 1. ii, c. 36 sqq.

11 non] ont. D 15 et] set D 20 et secundario] set non primo F

31 alia] animalia D

R. B. II K.

i3°

36 a 2. causato | ut materia et forma cum domo vel cum prole
generata ; set agens particulare non manet in actu agens
post esse rei, ut Policletus postquam facta est statua, non
F. 04 b 2. est agens nee causa in actu set preterita, fuit enim causa | ejus,
set jam non est, quia non operatur in actu, nee conservat esse 5
statue, nee indiget statua esse Policleti, et si moriatur adhuc
statua est. Similiter mortuo patre filius secundum substanciam
manet, licet non in racione filii, set agens naturale universale
manet cum generato, ut virtus celi que continue recipitur in
generato ad conservandum esse ejus, et ideo agens universale 10
est semper causa in actu agens, si effectus suus est, et sic de
motoribus celorum, et de causa prima cujus virtus omnia
conservat.

Capitulum 3m. de castt et for tuna et casualibus et fortuitis.

Determinato sic de differences universalibus causarum, et 15
dicto quod causa quedam est per se et quedam per accidens,
volumus hie prosequi duas causas per accidens, que sunt casus
et fortuna, que magnam habent difficultatem. Sciendum igitur
quod casus et fortuna cognoscuntur per casualia et fortuita.
Omnes enim sciunt quod multa sunt casualia et multa for- 20
tuita, ut sextus digitus casualis est quia preter intencionem
nature est ; natura enim non intendit nisi quinque digitos, et
quod preter intencionem nature agentis accidit dicitur casuale,
et ideo ejus causa est casus. Fortuitum est quod accidit
preter intencionem agentis ex voluntate et proposito ut cum 25
aliquis fodit terram propter aquam et invenit thesaurum ; hoc
enim, cum sit preter intencionem fodientis, est fortuitum cujus
36 b 1. causa est fortuna, | a qua dicitur fortuitum. Et ideo casus et
casuale proprie sumpta in naturalibus sunt, fortuna et fortui-
tum in voluntariis, quamvis cum aliis large sumatur ad natura- 3°
lia et voluntaria, unde casus est equivocum. Secundo oportet
nos scire casuale et fortuitum magis in particulars Sciendum
igitur quod quedam sunt semper ex suis causis, quedam fre-

1 ut] et F: unde D 6 et] set FD 8-9 licet . . . manet om. D

11 causa om. D 17 volumus] volo FD duas om. D 20 quod]

quod casualia D 24 Fortuitum] Fortuitus F 30 aliis] causis D

!3i

quentcr et in majori parte, quedam in minore parte. Ea que
sunt semper sunt necessaria respectu suarum causarum sive
semper habeant esse, ut motus ccli, sive non semper sint in
actu. Dummodo tamen sint nata semper esse ex suis causis

5 in tempore debito ad esse eorum, ita quod respectu illius
tcmporis non possunt non esse, immo necessarium est esse
ex causis suis in tempore illo, ut ortus solis necessarius est in
omni mane, et eclipsis ejus est necessaria quandocunque inter-
ponitur luna inter nos et solem, licet non semper sint in actu

\o ortus et eclipsis. Ens vero in majori parte non est neces-
sarium respectu sue cause, et ideo ex defectu ejus fit ens in
minori, ut numerus quinque digitorum tantum est ens in
majori, set quia aliquando potest esse causa inpedita propter
superfluitatem materie, ideo fit sextus, et propter diminucio-

15 nem materie, scilicet, seminis ex quo fit puer, fiunt quatuor
digiti tantum, vel pauciores. Tercio sciendum est quod non
est aliudenspreter ista tria, scilicet, ens semper et in majori, et
ens in minori, secundum Aristotelem et Averroys ; ideo non est
aliquod ens ad utrumlibet, quod vulgus credit esse dififerenciam

20 entis. nullum enim ens potest indifTerenter et equaliter esse et
non I esse simul et semel. Set si non sit semper, oportet quod 36 b 2.
ens in majori sit ens in minori, et licet materia sit in potencia
ad duo contraria, quorum utrumque est ens ad utrumlibet,
est ens in majori secundum sui naturam, tamen simul et

25 semel fit unum eorum, et in eodem tempore, inpossibile est
aliud fieri in eadem materia. Materia enim elementorum est
in potencia ad pluviam et siccitatem, set in uno tempore ad
unum, et in alio tempore ad alium, ut in yeme ad pluviam
et in estate ad siccitatem, et in yeme est pluvia in majori,

30 quando tamen causa sua deficit ad ejus produccionem accidit
siccitas, quod est in yeme ens in minori, set non simul et
semel accidunt in eodem loco et in eadem materia et in
eadem hora, et ideo quando materia est in debita disposicione

3 semper sint] sit F 4 Dummodo tamen] Dum tamen non D causis

om. F 6 est] est eis F: est ea D 12 tantum] tunc D 13 quia

om. D esse om. F 16 est om. D 17 et in] et ens in F

17-18 et ens in] et in D 20 enim ens] enim est ens quod F

22 sit] fit M materia om. D 23 est . . . utrumlibet om. MF

24 sui] suam F 28 tempore om. FD

K 2

132

ad esse pluvie, propter hoc quod causa ejus non recipit im-
pedimentum, pluvia non dicitur equaliter fieri et non fieri, nee
esse et non esse, set esse tantum. Quando vero causa pluvie
deficit et materia disponitur ad siccitatem, per causam que
non recipit impedimentum, ut aliquando in yeme contingit, 5
et hoc per stellas calidas dominantes, tunc siccitas contingit
et non equaliter se habet ad esse et non esse, set ad esse
tantum. Et sic eciam est de anima racionali, que est ad
opposita, scilicet, ad vicium et virtutem, licet enim sit in
potencia pro diversis temporibus, ut fiant in ea vicium et | 10
F. 95 a 1. virtus et esse virtutis et non esse, non tamen habet potenciam
ad hoc, ut virtus equaliter fiat et non fiat in eodem tempore ;
set si est disposita exerciciis bone voluntatis et bonarum
operacionum secundum quod oportet, tunc virtus adest, secun-
37 a 1. dum quod oportet, | et ejus esse accidit tantum. Cum autem 15
contrario modo disponitur anima, tunc non esse virtutis fit,
et ideo nunquam possibile est simul et semel, ut habeat se
aliquod ens equaliter ad esse et non esse, et ideo nullum est
contingens ad utrumlibet, ut simul et semel equaliter fiat et
non fiat, sit et non sit, set debet intelligi contingens ad utrum- 20
libet respectu diversorum temporum: ut possibile est hanc
vestem incidi in uno tempore, et non incidi in alio, set non
simul et equaliter in eodem tempore, secundum Aristotelem
et Averroys in 2° Phisiconim. Et ex hac divisione encium
extrahere debemus quod casuale et fortuitum sunt encia in 25
minori ; set non quecunque encia in minori, set talia que con-
tingunt ab agentibus propter aliquid aliud respectu cujus
coincidit casuale. Et ideo cum aliquis confricat barbam
suam ociose, scilicet, non propter aliquid, quod possibile est,
et cadant pili de barba, non est casuale, set cum propter finem 30
aliquem confricat barbam ut propter pruritum aliquem, vel
propter aliquid aliud, et cadant pili, tunc pili sunt casuales.
Agens enim voluntarium potest agere propter finem et sine fine,
licet agens naturale non. Quando igitur agens intendit aliquid

2 et non] tunc D 13 si est] si F: est D exerciciis] exercisium F

14 operacionum] opinionum F secundum] set F 14-15 secundum quod

oportet om. FD 16 anima] a causa D 20 contingens ad utrumlibet

om. D 24 ex hac divisione] per hanc divisionem D 30 et] ut F:

quod D cum] tamen D

*33

et juxta illud accidit aliquid non intentum ab eo agente, tunc
respectu illius agentis dicitur esse casuale, ut cum aliquis vadat
ad forum ut emat et non propter debitum recipiendum, occurrat
ei tamen debitor, recipiat suum debitum : recepcio debiti est
5 casuale et fortuitum, et hoc sive emat sive non. Set si non
emat, cum propter hoc venit tunc accio frustra est et in vanum.
Casuale vero est quando aliquid ei evenit preter intentum, ocio-
sum vero quando nichil intendit per accionem suam. Si igitur
tale est casuale, ut expositum est, et casus est ejus causa, tunc

io non inmerito queritur | quid secundum diffinicionem et quid 37 a 2.
secundum rem debet dici casus in exemplo dato. Et Aristoteles
diffinit casum sic, quod casus est causa per accidens eorum
que fiunt in minori parte ab agentibus aliquid, et hec diffinicio
patet per jam dicta. Set quid sit secundum rem, scilicet, que

15 res debet dici hec causa per accidens, veniamus ad exemplum,
sicut prius diximus, quod Policletus respectu artificis est causa
per accidens. Demus igitur exemplum, verbi gracia. Iste fodit
terram propter aquam et invenit thesaurum quern non intendit.
Quid igitur erit hie casus ? Hie non sunt nisi tria, scilicet, in-

20 vencio thesauri, quod non est nisi casuale et non casus ; nee
fodiens absolute potest dici casus, quia tunc comparatus ad
aquam et thesaurum equaliter se haberet, nee fodiens intendit
aquam, quia si intenderet invenire carbonem, ad hoc acci-
deret invencio thesauri ibi depositi, et dicendum est quod

25 fodiens propter aliquid indeterminate, et non propter the-
saurum est casus comparatus ad invencionem thesauri, nam
fodiens propter aliquid indeterminate potest infinita intendere,
scilicet, aquam, carbonem, arenam, lapides, et sic de infinitis,
ad quorum quodlibet indifferenter se habet invencio thesauri

30 non intenti, et ideo casualis dicitur et fortuita invencio thesauri
respectu talis fodientis, et est effectus ejus per accidens non
per se. Casuale ergo habet causas infinitas, scilicet, fodiens
propter aquam, vel arenam, vel lapidem, et sic de infinitis.

2 vadat] vadit FD 9 tunc ow. Z) 13 parte om. F

18 intendit] intendebat FD 20 non est nisi] est FD 21 comparatus]

operatus F 22 et thesaurum om. D haberet] haberent F intendit]

intendens FD 23 ad hoc] ad hue F: adhuc idem D 24 invencio . . .

depositi om. D 30-31 invencio . . . fodientis om. D 33 de infinitis]

deinceps D

I34

Et cause infinite sunt accidentales et non per se. Similiter
juxta invencionem aque potest contingere thesaurus, vel
pannus, vel alia infinita. Causa igitur ejus est ilia res que
intendit in quantum potest infinita intendere quibus accidit
37 b i. casuale : et ideo | quod est per se respectu intend, est causa 5
per accidens respectu casualis, et in quantum est causa per
accidens, sic est respectu non intenti, et casus respectu vero
intenti est agens per naturam vel per intellectum que sunt
per se agencia.

Capitulum 4m. de exposicione intencionis nature, et quomodo 10
intenium^ scilicet, finis imponit necessitatem rebus naturalibus
cum e converso fiat in doctrinis.

Nunc vero ad evidenciam predictorum volo exponere in-
tencionem nature, et quid imponat necessitatem in rebus
F. 95 a 2. naturalibus. Intencio vero | nature, scilicet, create, et preci- 15
pue nature universalis in corporibus celestibus, et nature par-
ticularis hie in inferioribus, non habet cognicionem, et ideo
nee intencionem que sequitur ad cognicionem, set intencionem
naturalem que est appetitus naturalis finis alicujus quod est
ultimum in execucione et primum in operacione, set non est 20
ultimum quodlibet, set ultimum quod est bonum et melius
aliis, et est semper bonum verum, nunquam apparens, ut prius
dictum est. Quando vero ille finis accidit, tunc nullum est
peccatum, nullus error nature, nee contingunt casualia, set
quando materia est superflua tunc accidit error ; ut quod 25
natus habeat sex digitos, et duo capita, vel tres aut quatuor
pedes, et sic de quolibet membro superfluo in animali, tunc
vocatur peccatum nature: et similiter quando accidit diminu-
cio membri debiti propter diminucionem materie. Quando
vero accidit quod proles est alterius speciei omnino et secun- 30
dum partes, tunc est monstrum, sicut pluries accidit, et hoc

5 respectu] causa respectu FD 7 respectu . . . et om. MF 8 naturam]

materiam D 10-12 exposicione . . . doctrinis] intencione nature D

11 rebus] in rebus F 12 post doctrinis add. F ' Istud est annexum

casualibus et fortuitis' 14 imponat necessitatem] imposita natura D

22 nunquam] non D 23 alt. est om. D 26 natus] natum FD

30 proles] plures F

135

potest fieri multis de causis, aut ex commixtione seminum
diversorum animalium, aut ex accione celestium virtutum, et
aliter, secundum quod au tores docent. Set quoniam hec fiunt
a natura, quomodo faciet ea sine intencione quacunque ? quare j

5 operabitur in formacione eorum si non intendat ea? Non 37 b a-
enim operatur propter nichil post formacionem quinti
digiti, cessaret enim si non intenderet aliquid boni. Et potest
dici quod operatur sextum digitum, set non propter se, set
ne materia relicta informis putrefieret et corrumperet alios

io digitos, et ideo finis intentus non est sextus digitus, set salus
aliorum digitorum, aut si alico modo intendatur propter salu-
tem tamen digitorum aliorum, tunc est valde per accidens et
nullo modo per se. Set tamen quando aliquis vadens ad
forum occurrens debitori, a quo recipit pecuniam, ipse gratis

15 recipit earn ex proposito, et gaudet se recipere, ergo intend it
illam, et tunc non est casuale, licet fuerit casuale respectu
intencionis emendi, et a principio, non tamen in fine. Ergo
similiter hie dicendum est quod non sequitur, nam voluntas
libera est, et ad opposita potest se convertere in diversis tem-

20 poribus, set natura saltim particulars, nee natura universalis,
in quantum coaptat se particulari, non vadit in opposita, et
ideo non mutat finem suum sicut voluntas, et propter hoc
respectu nature agentis, monstrum vel peccatum erit casuale,
tarn in fine quam in principio. Quoniam autem natura facit a

25 casu errores in animalibus, et magis solicita est circa animalia
quam circa plantas, non tamen propter hoc cadunt peccata,
sic in plantis sicut in animalibus, nee in rebus inanimatis sicut
in animatis, propter enim nobilitatem animalis deformitas
statim apparet in eo, et quia habet membra determinata

30 numero et magnitudine et figura propter suam nobilitatem
et operaciones certas, ideo si fiant partes ejus in majori nu-
mero vel minori, vel in quantitate non debita, vel figura,
accidit deformitas et impedimentum operacionum suarum, et
ideo peccatum. Set in plantis non determinatus est | numerus 38 a 1.

35 parcium, nee magnitudo, nee figura, et ideo si habeat una

12 tamen] om. FD 15 earn] earn et FD 16 illam om. D

fuerit] fuit FD 20 saltim] saltern FD 32 non debita] majori vel

minori D 35 figura] figura non debita D

J36

planta plura folia vel plures ramos vel majores vel minores
vel aliter figuratas, non accidit deformitas, et ideo nee pec-
catum, licet materia sit superflua vel diminuta. Monstruositas
similiter aut nulla aut non tanta accidit in plantis, nam non
est ibi commixtio seminum diversarum plantarum, quia plante 5
sunt immobiles et affixe terre, et ideo si accidat monstrum in
eis non potest esse, nisi ex virtute celi. Verum enim est quod
Avicenna dicit, decimo octavo De Animalibus, quod mon-
strum est in plantis, et Averroys negare vult monstrum esse
in eis et per consequens, non sit nisi in animalibus, quia natura 10
magis solicita est in eis quam in plantis, set non est intencio
Aristotelis, nee forte Averroys, sic arguere absolute, set
secundum posicionem Empedoclis, qui posuit monstra et
peccata in animalibus esse intenta a natura, et ita esse natu-
ralia sicut alia opera nature que recte fiunt, et tunc sequeretur 15
quod si in animalibus fierent naturaliter et in plantis similiter,
et e converso, set nee intenduntur in istis nee illis a natura,
F. 95 b 1. set fiunt preter intencionem nature in animalibus | et similiter
si fierent in plantis. Set constat peccata non fieri in plantis,
quicquid sit de monstro. Et hie Empedocles posuit causam 30
necessitatis rerum naturalium esse materiam et non finem, ut
quia materia pluvie est gravis ideo descendit et non propter
finem, et dentes maxillares sunt majores quia multa materia
confluit ibi, non propter aliam necessitatem finis, et sic in
omnibus possunt omnia contingere propter necessitatem 25
materie. Set Aristoteles obviat ei et docet quod necessitas
38 a 2. rerum naturalium est a fine. Finis enim necessi|tatem im-
ponit eis, qualis enim finis est talis fit rei composicio, ut quia
dentes maxillares sunt facti ad molendum cibum, ideo sunt
lati, et anteriores sunt acuti quia facti sunt ad dividendum 3°
cibum, et pluvia fit propter segetes et terre nascencia, et dicit
Averroys quod aliter corrumpetur mundus elementorum et
ideo propter hos fines fiunt, et non propter materie gravi-

8 decimo octavo De Animalibus] ' Accidunt multa monstra in vegetabilibus '
(f. 63 a 2) ed. Ven. 1508. 26 Aristotles] Physic. 1. ii, c. 87. 32 Aver-

roys] Phis. 1. ii, com. 77.

6 accidat] accidit F 8 quod] quia M 10 non] quod non FD

sit] fit M nisi om. F 16-17 similiter et e contrario] aliter D

,,„ lit'

tatem. Set finis cogit materiam ad hoc, ut clevet humores
aqueos ad locum frigid um in aere, ct generetur ibi propter
frigiditatem congelantem, quia locus ille est frigidissimus.
Et licet sit sic in naturalibus, quod finis imponit necessitatem

5 eis que sunt in finem, non tamen sic est in doctrinis et scien-
cialibus, nam conclusio, que est finis, non inponit necessitatem
principiis, set e converso et necessitatem communem ut in
omni silogismo, et necessitatem essendi ut in demonstrativa
sillogismo, propter enim ea que posita sunt in premissis,

lonecesseest aliud evenire in conclusione. Et in artificialibus,
ultimum est semper primum, hoc est ipsum artificiale est
propter agens, omne enim agens per intellectum est finis
suarum operacionum quia propter se facit non propter aliud, ut
Deus est finis creature, et homo finis omnium que facit, quia

15 propter se facit, licet Deus propter gloriam nominis sui,
scilicet, ut ostendat divicias bonitatis sue, ad quam partici-
pandam fecit omnem creaturam, secundum cujuslibet possi-
bilitatem, homo facit omnia propter utilitatem suam, et ideo
homo facit virtutem moralem propter se, scilicet, ut adquirat

20 suam felicitatem, que quia non fit ab eo, nee earn per se
adquiret, set gratis datur ci a Deo, ideo ilia videtur necessi-
tatem imponere homini, ut ideo habeat animam racionalem,
que est nata cognoscere Deum et venerari perfecte, in quibus
tribus consistit fejlicitas eterna. 38 b

1 materiam] naturam D ut] quod D 2 generetur] graventur FD

3 ille] ibi D 4 quod] quia F 5 scieneialibus] seminalibus D

13 facit om. M 20 suam] futuram FD 22 habeat om. D

/Jfc

Opera hactenus inedita Rogeri Baconi

Fasc. Ill V

LIBER PRIMUS

COMMUNIUM NATURALIUM
FRATRIS ROGERI

PARTES TERTIA ET OUARTA
EDIDIT

ROBERT STEELE

OXOXII

E TYPOGRAPHEO CLARENDONIAN^

MCMXI

HENRY FROWDE, M.A.

PUBLISHER TO THE UNIVERSITY OF OXFORD

LONDON, EDINBURGH, NEW YORK

TORONTO AND MELBOURNE

131*

NOTE

The completion of the first book of the Communia Naturalium
permits us to consider its relationship to three other works of Bacon,
the Opus Tertium (B), the first treatise in B.M. 8786 (S)— which is
the first part of the Compendium Philosophic, Def. IV— and that in
Digby 190, the ' de principiis nature' (P).

S and P were undoubtedly written before any part of the Com-
munia Naturalium was in existence. They both contain much that is
not included in it, and show, in those parts that cover the same ground,
earlier forms of the argument and different conclusions. S seems the
earlier, it coincides with M in pp. 54-9, 69-75, 78-86, and 239-67
of this edition, going on with other matter, and finishing with pp. 142-
98 of the Opus Tertium (Brewer). P begins at p. 50, 1. 11, and goes
on generally to pp. 59, 66-9, 74, 75, 78-86, and 239-67, where it
stops. It will be remembered that some of these passages occur only
in M, not in F or D. Yet the note in D (p. 57, 1. 3) refers to P, and
that to 1. 7 quoted from F to a MS. of the S type. The passages
common to the Opus Tertium and the Communia Naturalium are
pp. 173-9 (189-97 Brewer), 225-39 (168-84 Brewer) and some
part which has yet to be determined of pp. 275-308. Of these the
second and the third were plainly written for the Opus Tertium, and
afterwards incorporated in the Communia Naturalium. The first, I
incline to believe, had a common source in S.

It has been pointed out in the notes of the first part that the
Communia Naturalium, or some part of it, was written before the
Opus Majus, and that it was subsequently revised ; the two editions
being represented by F and M. F is much nearer to S and P in the
common passages than M. F itself was evidently corrected early in
the fourteenth century (say 1320) and pp. 224-39 inserted, the
insertion being a little longer than the passage borrowed from the
Opus Tertium. A very remarkable fact in the history of M (which
dates from the middle of the fifteenth century) is that the copyist, after
transcribing the chapters on pp. 92-107 from some source at present
unknown to us, went on with 'Pars quarta Communium Naturalium.

Hiis habitis de parte materie . . .' instead of ' Distinccio quarta ' &c.
Having finished the leaf he found out his mistake, marked it for
erasure, and began again correctly. This form is not that with which
the fourth part does begin, but it is found in S and P. It would
almost seem as if the present form of this fourth part were due to
a late editor. It is to be hoped that some happy chance may disclose
another MS. which will throw light on the question.

I may be allowed, while disagreeing entirely with M. Duhem's
proposed reconstruction of the Opus Tertium, to add a tribute to the
insight, amounting to genius, which discovered the important fragment
he has given to the world, and to point out that it also includes the
' tractatus alkimisticus ' sent with boy John to the pope — (pp. 181-90,
Duhem, Opus Tertium) — a work of the first importance for the under-
standing of mediaeval alchemy. I desire to renew my expression of
thanks to those who have helped in the preparation of this edition.

Robert Steele.
Savage Club, London.

SUMMARY OF CONTENTS

PARS TERCIA

PAGE

de motu et concomitantibus motum.

(Distinccio prima.)
Cap. i. de motu quid est secundum descripcionem Aristotelis et

quid secundum suam essenciam 138

Cap. 2. de motu in quo sit, sicut in subjecto, et in quo differt ab

accione et passione 1 45

Cap. 3. in quo, excusacione facta de infinito loco et vacuo, prose-
quitur statim post motum de tempore, per comparacionem ad
alias species mensure duracionum, que sunt eternitas creata et

increata 149

Cap. 4. de diffinicione temporis secundum Aristotelem, et quid sit
tempus secundum genus et differenciam, et quomodo habet esse 153

Cap. 5. (de quiete) 156

Cap. 6. in quo declaratur quod anima non est subjectum temporis
nee aliquis motus dictus precise . . . . . . .158

Cap. 7. de instanti 168

Cap. 8. de evo 173

Uistinccio secunda de loco et vacuo, habens capitula octo.
Cap. 1. de distinccione modorum loci . . . . . .182

Cap. 2. de essencia loci secundum quod est quantitas . . .189
Cap. 3. de loco ut est res naturalis conservans locatum . . 200
Cap. 4. de vacuo quantum ad ejus necessitatem propter locata et
propter motum augmenti et nutrimenti, et propter motum

localem 206

Cap. 5. de necessitate vacui propter grave et leve, rarum et
densum . . . . . . . . . . .210

Cap. 6. de existencia vacui secundum se . . . . .216

Cap. 7. de loco et motu spiritualium substanciarum . . . 224
Cap. 8. de loco substanciarum spiritualium 228

PARS QUARTA

de produccione rerum in generali.

(Distinccio prima de generacione.)
(Cap. 1. de alteracione et generacione rerum)
Cap. 2. de intencione et remissione forme substancialis
Cap. 3. de successione generacionis forme substancialis

240

242
245

PAGE

Cap. 4. de mensura ultimi esse termini a quo .... 250

Cap. 5. de differentia produccionis permanencium et successi-

vorum ............ 261

Cap. 6. de reprobacione opinionis tercie circa exitum rerum in

esse 264

Cap. 7. de ipso generato, quid est quod generatur . . . 266

(Distinccio secunda de generacione rerum in speciali.)

(Cap. 1. de generacione elementorum) 268

(Cap. 2. de generacione mixtorum et plantarum) . . . 274

(Cap. 3. de generacione brutorum animalium) .... 278

(Cap. 4. de generacione hominis) 279

(Distinccio tercia de anima.)

(Cap. I. de produccione parcium anime) ..... 281

(Cap. 2. de anima sensitiva) 284

(Cap. 3. de unitate et pluralitate anime intellective) . . . 286
(Cap. 4. de composicione anime racionalis) . . . .291

(Cap. 5. de virtutibus, utrum sint partes anime) .... 294

(Cap. 6. de partibus vegetative virtutis) 297

(Cap. 7. de partibus intellective virtutis) 298

(Distinccio quarta de generacione non recta.)

(Cap. 1. de monstruosa generacione) 302

(Cap. 2. de generacione per divisionem) 305

(Cap. 3. de generatis ex putrefaccione) 308

*37

tatem. Set finis cogit materiam ad hoc, ut clevet humores
aqueos ad locum frigidum in aere, et graventur ibi propter
frigiditatem congclantcm, quia locus ille est frigidissimus.
Et licet sit sic in natural ibus, quod finis imponit necessitatem
g eis que sunt in finem, non tamen sic est in doctrinis et scien-
cialibus, nam conclusio, que est finis, non inponit necessitatem
principiis, set e converso et necessitatem communem ut in
omni silogismo, et necessitatem essendi ut in demonstrativa
sillogismo, propter enim ea que posita sunt in premissis,

to necesse est aliud evenire in conclusione. Et in artificialibus,
ultimum est semper primum, hoc est ipsum artificiale est
propter agens, omne enim agens per intellectum est finis
suarum operacionum quia propter se facit non propter aliud, ut
Deus est finis creature, et homo finis omnium que facit, quia

15 propter se facit, licet Deus propter gloriam nominis sui,

scilicet, ut ostendat divicias bonitatis sue, ad quam partici-

pandam fecit omnem creaturam, secundum cujuslibet possi-

bilitatem, homo facit omnia propter utilitatem suam, et ideo

• homo facit virtutem moralem propter se, scilicet, ut adquirat

20 suam felicitatem, que quia non fit ab eo, nee earn per se
adquiret, set gratis datur ei a Deo, ideo ilia videtur necessi-
tatem imponere homini, ut ideo habeat animam racionalem,
que est nata cognoscere Deum et venerari perfecte, in quibus
tribus consistit fejlicitas eterna. 38 b r.

1 materiam] naturam D ut] quod D 3 ille] ibi D 4 quod]

quia F 5 in] ad F sciencialibus] seminalibus D 13 facit

om. M 20 suam] futuram FD 22 habeat om. D

f. 95 b i. Pars Tercia primi libri Philosophie Natur-
altSy in qua docetur de mottt et concomitantibus
tnotuni, habens distincciones et capitula.

Capitidum primunt de motu quid est secundum descripcionem
Aristotelis et quid secundum suam essenciam. 5

Postquam in prima parte hujus libri primi de Communibus
Naturalium determinatum est de efficiente naturali, et in
secunda parte de materia et universaliter de causis naturalibus,
nunc in hac parte tercia dicendum est de motu, et hiis que
pertinent ad ipsum, nam cum determinatum sit de causis 10
naturalibus, et natura est principium motus, consequens est ut
fiat sermo de motu et eis que ipsum comitantur.

Et primo, volo exponere quid sit motus. Aristoteles vero
dicit quod sit actus inperfectus. Nam dum aliquid movetur
tendit ad aliquid perfectivum sui motus, et in illo fine habetur 15
actualitas completa, et actus et actualitas idem sunt hie,
propter quod motus dicitur quidam actus inperfectus, et
actualitas mobilis inperfecta que tendit in terminum motus,
sicut in perfeccionem, ut in motu secundum locum, cum grave
movetur in medio deorsum, habet actualitatem aliquam et 20
actum tendentem in suum ubi, sive locum qui est deorsum, et
cum venerit ibi, habet illud quod desiderat, scilicet, locum pro-
prium in quo habet actualitatem sui esse, que est completiva
motus sui, et sic est de omni alio motu. Et Aristoteles
premittit aliam descripcionem motus, dicens quod * motus est 25
actus existentis in potencia secundum quod hujusmodi ', id est,
secundum quod est in potencia ad aliud, non secundum quod
aliquid est in actu proprie, verbi gracia, quando fit statua de

13 Aristoteles] Phys. iii. 8-n.

1 naturalis] de communibus add. F 3-5 habens . . . essenciam om. D

5 essenciam] quantum ad genus predicamenti add. F 13 exponere] com-

ponere D 14 sit] est FD 15 tendit] intendit F aliquid] aliquem finem
FD 16 idem] id M 17 quidam] quidem M 20 actualitatem] actualitatem
modicam F 24 alio motu] moto D 26 existentis] existens F\ entis D

139

ere, fit quidam motus ad esse statue per artificem | set motus 38 b 2.
non est in actu en's absolute, secundum materiam eris actualem,
quia sic quiescit, et non alteratur nee movetur ; unde non est
motus in eo nisi quando incipit artifex operari in descripcionc
5 eris ad formam statue, tunc est es in potencia ad statuam, id
est, ordinatum ad hoc, ut fiat statua, et non est actu statua et
ideo in potencia est statua, scilicet, in potencia propinqua non
remota; nam jam recepit es aliquam alteracionem | et disposi- F. 95 b 2.
cionem respectu forme, et ideo habet jam aliam actualitatem re-

10 spectu istius quam prius non habuit. Unde hoc esse in potencia
inportat aliquam actualitatem et aliquem actum, licet inper-
fectum, et ideo non est pura potencia et remota, set propinqua.
Nam es, antequam artifex agit in illud, est in pura potencia
remota, sine omni actualitate ad formam statue, quia non

15 magis ordinatur ad earn, quam ad formam vasis, vel alterius
rei cujuscunque fiende de ere, et ideo non habet tunc aliquam
actualitatem nee actum respectu statue, et ideo caret potencia
propinqua, de qua loquitur hie Aristoteles, que est actus
quidam inperfectus, ut expositum est in prima diffinicionc.

20 Additur eciam in diffinicione hac hec particula, secundum
quod est hujusmodi, id est, secundum quod est in potencia,
quod duobus modis potest intelligi ; uno modo, per priva-
cionem actus completi statue, ut dicamus quod motus non
est actus eris existentis in potencia ad statuam secundum quod

25 est in actu completo, set incompleto, ut expositum est in prima
diffinicione. Qui actus incompletus habet secum potenciam,
nam est in potencia ad completum actum, et ideo additur,
'secundum quod est in potencia'. Aut exponitur respectu
actualitatis ipsius eris, secundum quod est es, nam motus non

30 est actus eris existentis in potencia, secundum | quod est in 39 a 1.
actu, scilicet, es, et sub forma eris, sed, secundum quod est in
potencia ad formam statue. Aliqua enim proposicio est vera
per se uno modo, et vera per accidens alio modo, ut 'album
disgregat visum'; hec est vera per se, quantum ad racionem

2 materiam] naturam D 4 in descripcione eris] et disposiciones F: et

disponere D 5 tunc . . . potencia] sive D 6 et ideo in potencia iter. M

9 forme] forme statue F aliam] aliquam F 10 istius] illius FD 18 que]
et F: qui M 26 qui] et F: illius D 28-29 quod est . . . eris iter. D

L 2

140

albedinis. De proprietate vero albedfnis est ut disgreget
visum, secundum communem posicionem philosophorum, set
racione subjecti est vera per accidens. Et hec est vera per se,
1 album currit ' respectu subjecti, et per accidens respectu
albedinis. Similiter, postquam artifex incepit operari, hec 5
proposicio ' es existens in potencia ad statuam est in actu es '
est vera, set per accidens racione eris per se vero racione, qua
jam subicitur alteracioni et accioni agentis. Set si dicatur ' es
in potencia ad statuam est in actu eris, secundum quod est in
potencia', falsa est, quia hec terminacio, secundum quod est in i0
potencia ad statuam, non debetur eri, ut est in actu es : sicut
hec est falsa, 'album racione subjecti disgregat in quantum
hujusmodi,' vel ' album currit in quantum hujusmodi racione
albedinis ' ; et ideo voluit, quod motus sit actus eris existentis
in potencia, et hoc, secundum quod est in potencia ad statuam, 15
non secundum quod est es in actu. Sic enim falsa esset sua
proposicio. Deinde sciendum est, quid est motus secundum
esse predicamentale, scilicet, in quo predicamento sit : et licet
multa verba fiant de hoc, et multe opiniones, tamen dicendum
est, quod est in tercia specie qualitatis. Est enim passio ; ilia 20
enim species tercia dicitur passio et passibilis qualitas.
Passibilis vero qualitas est, ut rubedo in auro vel alio, que est
qualitas nata permanere in suo subjecto. Passio vero est, ut
rubor ex verecundia, et pallor ex timore, quia subjectum
patitur et alteratur per ea, set non durant naturaliter quantum 25
39 a 2 est de se. Hoc dico, quod in tantum possit homo | affici vere-
cundia, et tarn diu, et tarn fortiter, quod semper remaneret ei
rubedo, et similiter de pallore per timorem, et fierent passibiles
qualitates. Set hoc non est de proprietate ipsius passionis,
nee de ejus virtute, set quia fortiter obedit natura cogitacionibus 30
anime et affeccionibus ejus, et ideo multa que diu durant fiunt
ab anima in propriis corporibus, sicut Avicenna docet quarto De
A?iima, et octavo De Animalibus, et alibi, ut inferius exponetur.

32 Avicenna] De Anima iv. 2, 4 ; De Animalibus viii. 2.

1 vero] enim FD 6 pr. es] ens D 10 terminacio] determinacio F

25 durant] duratur D 26 tantum] quantum F 32 corporibus] tem-

poribus D

'4'

Dico igitur, quod motus est passio, quia non est nata ex sua
proprietate durarc, quoniam adveniente secunda parte corrum-
pitur prima, et hoc ex sua natura non aliunde. Ncc obstat
quod motus durat diu, ut motus eeli, quoniam in natura sua
g continue corrumpitur et deficit, licet alie partes ejus renoventur
continue. Set et ille deficiunt et novo fiunt non manende, set
statim corrumpende. Nee tamen propter hoc, quod adveni-
ente secunda parte temporis corrumpitur prima, erit tempus
passio, set quantitas. Nee motus est quantitas propter simili-

io tudincm temporis quoniam quantitas dicitur cujus proprium
est, ut secundum earn dicatur aliquid equale vel inequale alii,
et tempus est hujusmodi et non motus, nam secundum tempus
dicuntur motus equales vel inequales, et non e converso.
Item, quantitas continua est, cujus partes copulantur ad com-

15 munem terminum, ut partes linee ad punctum, et partes

temporis ad instans, | set non est hoc per se et primo in motu, F. 96 a 1.
sicut nee in substancia, licet quantitas et substancia habeant
hujusmodi partes copulatas. Essencia, igitur, motus passio
est, et non est quantitas set quanta, sicut substancia. Set hie

20 sunt dubitaciones grandes, primo | quia quod Aristoteles dicit 39 b *•
quinto Methaphisice quod motus est quantitas per se, multum
turbare potest multos. Set considerandum est diligenter quod,
sicut vult in Prcdicamcntis, motus non est quantitas, sed
quantus. Et sermo ejus in quinto non est ad literam intelli-

25 gendus, quoniam ibi dicit quod tempus est quantitas per
accidens, et motus per se. Manifestum est enim quod tempus
est vera species quantitatis, et ideo est quantitas per se.

Set dicendum est, quod Aristoteles in quinto Methaphisice
loquitur de quantitate et quanto magis secundum modos

30 famosos et veros, quam per assignacionem specierum quanti-
tatis, quod manifestum est ex proprietate illius libri, quoniam
distinguit vocabula famosa omnibus scienciis communia et
rebus, quia ilia sciencia est communis omnibus. Et patet quod
multa vocabula ibi distinguit, que non sunt generalissima nee

21 Methaphisice] v. 13, 18; vi. 5, 6 (3, 4).

2 quoniam] quando F 4 durat] duret F 17 substancia] substancia

quantitas F et substancia] substancie F 27 vera] una D

142

faciencia predicamentum, licet in alico genere predicamentali
quodlibet constituatur, ut est causa, et principium, et ens, et
natura, et per se, et potencia, et finitum, et bonum, et falsum,
et multa que ibi distinguit. Similiter, licet vocabula generum
generalissimorum distinguat, non tamen omnium, non enim 5
distinguit accionem, nee ubi. Et iterum, quamvis vocabula
predicamentorum aliqua distinguat, tamen aliquando non dis-
tinguit species, set equivocaciones vocabuli et modos famosos,
ut patet in capitulo de substantia, volens quod unus modus
substancie est secundum quod accipitur substancia in predica- 10
mento substancie, ut terra aqua et hujusmodi, et licet ista sint
species substancie, tamen ponit hec exempla pro modo uno
substancie, et non ut dividat substanciam in species ; quod patet |
39 b 2. quia alii modi quos ponit nichil faciunt ad species substancie
accipiendas, et sic est de omnibus fere vocabulis predica- 15
mentorum. Maxime enim proprie distinguit species qualitatis,
ponens ilia quatuor genera que in Predicamentis posita sunt, et
licet ponat species aliquas in distinguendo predicamenta, tamen
ponit semper alios modos qui non sunt species, ut est primus
modus qualitatis, que est differencia specifica cujuslibet, 20
secundum quod dicitur prius in quale, non in quid. Et
propter hoc dicendum est quod ibi distinguit species quanti-
tatis secundum modos famosos, quorum aliqui sunt in predica-
mento quantitatis, sicut species, alii non sunt ; et ideo, dico quod
motus non ponitur ibi pro specie quantitatis, quia nomen 25
quantitatis non accipitur ibi pro genere generalissimo dividendo
in species, set pro nomine equivoco dividendo in sua significata
et modos famosos ; et ideo sumitur ibi quantitas communiter
ad quantum et ad quantitatem. Et quia omnis quantitas est
quanta, et non omne quantum est quantitas, ideo potest dici 3°
quod nomen quantitatis sumitur ibi pro quanto, sive sit

9 de substancia] i.e. Met. v. 15 sqq. 17 Predicamentis] ii. c. i, iv.

5, 7 distinguat] distinguit F 6 ubi] verbi F 7 aliqua] alico M

8 equivocaciones] evocaciones F 10 substancia om. F 11, 12 ut . . .

substancie om. F 13 ut dividat] dividit D 13-15 quod patet . . . acci-

piendas om. D 14 quia] quod F 16 distinguit] distingunt F 21 dici-

tur prius] dicimus quod differencia predicatur FD quale] qua D 22 ibi]

non F 25 quia] set F

•43

quantitas vera, sive quantum quod est subjcctum quantitatis ;
et istud est certum.

Etsic dico, quod unus modus quanti et quantitatis est motus,
quia vere quantus est, sicut subjectum quantitatis est quan-
5 turn, et non est quantitatis proprie sumpta, ut est nomen
generalissimi. Et per hoc potest salvari quod Aristoteles dicit
in quinto Methaphisice, quod motus est quantitas per se, et
tempus per accidens ; nam secundum Aristotelem, quarto
Phisicorum, motus recipit prius et posterius et continuacionem

io sue essencie a magnitudine super quam est motus, ut in motu
locali patet evidenter ; nam in spacio pedali fit motus pedalis,
et in spacio bipedali fit modus bipedalis, et tempus re|cipit 4° a T-
prius et posterius a motu, et sic motus magnitudinem sue
essencie habet a magnitudine spacii, et tempus a motu, sicut

15 accidens a subjecto ; et sic motus est quantum per se et primo,
respectu temporis, et spacium respectu motus est primo et per
se quantum, et sic intendit Aristoteles in quinto Methaphisice.
Set tamen si consideremus veram naturam quantitatis, et
tempus, in quantum est mensura motus, reddens ipsum

20 equalem vel inequalem, et motum non secundum suam
substanciam sed secundum quod est durabile, et ita men-
surandum tempore, sic certe tempus est quantitas per se, et
motus dicitur ab eo quantus, et non est quantitas nee in
genere quantitatis : set, ut dictum est, erit in tercio genere

25 qualitatis.

Set grandis dubitacio oritur hie, ex dictis Commentatoris
Averoys ; nam sicut in quinto Methaphisice | vult quod motus F. 96 a 2.
sit vera species quantitatis, sic vult hie quod motus est
ejusdem essencie et nature cum termino ad quern est, ut

30 motus in substancia est substancia, motus in quantitate
quantitas. Set sicut inpossibile est dictum suum in quinto
Methaphisice, sic hie, et magis inpossibile ; et hec duo sunt de
erroribus suis magnis, licet enim in multis dicat optime, tamen

9 Phisicorum] iv. 99sqq. 27 Averoys] com. sup. loc. cit.

1 vera om. F 4 quantus] quantum F 10 super] semper D 11 fit]

sit F 13 motus ovn. F 21 quod est] esse D 24 tercio genere]

tercia specie F 29 et nature] ne F

144

in quibusdam turpiter errat, ut patet de unitate intellectus in
omnibus, et in quibusdam aliis ; sicut ubique noto hoc ubi
fuerit oportunum. Per eum scire possumus quod nichil est
perfectum in humanis invencionibus ; et credendum est quod
ca que bene scripsit, accepit ab aliis propter pingues errores 5
quos ex sensu proprio interserit. Nam nunquam homo sic
fundatus, ut scripta sua demonstrant, posset ita turpiter
errare, si ex suo sensu tarn nobilia scripta emanarent. Dico |
40 a 2. igitur quod hie, et in quinto Metkaphisice, errat in predict is
articulis. Set aliquis posset estimare se bene confirmare verba 10
sua per hoc, quod Aristoteles dixit in quinto Phisicorum,
quod motus habet unitatem a termino suo ; nam motus unus
secundum numerum est qui vadit in unum terminum numero,
et motus unus secundum speciem qui vadit in unum specie, et
motus unus secundum genus qui vadit in rem unius generis, 15
ut coloracio vadit in genus unum, quod est color, et est unus
motus genere, sicut dealbacio vadit in unam speciem colons, et
est unus motus specie, et hec dealbacio est unus motus numero,
sicut vadit in hanc albedinem, que est una numero. Et ideo,
cum motus in substanciam et quantitatem et qualitatem et ubi 20
vadant in diversos terminos secundum genus, motus erit in diver-
sis generibus secundum eorum diversitatem, et ita motus erit in
predicamento substancie qui vadit in substanciam, ut generacio
et corrupcio et augmentum in quantitate, alteracio in qualitate,
loci mutacio in ubi, eciam sic sequetur dictum Comentatoris. 25

Set dicendum est, quod verum est quod motus unus numero
habet unum terminum numero, et unus specie habet unum
terminum secundum speciem, et unus genere habet unum
terminum genere : set tamen motus non est in eodem pre-
dicamento cum illis terminis, nisi per accidens, nam verum est, 30
quod albedo individua et albedo in specie et color sunt in tercia
specie qualitatis, sicut motus ; non tamen propter hoc est ad ea
motus in genere colons, nee calefaccio in genere caloris, nee

9 Methaphisice] v. 18. n Phisicorum] v. 34.

3 oportunum] optimum D 7 scripta] scriptura M 8 tarn] ita D 20 cum
om. D 21 vadant] vadunt D 25 sequetur] sequitur D 26 quod

verum est om. D 27 numero] secundum numerum D 30 per] secundum D

'4.1

frigefaccio in gencrc frigoris, id est, non est in cssencia colon's
nee caloris nee frigoris; et idco, nee motus in substanciam
est substancia, nee in quantitatem est quantitas, nee in ubi est
in predijcamento ubi. nee per consequens motus in qualitatem 40 b r.
5 erit qualitas, propter conveniencia motus cum suo termino.
Si enim motus in hanc albedinem esset ejusdem nature cum
hac albedine, et motus in albedinem cum albedine, et in
colorem cum colore, tunc sequeretur argumentum, set non est,
et ideo non valet. Multa enim que concomitantur se non

10 sunt ejusdem nature, ut risibile et homo. Risibile enim
significat accidens, et homo substanciam, et ideo non valet
quod licet, hec duo, scilicet, quod motus unus secundum genus
et terminus ejus unus genere concomitentur se, quod propter
hoc motus iste et terminus sunt unius nature. Set de hoc

15 inferius adhuc dicetur.

Capituhim 2m. de motu in quo sit, sicut in subjecto, et in
quo differ t ab accione et passione.

Deinde sciendum est, quod motus est in mobili sicut
in subjecto et in paciente, secundum Aristotelem tercio

20 Pkisicorum, unde ibi docet quod accio et passio sunt in
paciente, et similiter, in secundo De Animat dicit quod actus
activorum sunt in paciente, et disposicio, id est, acciones
agencium, sunt in paciente, disposito per virtutem agentis, et
ideo cum motus sit fundamentum accionis et passionis, oportet

2 5 quod sit in paciente. Accio enim, secundum Aristotelem, est
ab agente, sed non est in eo, set ab eo in paciens, et ideo
similiter mocio vel motus est a movente in moto, et non in
movente. Demonstracio vero Aristotelis est ad hoc, quod si
motus esset in agente, ergo omne agens moveretur, set constat

30 primum agens esse inmobile. Set si obiciatur quod agens
denominate ab accione, sicut album ab albe|dine, propter 40 b 2.
quod videtur quod accio sit in agente sicut albedo in albo,

20 Phisicorum] iii. 19. 21 De Anima] ii. 139.

3 quantitatem] quantitatcF 12 pr. quod] quia F 14 sunt] sint FD

16-17 motu . . . passione om, D 22-23 disposicio . . . paciente, om. M

30 primum] primo F 32 videtur] videretur FD

146

F. g6 b 1. dicendum quod denominaciones | fiunt multipliciter. Aliquando
enim est propria, et tunc fit per inherenciam denominantis in eo
quod denominatur, ut ab albedine album, a sanitate sanum,
loquendo de sano quod est animal ; aliquando vero non fit
per inherenciam, set multis modis aliis, ut effective, vel con- 5
servative, vel significative, vel per concomitanciam, et aliis
multis modis, verbi gracia, in sano, nam sanum in animali
dicitur per inherenciam causa sanitatis in eo, sanum vero in
medicina laxativa per efficienciam, quia facit sanitatem in alio,
sanum in dieta quia conservat sanitatem animalis, sanum in 10
urina quia significat sanitatem animalis ; et in istis tribus
modis non est sanitas in sano secundum inherenciam, set ut
dictum est.

Similiter dicitur tempus causa corrupcionis, quia con-
comitatur causam ejus, scilicet, motum, quia motus facit 15
corrupcionem ; facit enim id quod est distare a natura sua
debita, ut motus corrupcionis. Dicitur eciam tempus pigrum,
quia concomitatur disposicionem aeris que reddit homines
pigros. Dico igitur, quod cum dicitur agens ab accione,
dicitur effective, id est, quia facit accionem in alio, sicut 20
medicina dicitur sana effective, quia facit in alio sanitatem.
Si dicatur quod motus numeratur ab agente, et Aristoteles
dicit, quinto Phisicortim^ quod motus numeratur secundum
numerum subjecti, speciei, et temporis, et termini. Nam
motus numeratur pluribus modis, id est, subjecto, specie, et 25
tempore, termino, et agente. Similiter, non obstat quod
4[ a 1. cursus sit in currente, quia currens dividitur | in duo, quorum
unum est agens per se, ut anima, et aliud per se paciens, ut
corpus, et currens comprehendit utrumque. Aliquando agens
non coincidit cum subjecto, ut percuciens quando percutit 3°
alium, et si seipsum percuciat, tamen manus percuciens est
aliud a reliqua parte percussa, et est accio in paciente sicut
passio, et totus motus.

23 Phisicomm] v. 31-35.

3 quod] ut D 5 conservative] conservacione F: congregative D

u animalis] animalibus F 16 sua] sua propria F 18 quia] quod F

21 dicitur sana] sanat F

Si dicatur, quod omne agens phisice patitur, ergo, movetur,
ergo, motus est in agente ; patet quod hoc non est in quantum
ugit, set in quantum patitur. Set gravis est dubitacio de
accione et passione et motu, quomodo differunt. Et dicendum
5 secundum Aristotelem, quod sicut ascensus et descensus sunt
omnino diversa secundum suam essenciam, tamen spacium
est idem inter sursum et deorsum, sic accio et passio sunt
diversa in essencia, set motus super quern vel ad quern com-
parantur est idem. Similiter, progressus a Tebis ad Athenas

io ct regressus sunt diversa, set via est eadem. Similiter, pro-
porcio duorum ad unum que est dupla, et unius ad duo que
est subdupla, sunt diverse in essencia comparacionis, set inter-
vallum idem est inter duo et unum. Et jam expositum est
quod motus est in tercia specie qualitatis, accio autem et

15 passio sunt diversa generalissima : et patet per hoc quod
posicio falsa est, que ponit quod accio et passio et motus
sunt eadem res diversimode comparata.

Dicunt enim, quod posicio rei in speciem, ut in motu local!
posicio rei in locum, est accio et passio et motus ; nam si

3o respiciatur ut ab hoc est, scilicet, ab agente, sic est accio,
si secundum quod est in hoc, scilicet, | in paciens, sic passio, 41 a 2.
secundum quod est ab hoc in hoc, sic est motus. Primo enim
fallit hec opinio in eo, quod cum accio et passio sint diversa
generalissima, inpossibile est quod habeant eandem essenciam,

25 nee quod res eadem per essenciam faciat ea. Maxima enim
et completa diversitate distant generalissima, ita quod in nullo
conveniant, unde commune non habent quod sit universale ;
ergo, multo minus diversa essencia ipsorum generum. Nullo
igitur modo potest eadem res esse de essencia accionis et

30 passionis. Motus eciam est in alio predicamento ab aliis ;
et ideo falsa est hec posicio, non solum propter accionem et
passionem, set propter motum. Item, si motus, ut hec posi-
cio dicit, sit ab hoc in hoc, et accio est ut ab hoc tantum,
passio ut in hoc tantum, tunc cum motus comprehendat

35 utrumque, scilicet, ab hoc in hoc. motus componetur ab ac-
cione et passione, quod est absurdum. Et patet esse falsum,

2 motus] motus non M 8 in essencia] secundum essenciam D 16 quod]
quo M 35 componetur ab] exponetur ex D

148

F. 96 b 2 non solum per | priorem racioncm, set per Aristotelis exempla
superius posita, unde valde caute et subtili veritate Aristoteles
ponit exempla sua. Nam nichil idem est dupla proporcio et
subdupla, quia sunt proporciones diverse secundum genus in
predicamento relacionis, similiter, nichil idem cum eis est 5
intervallum seu divisio inter unum et duo, unde tria sunt
hie omnino diversa in essencia ; scilicet, dupla proporcio, et
subdupla, et intervallum, et tamen super hoc intervallum
comparantur hee due proporciones. Similiterque est de ascensu
et descensu, quod diversa sunt in essencia, et spacium est 10
41 b t. diversum ab eis, et ita in dicto | exemplo. Cum igitur vult
ostendere nobis convenienciam et differenciam accionis et
passionis et motus per hec exempla, patet quod intencio sua
est quod hec tria, accio et passio et motus, erunt diverse res
in essencia, et tamen duo de hiis, scilicet, accio et passio, 15
comparabuntur super tercium, sicut super intervallum eorum.
Set in hoc considerandum est, quod intervallum in exemplis
de spacio et via est aliqua distancia localis inter terminos
motus, et in tercio est divisio tocius et partis secundum
raciones et diffiniciones eorum. Agens autem et paciens sunt 20
simul loco, et nichil est ipsorum medium, set tamen distant
et dividuntur secundum suas essencias et diffiniciones, et se-
cundum hoc, intervallum inter agens et paciens est magis
simile intervallo duorum et unius, quam intervallo sumpto
in aliis exemplis, et ideo, secundum hoc, non est eadem racio 25
exemplorum, et propter hoc non attendenda est intencio
Aristotelis principaliter penes hujusmodi intervalla, set penes
hoc, quod duo diversa comparantur, et sic fundantur super
idem, ut ascensus et descensus super spacium idem, et pro-
gressus et regressus super eandem viam, et accio et passio 3°
comparantur ad eundem motum.

Set obici potest, quod agens dum est agens, et in quantum
agens, aut movet et tunc est accio motus, aut non, et tunc
accio est sine motu, quorum utrumque est falsum. Similiter
de paciente, nam si dum paciens patitur, et in quantum pati- 35
tur, movetur, tunc passio est motus ; si non, tunc fit sine motu.

11 dicto] tercio FD 12-13 nobis . . . motus om. D 14-15 et motus . . .
passio om. F 21 tamen] turn MSS. 35 patitur . . . quantum om. MD

j 49

Ad quod dicendum e>t. quod prima proposicio duo proponit,
scilicet, dum agit, et in quantum agit ct dandum est unum
illorum tantum, scilicet, dum agit, et non in quantum agit.
Nam si agens in quantum agit, moveret, | tunc accio esset 41 ]> J
5 motus, set dum agit movet, simul enim sunt, et concomitantur
sc necessario. Similiter de paciente sciendum, quod dum
patitur movetur, set non in quantum patitur. Si dicatur
quod, excluso omni tercio, si accio est, passio est, quia passio
est effectus et illacio accionis, set si agens agat, erit accio,

10 nullo alio posito : ergo, non est hie aliud quam accio vel
passio, et ideo motus erit idem cum eis, vel alterum illorum.
Si ponatur esse, dicendum est quod hie sunt quatuor neces-
sario, scilicet, operacio agentis, et disposicio aliqua ipsius
pacientis propter accionem, et si nichil aliud fieret. Set tamen

15 inpossibile est quin propter accionem et passionem conse-
quatur aliquis effectus, vel loci renovandi, vel forme fiende,
vel quantitatis, qui effectus est aliud, ut patet, ab accione et
passione. Set hie effectus non potest fieri sine via ad eum,
et hec via motus est, et ideo quatuor sese concomitantur, que

20 omnino diversa sunt in essencia et natura.

Capitulum 3™. in quo, excusacione facta de infinite- loco ct
vacuo, prosequitur statim post motum de tempore, per com-
paracionem ad alias species mensure duracionum, que sunt
eternitas creata et increata.

2-r Aristotiles, post motum in universal!, determinat de aliis
antequam descendat in particulari ad species motus, et inter
cetera premittit infinitum, quod, licet racionale sit, consider-
atis posicionibus philosophorum aliquibus, tamen non est hie
necessarium nobis, qui, spretis curiositatibus erroneis multorum

30 amicorum, festinamus ad sciendam veritatem. Verum quidem
est quod infinitum, proprie sumendo, vocatur aliquid extensum
sine fine, ut corpus vel quantitas vel motus vel tempus, et de
hoc infinito agit Aristoteles, set infra mundum | scilicet, inter 42 a 1.

2-3 et dandum . . . dum agitom. F 4 moveret] moveretur D 6 sciendum]
dicendum est F 9 agat] agit D 21 tercium] quartum FD in . . . in-

creata om. D 24 increata. Haec verba add. F: quantum cognicio temporis

indiget 25 Aristotiles] Aristotilis D 27 racionale] racionabile D

28 philosophorum] phisicorum D 33 infra mundum] in figura mundi F

centrum et circumferenciam, non potest esse infinitum, licet
hoc posuerunt aliqui antiqui, et hoc diversis modis. Set patet
F. 97 a i. eorum stulticia ut non indi|geat reprobacione. Utrum autem
mundus sit finitus, et an extra finitum mundum sit infinitum
spacium, et an motus sit infinitus a parte ante et post, et 5
similiter an aliquid habeat virtutem infinitam ; hec, inquam,
habent bonas et racionales dubitaciones, et ideo de infinito
propter hoc dicendum est, sed non hie, sed ubi inquiretur
de hiis. Propter hoc, differendum est loqui de infinito usque
ad loca sua propria, set tamen aliquando per accidens fiet 10
mencio de infinito. Patet autem, ex dirHnicionibus mathe-
matice prius dictis. quid est finitum, et que sunt finita, et ubi
fiet mencio, exponetur de eo tunc quantum sufficiet. Et de
tempore dicendum est, antequam de loco et vacuo, quia
tempus magis est annexum motui, et motus potest esse sine 15
loco et vacuo, et non sine tempore. Aristoteles autem, pro-
pter modum prosequendi posicionesphilosophorum,tenuitalium
ordinem, set quia multa fuerunt racionabilia in temporibus
suis, propter nobilitatem posicionum, et presenciam autorum
illorum, et modo absurda sunt ; ideo non oportet nos, quer- 20
entes mentis soliditatem, imitari Aristotelem in omnibus, sicut
a principio hujus voluminis explicavi.

Aggrediens igitur tractatum de tempore, necesse habet dis-
tinguere omnes modos duracionis, quia tempus est una species
mensurarum duracionis; et opposita, juxta se posita, magis 25
apparent, licet enim magis pertinet ad Methaphisicam docere
de istis modis mensurarum, tamen non potest tempus intelligi
sine aliis, ut oportet. Verum enim est simul dicere, quod
42 a 2. causa prima est, | et intelligencia est, et celum est, et omnia
permanencia sunt, et quod motus est ; set tamen mensura 30
duracionis cause prime non est tempus, set eternitas increata,
que est interminabilis vite possessio tota simul, secundum
Boecium, quinto De Consolacione, et est interminabilis a parte
ante, sicut a parte post, quia sine principio et sine fine. Esse

33 Boecium] De Cons. 1. v, pr. 6.

3 indigeat] indiget D 5 infinitus] infinitus duracione FD 15 motui] eiF
17 prosequendi] insequendi D philosophorum] phisicorum D 21 mentis]
veritatis FD 26 apparent] apparens D Methaphisicam] methaphisicum D

'5*

vcro intelligencie, ct omnium permanencium, mensuratur eter-
nitate creata, que alio nomine vocatur evum. apud philoso-
phantes latinos istius temporis ; licet evum aliis modis sumatur
apud antiquos, et hec dicitur interminabilis vite possessio tota
5 simul. Interminabilis, dico, a parte post, non a parte ante,
quia exiverunt in esse per creacionem, que creacio facta est
in evo, cum qua evum nascitur, sicut mensura in qua est ; set
mensura rei successive est tempus, et nichil est successivum
nisi motus et esse mobilis in quantum hujusmodi, et ideo,

io cum dico causa prima est, et intelligencia est, et motus est,
in prima proposicione predicatur presens eternitatis increate,
et in secunda presens eternitatis create, sive ipsius evi, in
tercia presens temporis. Prima duo sunt indivisibilia, ter-
cium est divisibile, de quo dicit Priscianus, octavo libro, quod

15 presens est cujus pars preteriit, pars futura est. Voluit tamen
quod hie presens sit in verbis adjectivis, scilicet, in omnibus
aliis ab hoc verbo substantivo, sum, es, est ; set de hoc verbo
substantivo videtur dicere aliquid dissonum predictis, dicit
enim, quod presens in aliis est quod pars ejus preterita pars

20 futura est, set in hoc verbo substantivo semper perfeccio est,
et nichil deest. Set intelligendum est, quod loquitur de esse
secundum quod vere dividitur a significato verbi adjectivi.
Omne quidem verbum | adjectivum significat motum ; et esse 42 b 1.
motus est divisibile et successivum, cujus pars preteriit et

25 pars futura est, quia non est permanens, et ideo nee verum

habet esse, et perfectum. Hujus | verbi est sic accipit F. 97 a 2.
Priscianus ibi verbum substantivum, et presens ejus. Esse
enim rei successive est equivocum, et similiter, esse permanens
adhuc est equivocum, nam vel est creatum, vel increatum.

30 Esse increatum est essencia divina, et similiter, mensura istius
esse, que est eternitas increata, quia in Deo nulla est diversitas.
Sua enim accio, et suum esse, et sua duracio, et sue duracionis
mensura, et sua essencia, sunt penitus idem, sicut Methaphisica

14 Priscianus] ' praesens tempus proprie dicitur cujus pars praeteriit pars
futura est'. 20 'id enim omnium semper est perfectissimum cui nichil

deest', viii. 51.

3 latinos] latores D 5 dico] die M 19 alt. quod] cujus D 25 quia

. . . permanens om. D 28-29 et . . . equivocum iter. M 31 increata]

increata et esse increatum F

J52

docet. Set in re creata permanente, sua essencia est diversa
a sua accione, et a suo esse, et a sua duracione, et a sua
mensura duracionis, et hec omnia sunt diversa abinvicem.
Similiter in re successiva ; et ideo constat quod hoc verbum
est, est equivocum quando predicat esse cause prime, et rei 5
permanentis create, et rei successive. Set de hiis methaphisicus
expediet. Non est tempus igitur mensura rei permanentis,
set successive, et hoc est, primo et per se, ipsius motus et
quietis, quia nichil est in successione nisi per motum et quie-
tem. Omnis enim res, in qua nee est possibile ponere motum 10
nee quietem, est permanens et mensuratur evo vel eternitate
increata ; unde celum, elementa secundum se totum, et in-
telligencie, et anima racionalis, et omnia incorruptibilia, sunt
res permanentes secundum suum esse substanciale : nichil enim
42 b 2. succedit in esse eorum substanciali,quia sunt | incorruptibilia ; 15
et ideo, secundum substanciam suam, non mensurantur tem-
pore, set cum moveantur, tunc oritur tempus, aut cum quies-
cant, dummodo alius motus fit, ex quo oritur tempus. Quies
tamen accipitur pro negacione motus, vel pro privacione ejus
in suo susceptibili : primo modo non est proprie quies, nee 20
tempore mensuratur, ut causa prima non movetur, nee intel-
ligencia, nee celum, si staret ; et si hie status seu negacio
motus dicatur quies, hoc erit equivoce ad quietem, que est
privacio motus. Nam hec non est, nisi in subjecto susceptibili
motus, et dum alius motus est, ad cujus esse sequitur tempus. 25
Nee eciam quies talis mensuratur per se et primo tempore,
set per accidens, quia, scilicet, durat dum alius motus fit, et
ideo in tempore alterius motus, propter quod motus est primo
per se subjectum temporis, et non quies, eciam proprie sumpta;
et multo minus, immo nullo modo, quies inpropria, que est 30
negacio motus in permanentibus, sive in creatis, sive in per-
manente increato. Set esse corruptibilium rerum substanciale
est in continuo fluxu corrupcionis, et ideo mensuratur tem-
pore ; et propter hoc corporalia non solum mensurantur
tempore propter ubi adquirendum et locum, set propter esse 35

15 sunt] sic enim D incorruptibilia] corruptibilia D 19 accipitur]

potest sumi F: potest D 20 quies] hos D 22 status] actus D

24 privacio] mensura F 33 ideo] ideo non D

s53

substanciale quod secundum successionem variatur. Ex hiis,
igitur, satis in summa patct comparacio tcmporis et tempor-
alium ad mensuras permancncium, ut separato tempore ab
eis possimus de eo cercius pertractare, et tamen aliqua postea
5 dicentur, per viam plenioris dispulacionis, de evo, propter
hoc, quod opiniones multorum ponunt evum quasi esse de
natura temporis, aut consimile ; sibi ipsis, sicut et veritati, con-
tradicentibus in hac parte.

Capituhnn 4™. de diffinicione temporis sccundtim \ Aristotelem, 43 a 1 ..

10 et quid sit tempi* s secundum genus et differenciam, et quomodo
habet esse.

Ex predictis jam potest extrahi quid est subjectum verum
temporis, cui accidit, et in quo est, cujus est primo mensura ;
et hoc erit motus, quia solus motus est res successiva primo et

15 per se, et tempus est mensura successionis. Duo enim, preter
motum, mensurantur tempore, scilicet, esse substanciale cor-
ruptibilium et quies. Set istud esse non mensuratur tempore,
nisi per | motum, et quia est in motu, nee quies, nisi quia nata F. 97 b i0
est fieri in eo in quo motus, et quia non habet secundum se

20 successionem, nisi per aliquem motum cum quo extenditur, ut
exponetur inferius, et ideo tempus erit per se et primo men-
sura motus, et mediante motu mensurabit quietem et esse
corruptibile mobilis. Quod Aristoteles verificat per signum,
quia non potest tempus percipi, nisi quando percipitur motus,

25 nee e converso. Sicut qui in Sardis diu dormierunt, non per-
ceperunt tempus, quando expergefacti sunt, quia non percepe-
runt motum, ut Aristoteles dicit capitulo de tempore-, et in
libro Problematum dicit, quod ambulantes in dormiendo non
percipiunt opera vigilie que faciunt, licet ea que sunt motus ;

30 ambulant enim, et equitant, et elevant pondera, et percuciunt,
et aperiunt ostia, et hujusmodi multa, et causa hujus est,
secundum eum, quia non percipiunt tempus. Et propter hoc,
cum percepcio motus non est, nisi cum percepcione temporis,
nee e converso, signum evidens est quod motus non est sine

27 de tempore] Phys. iv. 97. 28 Problematum] vid. de Somno et Vigilia*

1 secundum successionem] successive F 4 possimus] possumus F

9 quartum] quintum FD 9-1 1 diffinicione . . . esse] affeccione temporis Z>

n habet esse] se habet ad esse F 16 corruptibilium] corporalium D

R. B. Ill M

>54

tempore, nee e converso, et quod unum alteri debetur. Et
ideo Aristoteles dicit, quod tempus est numerus motus, id est,

43 a 2- men|sura certa ejus, nam certitudo mensure prima reperitur
in quantitate, ut vult Aristoteles in decimo Methaphisice. Et
primo in quantitate discreta, quia communis est omni creature, 5
et eciam aliquid simile numero, sive cui numerus assimilatur
est in creature, secundum quod Aristoteles dicit, primo Cell et
Mundi, pro trinitate, quia per hunc numerum magnificamus
trinum Deum et unum eminentem proprietatibus eorum que
sunt creata, et ideo transumitur nomen numeri ad certain 10
mensuram, et secundum hoc accipitur in descripcione temporis,
et non pro numero proprie sumpto, ut est discreta quantitas ;
quia tempus secundum Aristotelem, in Predicamentis^ et
quinto Methaphisice, est continua quantitas, quoniam continuum
est cujus partes copulantur ad communem terminum, et sic est 15
de tempore, quoniam ejus partes copulantur ad instans, sicut
partes linee ad punctum. Et secundum aliam diffinicionem
continui, patet hoc idem, scilicet, quod continuum est divisibile
in semper divisibilia ; set tempus est hujusmodi, sicut linea.
Et aliqui, propter verba dubia Commentatoris, volunt quod 20
tempus componatur ex continuo et discreto, eo quod multum
et paucum sunt discreta, longum et breve continua, et tempus
dicitur longum et breve, multum et paucum. Set hec est
stulticia, quia multum et paucum dicuntur de tempore, sicut
accidencia sua ; nam longitudo et brevitas, que magis con- 35
veniunt tempori, sunt accidencia ejus, quia sunt in quarta
specie qualitatis, et ideo, multo magis, accident tempori mul-
tum et paucum. Et alii, propter hoc quod tempus dicitur esse
mensura motus, secundum prius et posterius, et prius et |

43 b 1. posterius important discrecionem, volunt quod tempus habeat 30
aliquid de discreto. Set illud non cogit, nisi sicut subjeetum
habet suum accidens, nam prius et posterius in motu, quantum
ad prima signata, hoc est prioritas et posteritas, sunt acci-

4 Methaphisice] x. 5. 7 Celi et Mundi] i. 2, 3, 6. 13 Predica-

mentis] loc. cit. 14 Methaphisice] loc. cit.

6 assimilatur] appellator F 8 trinitate] eternitate D 10 transumitur]

transmutatur D 19 in semper] in infinitum vel in semper D 21 eo quod]
<quia F 26 quarta] secunda D 28 esse] ex D 31 cogit] tegit D

155

dencia partibus motus, et similiter accidunt partibus temporis
et spacio, super quod motus est ; et ideo nulla discrecio
hie inportatur, nisi accidentalis, et talis in spacio et motu
qualis in tempore. Set non dicimus spacium et motum, propter
5 hoc, componi ex continuo et discreto, ergo, nee tempus in
proposito. Item, si tempus esset compositum sic ex continuo
et discreto in essencia sua, tunc nee esset species quantitatis
continue nee discrete ; set omnis species quantitatis est sub
altera illarum ; ergo tempus non esset quantitas. Et propter

to hoc destruitur juxta hoc alia falsitas, qua dicitur quod oracio,
que dicitur ab Aristotele esse discreta quantitas, est tempus
vel reducitur ad tempus mensurans voces prolatas, quoniam
dicit, ' mensuratur enim sillaba brevi et longa/ et non men-
suratur nisi tempore brevi et longo ; set hoc esse non

15 posset, nisi tempus haberet aliquid de natura discreti essenci-
aliter. Set jam ex Communibus Matkematice, ubi distincte
sunt species quantitatis, patet quod vox ipsa est quantitas dis-
creta, cujus partes non copulantur ad communem terminum,
set in se discrete sunt, ut littere vocales et consonantes, que

20 sunt I omnino indivisibles, sicut et imitates in numero, unde F. 97 b a.
oracio, que ibi accipitur, est vox, composita ex diccionibus,
que est discreta, quia dicciones discrete sunt, et dicciones com-
ponuntur ex sillabis discretis, et sillaba ex litteris, et ideo oracio
non est ibi tempus | et propter hoc, non sequitur quod tempus 43 b 2.

25 sit discretum. Set hec methaphisicus habet habundancius
confirmare. Sic igitur patet, quod tempus est numerus motus,
id est, certa mensura et accidens, primo et per se motus, et
sic eciam patet, quid est tempus secundum essenciam suam,
id est, secundum genus et differenciam, quoniam tempus est

30 quantitas continua successiva, non habens posicionem in parti-
bus suis, eo quod non contingit signare ubi una ponatur, nee
alia, sicut Aristoteles docet in Predicamentis> et expositum est
in Communibus Mathematice. Manifestum est igitur, quod
tempus est accidens et mensura motus primo et per se.

13 Cat. vi. 4. 6. 34, 35.

2 quod] quern F 4 Set non] patet. Non D 12 quoniam] quando F

13 brevi] brevis MSS. 19 et om. M 21 oracio] vero D 31 signare]

assignare D

M 1

156

Capitulum 5m. {dc quiete.)

Et nunc specialius explicandum est subjectum temporis,
quod est motus, excludendo quietem, et animam, et quemlibet
motum datum : set in hoc capitulo, descendam solum ad
quietem, quoniam si nullus motus esset, non esset tempus ; si 5
enim celum et omnia privarentur motu, tunc non esset nisi
permanens, et nulla esset successio, et ideo, nee tempus, quod
sequitur esse successivum. Et ideo quies non inducit tempus,
set oportet quod aliquis motus sit cum quiete, nam quies de se
non habet successionem, set quia motum concomitatur. i©

Set tunc est dubium, quoniam quies, que est negacio motus,
ut est in esse divino et angelico, simul est cum motu celi, et
concomitatur ipsum : ergo, quies propria, que est privacio
motus, non habebit de se successionem, set solum quia con-
comitatur motum. Tunc cum quies hec, que est negacio 15
motus, concomitatur motum, idem erit judicium de una et alia,
scilicet, quod neutra mensurabitur per se tempore, set utraque
per accidens. Et tunc, sicut quies, que est negacio motus,
mensuratur eternitate creata vel increata, et quies, que est
privacio motus ; quod est impossibile, quia hec est quies 20
44 a 1. naturalis rerum mobilium | que non habet proporcionem ad
eternitatem. Et similiter, sequetur quod quia concomitantur
tempus, et simul sunt cum eo, quod sicut quies naturalis nata est
mensurari tempore, saltern per accidens, quod sic quies supra
naturam, quod est absurdum. Et dicendum est, quod differ- 25
encia est inter has quietes ; nam quies naturalis, que est
a principio motus, est nata esse in mobili, scilicet, in eo quod
est subjectum motus naturale, et terminat motum naturaliter,
et propter hoc habet magnam comparacionem ad mensuram
motus et mobilis. Et ideo potest dici proprie, quod sit in 30
tempore, et mensuratum a tempore mensurante alium motum,
quern ilia quies concomitatur. Set neutrum predictorum corn-
petit quieti, que est negacio motus, que est in esse permanen-
cium ; et ideo non debet ilia dici esse in tempore, nee tempus
erit ejus mensura, set solum cum tempore potest esse, vel 35

1 Capitulum 5m. in marg. M : om. FD 16 idem] nullum D 17 scilicet]
set D 23 quod] qui F

*57

magis verius tempus cum ca. Et ex hoc sumitur tercia
differencia, nam quies natural is concomitatur proprie motum
quern tempus mensurat, quia sunt res cjusdem generis ; quia
res naturales sunt et quies et motus ille : sed quies, que est in
5 esse permanencium, non est res naturalis, et ideo non habet
aliquam comparacionem ad motum aliquem. Si tu dicas,
quod stante celo, et fit alius motus, erit tempus ; et tunc hec
quies est in eo quod natum est moveri, et ideo proprie erit in
tempore, set excluso motu a celo, ejus esse est permanens; ergo,

io ejus quies recipit esse tale ; ergo, esse permanentis potest
did, proprie, esse in tempore. Et hie potest dici, quod dupli-
citer potest intelligi quies in celo, si ipsum stet; una est negacio
pura motus, que fundatur in esse ejus | permanente, et hec est 44 a a-
in eo, dum movetur sicut quando non movetur, nam hoc esse

15 est simile esse intelligenciarum, quia mensuratur evo : et ideo
hec quies non debetur celo, in quantum est mobile, nee in quan-
tum est subjectum motus, et ideo non habet quies ista esse
proprie in tempore, set simul cum tempore, vel magis tempus
cum ea. Set si loquamur de quiete, que est privacio motus

20 celi ipso stante, et refertur ad ipsum in quantum est mobile, et
in quantum terminat motum suum, potest dici quod, si esset
terminus ejus naturalis, tunc saltern sequeretur de hac quiete
quod I esset in tempore in quo alius motus fieret. Set quia F. 98 a r.
secundum aliquos non est naturalis, ideo potest dici quod erit

25 magis negacio motus quam privacio, et ideo non habet com-
paracionem ad esse motus positivi, sicut nee negacio ad
affirmacionem habet comparacionem, quia non est comparacio
pure nichili ad aliquid. Et secundum hoc, quies triplex
reperitur : una, que est inpropria quies, et est negacio pura

3° motus, set fundatur super esse nobile, ut super esse permanens
eternum vel eviternum, et illud nullo modo est in tempore, nee
proprie cum tempore, set magis tempus cum ea, set ilia habet
esse prius tempore et absolutum et incorruptibile, et ideo non
habet comparacionem ad esse temporis et motus corruptibile

6 tu dicas] dicatur D 7 fit] sit D 9 permanens . . . esse ont. F

13 permanente] stabili permanente FD 20 ipsum] ipsam F 24 ideo]

non D 26 positivi] poniti FD 30 nobile] mobile F 31 vel

eviternum om. D 32 alt. set] quia F 33 absolutum] absolute D

i58

et hoc, licet pro celo et corporibus incorruptibilibus sit in ec*
quod natum est esse subjectum motus, tamen non est in eis in
quantum sic nata sunt esse, sed absoluto modo, secundum esse
permanentis. Alia quies, inproprie dicta, est ilia que in celo
poneretur, si staret, nee est in eo in quantum est subjectum | 5.
44 b 1. motus, nee natum moved, et est purum nichil, nee fundatum
super aliquod esse, et ideoquia nichil est, non habet compara-
cionem ad aliquid, et ideo nee ad motum alterius quam celi,
nee ad tempus ejus. Et hec consideranda sunt, si velimus
dicere quod celum naturaliter semper movetur quantum est de eo»
se, et non est natum quiescere, posito tamen quod quiesceret
per inpossibile, aut per voluntatem divinam. Tercio modo est
quies propria, que est terminus naturalis ipsius motus, et est
in mobili in quantum natum est moveri, et hec est proprie in
tempore, et mensuratur a tempore illius motus quern concomi- 15
tatur, licet non de se habeat naturam successions. Set adhuc
obicitur, quod Aristoteles, in sexto Phisicoruni, arguit quietem
in tempore esse, quia quiescere est se habere nunc ut prius,
ergo, in ea est prius et posterius secundum se. Dicendum estr
quod hoc non est secundum se, set solum verum est verbum 20
Aristotelis de quiete propter motum quern concomitatur et
non secundum se : proprie ei tamen assignatur se habere nunc
ut prius, et non aliis quietibus, quoniam naturaliter concomi-
tatur motum et tempus, non sic alie.

Capitidiim 6m. in quo declarator quod anima non est sub- 35
jectum temporis nee aliquis motus dictus precise.

Mirum est valde quomodo Averoys cecidit in errorem de
tempore, quod sit in anima, cum ipse fuerit multum literatus
homo ; set aut mala translacio et vicium translacionis fuit
causa huius erroris apparentis, aut ipse hie erravit, sicut in aliis 30
multis locis, ut tactum est in priori distinccione, et in principio
44 b 2. istius libri, et alias tangetur, sicut fuerit oportunum. | Aristo-

17 Phisicorum] vi. 30, 73.

6 et . . . nichil om. D purum] pure F ax, 23 concomitatur] concomi-

tantur FD 26 nee . . . precise om. D dictus] datus F 27 quomodo]

quando F 29 fuit] sunt D 32 istius] hujus D

'59

teles enim demonstrat tempus non esse in anima, quoniam
tempus est propria mensura motus ; et motus non est in
anima, ergo, nee tempus. Stabit igitur sentencia Aristotelis,
et evacuabit fantasiam que innuiturin verbis Commentatoris.
5 Item, si anima non esset, posset motus esse, et ita tempus ;
ergo, dependet non ab anima. Set phantastici dicunt quod
hec argumenta procedunt de anima hominis vel bruti, set non
de anima mundi, et maxime secundum argumentum. Set
primo, non habent ab Aristotele animam mundi, set a Plato-

10 nicis, quos impugnat Aristoteles. Secundo, secundum veritatem
non est anima mundi, quoniam non esset vegetativa propter
vilitatem, nee potest esse anima sensitiva nee racionalis, quia
tunc mundus esset animal, et homo vel aliqua species animalis
racionalis, quod est absurdum in philosophia ; vel saltern esset

15 animatum intelligibile tantum, et non sensibile, quod similiter
absurdum est. Et videtur esse contra fidei veritatem, quia
tunc mundus foret particeps eterne glorie, sicut homo vel
angelus, quod est omnino inpossibile et irracionabile.

Nee potest dici quod anima mundi non est anima tocius

30 mundi, set celi tocius, aut celi primi, quia tunc sequeretur in-
conveniens nunc dictum, quod celum, vel mundus, esset capax
future felicitatis propter intellectum, quia omnis substancia
intellectiva, vel habens earn sui partem, est capax eterne
beatitudinis, id est, nata ad hanc, quod non conceditur de celo.

35 Item, primum argumentum non potest solvi, quoniam si esset
talis anima, non esset motus in ea, secundum esse reale, et ideo
nee tempus ; posset enim esse in ea secundum viam apprehen-
cionis, sicut alia intellectibilia, set hoc esse in anima est esse
secundum quid, et non simpliciter, nee esse quod debetur

30 accidenti, prout est in suo subjecto, si enim hoc esset, tunc | 45 a 1.
omnia accidencia que intelliguntur ab anima essent accidencia | F.98a 2.
ejus, et in ea, quod est inpossibile et stultum. Et per hanc
viam patet, quod flngi non potest, quod anima mundi sit motor
celi sive mundi, ita quod tempus sit in eo, ideo, nee motus.

35 Item, anima humana, et anima mundi si esset, et motor celi,

12 vilitatem] utilitatem FD 14 saltern] saltim M 18 et irracionabile] et
irracionale F: otu. D 21 vel mundus om. FD 24 non o»i. F 28 intel-
lectibilia] intelliencia D 33 non om. D

i6o

sunt substancie spirituals ; ergo, nulla quantitas continua est
in eis, ergo, cum tempus sit quantitas continua, non erit in
illis. Item, tunc mensurarentur tempore, quia tempus mensurat
suum subjectum, ergo, haberent esse successivum secundum
suam substanciam. Item, constat quod mensurantur eternitate, 5
secundum suum esse, igitur, superflua est alia mensura dura-
cionis et inpossibilis. Item, certum est secundum Aristotelem,
et verba Averoys pluries sonant quod subjectum temporis est
motus ; si igitur ejus subjectum est anima, aut utrumque erit
precisum et primum subjectum, quod est impossibile, aut unum, IO
mediante altero. Set non est motus subjectum ejus mediante
anima, nee e converso, quia tunc ambo essent in eodem, vel
unum in alio ; set neutrum est hie. Et propter hoc, relin-
quendum est hoc, tanquam erroneum.

Et evacuandus est alius error consimilis, qui imponitur 15
Averoys ; et est, quod motus aliquis determinatus, ut motus
celi primi, sit ejus subjectum, et istud vulgatur. Set hoc est
inpossibile, demonstrante Aristotele, qui dicit, in capitulo de
tempore, si plures essent celi primi, plures essent motus primi,
non tamen plura tempora. Set tamen ad multiplicacionem rei 20
alicujus sequitur multiplicacio sui accidentis, ut quot sunt
homines, tot sunt risibilia. Manifestum est igitur, quod motus
celi non est subjectum precisum temporis, a quo causetur.
Item, stante celo, et fieret aliquis motus, esset tempus ; ergo,
45 a 2. non est motus celi precisum | ejus subjectum. Si dicatur, quod 25
non posset esse motus aliquis stante celo, quia suus motus est
causa aliorum motuum, dicendum est, quod motus celi non est
causa motus localis recti, set motus secundum formam, ut
generacionis, et corrupcionis, ct alteracionis, et augmenti.
Aristoteles enim dicit, in fine De Generacione, quod motus 30
celi fit ut adducatur generans per varias partes habitabilis,
scilicet, sol et alie stelle. Set motus rectus elementorum non
est annexus generacioni et corrupcioni, et ideo non dependet
a motu celi ; quare, stante celo, lapis descenderet deorsum.

18 de tempore] Phys. iv. 93. 30 De Generacione] ii. 56, 57.

3 mensurarentur] mensurentur D tempore] tempora D 8 quod]

secundum D 27 28 aliorum . . . causa om. D

i6i

Item, motus voluntarius magis elongatur a motu ccli quam
motus elementorum, in ordinc cause ct causati, et ideo, cum
sit a libertate voluntatis, fierct ct si non esset motus ccli, et
ideo tempus. Item, sublimando philosophiam per ea que sunt
5 fidei et philosophic, possumus dicere, quod corpus glorificatum
non dependet a celo, quod non est glorificatum ; ergo, potest
moveri, et si starct celum. Et similiter, alteracioncs inferni
ficrent in tempore stante cclo, et saltern non dependent a celo,
quare cum in eis sit motus, debetur eis, secundum se, tempus.

io Certe, licet hec videantur theologica, tamen philosophi locuti
sunt de corpore glorificato, et de penis inferni ; sicut patet
nono et decimo Methaphisice Avicennc, et in philosophia
Democriti, et Platonis, et Tullii, et apud alios, in quorum libris
invenitur resurrectio corporum, et de penis inferni. Et iterum,

15 nos philosophantes Christiani possumus alcius sapere quam
infideles, et ideo, in falsitatibus reprobandis, que sunt cause
errorum nostrorum possumus | sublimare philosophiam et 45 D *■
juvare earn, vel magis perficere per adjutorium fidei, et preci-
pue per hec que vulgata sunt apud omnes, tarn laycos quam

20 clericos, ut est resurreccio corporum, et gloria eterna, et pena
inferni, et hujusmodi. Ex hiis igitur patet quod nullus motus
datus est precisum subjectum temporis ; ita quod non alius,
set omnis motus indifferenter. Et ideo si nullus motus esset,
tempus non esset ; et si quicunque motus fieret, tempus nasce-

25 retur ; sicut accidens et mensura illius motus successiva. Et
jam per hoc patere potest ilia gravis difficultas de unitate
temporis. Exponentes | vero Commentatorem, dicunt quod F. 98 bi,
tempus est unum, quia motus celi est unus, quern sequitur
tempus sicut ejus subjectum precisum. Set hoc reprobatum

30 est, prius quoniam non numeratur nee multiplicatur tempus
secundum multiplicationem motuum primorum celorum, ergo,
nee ejus unitas est ab unitate motus talis. Et ad hoc faciunt
omnia que dicta sunt ad illam posicionem, quod motus celi est
subjectum temporis.

6 alt. non om. D 7 staret] stat F 8 fierent] fient F in tempore

om. D 13 alios] omnes alios D 17 nostrorum] mangnorum F:

magnorum D possumus] presumus F sublimare] sublimari D 30 non
om. D 31 multiplicacionem] multitudinem FD 33 ad] contra FD

l62

Deinde est alia posicio falsior, quod tempus habet unitatem a
materia, quoniam materia est origo omnis mutabilitatis, et ideo
tempus, quod est passio motus, materie debetur. Et quia
ponunt quod materia est unum numero, dicunt quod tempus
est unum numero, et hec est opinio vulgata apud multos, et 5
maxime apud quosdam theologos. Set hec est falsa propter
duas causas : una est, quod fundamentum eorum est falsum,
scilicet, quod materia est una numero, sicut prius demonstravi
sufficienter, set est una genere generalissimo ; ergo, tempus
45 b 2. non capiet unitatem numeralem ex ea. | Deinde, etsi materia 10
esset una numero, non tamen daret unitatem tempori, quoniam
materia non movetur in actu, unde motus non est nisi
compositi ex materia et forma, et ideo materia est causa
remota respectu temporis, set unitas accidentis est causa
propinqua ; et precipue cum non sit motus nisi in corpore, 15
nullum enim incorporeum movetur secundum philosophiam, et
demonstrabitur hoc postea quod nullum inpartibile movetur,
ut Aristoteles docet, set materia non est corpus. Ceterum
corpus nee compositum est subjectum temporis immedia-
tum, set motus, ut prius ostensum est, quia si corpus 20
celi unum corpus tale esset subjectum temporis mensurantis
motum suum, tunc ejus esse corporale mensuraretur tempore ;
quod falsum est, quia mensuratur evo ; ergo, non habet
respectum ad tempus, nisi quando est sub motu ; ergo,
longe minus habet materia respectum ad tempus, quare 25
materia secundum se non est ejus subjectum, sed motus
in corpore et materia, et ideo causa immediata unitatis tem-
poris non potest esse materia. Set accidens non numeratur
nisi ex causa proxima et subjecto ejus immediato. Tercia
opinio imponitur, Avicenne, secundum ejus translatorem in 30
40 Phisicoram ; ibi enim scribitur quod tempus est accidens uni
motui, et tamen est mensura plurium, sicut longitudo ulne est

31 Phisicorum Avicenne] De Sufficiencia ii. c. n,

2 omnis] communis D 3 quod] quomodo M 4 unum] una D

8 est una] sit una F demonstravi] demonstratum est FD 12 nisi] nature
D 16 incorporeum] corporeum D 17 quod] quia D inpartibile]

Ipti,e MSS. 21 unum corpus tale otn. D 22 corporale] corruptible, com
incorruptibile D 24-25 nisi . . . tempus otn. F 29 ex] a FD

'«3

accidens soli nine, ct tamcn mensurat infinitas alias longitudines
pannorumequales et subjcctas. Curialis videtur posicio,setvana
est, nam non contingit assignare aliquem motum qui mensuret
omnes, nisi sit motus celi. Set de illo probatum est, quod
5 non potest esse precisum subjectum temporis, et si ille motus
cessaret, et alii fierent, adhuc esset tempus mensura aliorum.
Et iterum, si nullus motus esset mensura aliorum, set omnes
essent indifferentes adinvicem, adhuc tempus non multiplicare-
tur, licet plures motus essent, quorum nullus alium mensuraret, |

io qui debetur cuilibet indifferenter, in quantum est accidens, 46 a 1,
sicut in racione mensure, cujus demonstracio certificabitur
inferius. Dicitur eciam pessima falsitas, scilicet, quod unum
est tempus commune omnibus, scilicet, quod mensurat motum
celi ; et quilibet motus habet proprium tempus tanquam pro-

15 priam periodum et mensuram, unde vult hec fantasia, quod

esse cujuslibet corrupcionis habet suum tempus proprium et

precisum, et ita non sunt solum plura tempora simul, set infinita.

Set hec posicio habet contradicciones proprias. Primo, quia

illi, qui ponunt materie unitatem esse causam unitatis tem-

30 poris, ponunt hanc posicionem ; et ideo, simul ponunt tem-
pus esse unum numero et in omnibus, sicut materiam
unam numero et in omnibus ; et quod sunt plura et infinita
tempora secundum numerum, et ita contradicunt sibi ipsis.
Secundo, patet eo quod reprobatum est, quod motus celi sit

35 causa unitatis temporis, et nullus motus datus sit causa dati
temporis. Deinde, Aristoteles et Averoys et omnes autores
concordant in hoc, quod inpossibile est plura tempora simul
esse, ut prius recitatum est in sua demonstra|cione et alibi, F. 98 b 3<
in capitulo de tempore, dicit quod non possunt esse plura

30 instancia simul, nee plures dies, nee plures anni, nee aliqua
alia tempora simul plura. Et potenter volo demonstrare hoc,
per hanc viam : omne dimensionatum, licet a parte ea qua
dimensionatum est, excludat aliud secum a sua mensura,

29 de tempore] Phys. iv. 90.

1 et] ei FD 2 subjectas] adjectas D 16 cujuslibet] cujus D habet]
habeat D 19 unitatem] unitatem essencie D 23 tempora om. D

24 eo om. FD 25 dati] data F 27 hoc] hec D 33 excludat]

excludit F aliud om. D

164

tamcn a parte ilia qua non est dimensionatum, non excludit
aliud : set motus non habet dimensionem, nisi secundum
longitudinem spacii, et hoc est a preterito in futurum ; ergo,

46 a 2. respectu presentis non habebit dimensionem, | qua excludat
alium motum ; ergo, simul possunt esse plures motus in presenti, 5
licet preteritus et futurus simul esse non possunt. Major pro-
posicio patet in simili de mensuraloci et ubi, nam linea continua
secundum longum habet dimensionem; non compatitur aliam
in eodem loco secundum longum, set excludit earn a loco suo.
Set quia secundum latum et profundum est indivisibilis, ideo 10
secundum illas compatitur secum infinitas. Eodem modo super-
ficies, quia habet dimensionem secundum longum et latum, ideo
non compatitur aliam secundum illos respectus ; set quia non
habet profundum, ideo secundum profundum possunt simul esse
infinite, quia sic sunt omnino indivisibles, et nulla aliam excludit. 15

Set obicitur fortiter, cum motus sit subjectum temporis, et
accidens numeratur ad numeracionem sui subjecti, ergo,
secundum numerum motuum erit numerus temporum. Et
dicendum, quod quatuor sunt accidencia que secuntur res
subjectas aliter quam alia accidencia, et sunt ubi, et duracio 20
presens, et due mensure durandi, scilicet, locus et tempus. Nam
hec duo, scilicet, ubi, et duracio presens, debentur rebus per
naturam unionis et indivisionis, et indistancie,et per privacionem
dimensionis, et ideo una res subjecta eis non excludit aliam,
sicut patet de ubi plurium linearum secundum profundum et 25
latum, et de ubi plurium superficierum secundum profundum,
quia ubi debetur hie pluribus rebus, in quantum sunt indivisi-
bles et indistantes per privacionem dimensionis, que facit
distanciam. Linea enim non habet latitudinem, et ideo a loco
suo proprio non habet unde excludat secundum latitudinem 30

46 b 1. aliam lineam, | et ideo secunda linea non distat secundum
latitudinem a loco prime linee, quia distare non posset nisi
prima linea haberet latitudinem per quam faceret distanciam
in latum ; quapropter secunda linea est immediata loco prime
linee secundum viam latitudinis, et ideo ubi earum unum est 35

6 preteritus et futurus] preteritis et futuris F 7 continua om. FD

9 excludit om. D 11 illas] illas vias FD Eodem] Eadem D 15 infinite]
imperfecte D

i65

numcro, quia debetur per modum unionis et indivisionis ; ct
locus similiter earum unus, et sic est duracio presens, ut
predictum est ; quoniam debetur motui dato in quantum non
habet dimensionem, et in quantum indivisibilis est, quia non
5 habet dimensionem nisi per decursum a preterito in futurum,
et per comparacionem ad presens non habet motus dimen-
sionem per quam faciat alium motum distare a suo presenti,
et propter hoc, ista duracio debetur pluribus motubus per
naturam unionis et indivisionis et privacionis omnis distancie,

io et ideo sese compaciuntur in hac duracione, et ideo in presenti
tempore.

Et ideo dicendum est, quod tempus non debetur motubus
pluribus tanquam pluribus subjectis, set tanquam uni subjecto,
et non plus addunt duo motus ad pluralitatem subjecti quam

i$ unus. Debetur igitur unum tempus pluribus motubus, tan-
quam pluribus rebus, set non tanquam pluribus subjectis, set
uni subjecto, quia debetur eis per proprietatem unionis et
indivisionis et indiversitatis. Set alia accidencia omnia a
predictis, debentur pluribus rebus per naturam diversitatis et

20 difTerencie, secundum quod res distincte sunt in se ; et ideo
numerantur in eis. Set textus Aristotelis, male intellectus a
multis, inducit hie | dubitaciones ; volunt enim quod Aristoteles 46 b a.
inducat ad probacionem unitatis temporis exempla de numeris,
cum dicat quod tempus est unum duorum motuum, sicut

25 idem | est denarius decern hominum et decern equorum. Set F. 99 a r,
constat, sicut vult in fine capituli de tempore^ quod denarius
non est idem numero, set specie ; ergo, tempus est unum
specie, et non numero. Dicit enim in fine capituli, quod idem
est numerus decern hominum et decern equorum, quia denarius,

30 non tamen idem denarius, set alius, et alius numero. Ergo, sic
erit de tempore. Et confirmat exemplum de numeris per
exemplum de speciebus trianguli, dicens quod due species
trianguli sunt eadem figura, quia triangulus, non tamen idem

26 de tempore] Phys. iv. 134.

4-6 et in quantum . . . dimensionem om. F 5 decursum] discursum D

7 motum] aliquem D 21 intellectus] intelligitur D 22 multis]

multis, et D 27 idem] idem denario D alt. est] erit D

1 66

triangulus, set alius specie, et alius, et sic denarius in decern
hominibus et decern equis est idem numerus specie, set alius,
et alius numero. Et ideo videtur quod Aristoteles contra-
dicat sibi, aut quod tempus erit unum specie, et non numero,
quoniam in fine capituli habetur quod numerus est idem specie 5
et non numero ; set prius in eodem capitulo voluit quod
tempus fuerit idem, sicut numerus denarius. Et ideo, si
tempus est unum numero, denarius erit unus numero, et ideo
contradicit sibi in denario. Si vero denarius est idem specie,
et tempus habet similem unitatem, tunc tempus erit unum 10
specie, quod est impossibile, et contra dicta.

Ad certificandum istas perplexitates quidam volunt dicere,
secundum verba Commentatoris, male translata saltern, quod
numerus est in anima, et ideo non numeratur ad numeracionem
rerum, vel saltern dependet ab anima, quod non sit in actu sine 15
ea, set in potencia, sicut sua opinio est de tempore ; et sicut,
per eandem artem, in anima fiunt diversa extra earn, sic per
eundem numerum in anima numerantur diversa. Set si
numerus esset in anima, tunc anima esset quanta, quia numerus
47 a 1. est quantitas | vera, et ita anima una esset multe. Item, res 20
numerate dicuntur vere numerari a numero suo. Set si anima
non esset, essent res numerate ab eisdem numeris, ut due, vel
tres, vel quotcunque ; ergo, non dependet numerus rerum ab
anima. Et iterum, cum res plures et diverse, ut duo, vel tres,
vel quecunque, date, sunt semper vere quante a numero, sicut 35
a magnitudine, tunc, si numerus esset in anima, aut non esset
in rebus in actu sine anima, tunc res essent quante et vere,
licet quantitas earum sit in alio et non in actu in eis, quod est
absurdum. Et iterum, finaliter, auctoritate Aristotelis de-
struiturhec posicio, eo quod in fine capituli dicit, quod numerus 30
non est unus numero, set specie ; propter quod alii dixerunt
quod numerus est in rebus secundum veritatem. Set quia non
habet posicionem in eis, ideo non numeratur secundum earum
numeracionem : unitas enim non habet posicionem nee situm,

5-6 quoniam . . . numero om. F 7 ideo] ita D 14 non om. D 15 rerum

om. D 18 diversa] diversantur D 21 numerate om. D 25 sunt]

sint F 27 quante] quante semper D 30 pr. quod] quia FD 34 situm]
figura tamen F

i6j

sicut punctus, et ideo nee numerus, sicut magnitudo. Set hec
posicio jam destructa est autoritate Aristotelis, qua dicit
denarium esse specie unum, et tunc esset sola una unitas in
omnibus rebus ; ergo, omnes res essent une eadem imitate ;
5 ergo, non different numero. Et iterum, tunc per hanc racionem
una anima esset in omnibus, quia anima non habet posicionem.
Set hec vana sunt et falsa.

Et ideo, aliter dicitur magis probabiliter, secundum aliquos
satis famosos, quod numerus est idem numero alico modo in

10 diversis, set non sicut quantitas discreta numeratorum ; sic
enim diversificatur secundum diversitatem eorum, set secundum
quod est mensura eorum. Idem enim denarius non numeratus,
non potest esse diversorum numeratorum, set potest esse
eadem mensura: denarius enim non mensurat hec decern quia

15 hec, set quia in hiis est unum tociens replicatum, et illud
reperitur in omnibus decern. Quia ergo | omnia communicant 47 a 2>
unam naturam,per quam mensurantur a denario, propterea ab
uno denario possunt omnia mensurari. Set illud nimis obscure
dictum est. Et ideo, oportet dici quod numerus est accidens,

jo et numerus est mensura. Inpossibile autem est, quod in eo
quod est accidens, quod unum sit accidens plurium, ut unus
denarius plurium decern, sicut decern hominum et decern
equorum, set idem numerus numero, ut denarius decern
hominum potest esse mensura eadem decern hominum et

J5 decern canum et decern equorum, sicut eadem longitudo

ulne I est solum accidens ulne et non plurium rerum, set ad F. 99 a 2.
longitudinem unius ulne possunt certificari et mensurari infinite
longitudines, aut pannorum, aut lignorum, et vie, et cujus-
libet magnitudinis, et sic ad certitudinem mensure denarii decern

30 hominum, potest eadem certitudo mensure haberi in decern
canibus et equis per denarium hominis, si comparetur ad eum.
Dicendum est igitur, quod numerus,, in quantum est accidens,
est diversus in specie, et hoc docet Aristoteles in fine capituli,
set in quantum est mensura, sic potest esse eadem numero

?5 in racione mensure respectu plurium ; et Aristoteles in pre-

2 est] ex D 7 hec vana] humana F 8 Et ideo] Iterum D 9 quod]
quia F 21 unum] unus D 22 decern sicut otn. D 26 set] quia F

30 haberi] habere D 35 racione] fine D mensure] mensurare F

j68

cedentibus, quando comparavit tempus numero, consideravit
numerum secundum racionem mensure, et tempus similiter,
non solum in quantum est mensura, set in quantum est
accidens ; unde volunt dicere quod tempus omnino est unum
numero, eciam in quantum accidens, sicut numerus est unus 5,
numero in via mensure, set non in via accidentis. Quia hoc
non expressit prius, ideo, ne error fieret, exposuit se in fine
capituli ; unde ipse innuit se in unitate temporis per unitatem
numeri, quantum potuit. Set quia diversitas est aliunde, ideo
47 b 1. hoc in fine | notavit. 10

Capitiilum Jm. de instanti.

Hiis adjungam aliqua de instanti et evo, nam instans dat
quoddam esse tempori, cum sit ejus terminus ; et evum,
secundum veritatem, est multum simile instanti in hoc, quod
utrumque est indivisibile, et, secundum opinionem multorum, 15
est magis simile tempori, quoniam dicunt ipsum habere prius
et posterius quodammodo speciali, et ideo, necessarium esse
judico considerare de evo.

Circa vero instans, primo sciendum est de ejus essencia et
esse. Aristoteles quidem dicit, quod instans habet esse fluens, 2a
et non est fixum, sicut punctus. Ex hoc igitur, videretur alicui
quod instans non esset omnino indivisibile, cum habeat aliquid
successionis et variacionis in suo esse : et si in esse, ergo in
substancia, quia hoc esse est essenciale substancie ejus. Ergo,
videtur habere diversa esse, quorum unum alii succedit, et ita 25
erit de natura temporis, et continui, et quantitatis. Et dicen-
dum est quod, quia tempus non habet esse nisi in fluxu, ideo
instans, quod est ejus terminus, et dat ei esse quodammodo,
quia dat ei finitatem, habet naturam fluxibilis suo modo
impartibili, set fluxus in tempore ponit partes diversas et 30
quantas copulatas ad communem terminum. Ista vero esse
ipsius instantis sunt quodammodo diversa, set non copulantur
ad communem terminum secundum racionem specierum quanti-

2 mensure] in fine D 13 quoddam] quoddmodo F 14 quod] quia D

17 necessarium esse] necessaret D \ 20 quidem] quidam F 21 videretur]
videtur D 27 esse om. D ' 30 impartibili] in particulari F

1 69

tatis, nee tamen sunt discreta, ut imitates omnino, set quodam-
modo uniuntur in essencia instantis, et ideo simul manent. Set
adveniente posteriori esse, corumpitur prius, et utrumque est
indivisibile, et non quantum sicut essencia ; et ideo patet

5 quomodo dirTert a tempore et a numero, et ab | imitate, et 47 b 2.
a puncto. A tempore, quia varietas in instanti non habet
partes quantas, ncc continuantur sua esse ad communem
terminum, sicut partes temporis, et ideo nullum totum con-
tinuum fit ex eis, nee eciam discretum, quia utrumque illorum

10 esse unitur in essencia instantis indivisibili. Set imitates
numeri non adherent in alico uno indivisibili, nee alico vere
uno set per aggregacionem, et ideo sunt ista esse sicut unitates,
et differunt a punctis, quia puncta habent esse et stabile et
fixum. Et quod obicit de fluxu essencie, dicendum est quod,

15 quia esse sunt essencialia, et esse essencie, ideo fluxus eorum
est fluxus essencie, unde essencia fluit secundum ea, et ideo
non requiritur alius fluxus in essencia.

Secundo, considerandum est de instanti, in quantum est
terminus preteriti et futuri. Aristoteles enim dicit, quod

20 instans sic se habet, sicut duo puncta in extremitatibus ejusdem
linee, set ista puncta omnino sunt diversa secundum sub-
stanciam et secundum esse, ergo, instans tale erit duo f. 99 b 1.
instancia, secundum quod est terminus preteriti, et principium
futuri. Et dicendum est, quod instans comparatur duobus

25 punctis, non quantum ad substanciam punctorum, set quantum
ad esse. Instans igitur habet esse diversa,. sicut duo puncta,
set non habet substanciam diversam ut duo, et hoc totum non
est aliud, nisi quod vult per hoc determinare, quod instans
habet varietatem in suo esse, non sicut unus punctus, set sicut

30 duo. Et est sermo excessivus superficie tenus, sed intelligitur
quantum ad similitudinem varietatis in esse, et non in sub-
stancia ; et quantum ad unum esse, est finis preteriti, et
quantum ad aliud, est principium futuri, et quantum ad essen-
ciam suam, est continuacio preteriti et futuri.

35 Tercio, | considerandum est an idem instans secundum sub- 48 a *.

1 unitates] unitatis F 5 quomodo] quod D 15 eorum] illorum D

21 set] sicut F 23 principium] inicium temporis D 28 determinare]

declarare D 30 excessivus] successivus F

R. B. in N

170

stanciam semper maneat in tempore, sicut Aristoteles querit. Et
Aristoteles arguit ad utramque partem contradiccionis, dicens:
si idem instans secundum substanciam semper maneat, in quo
res quelibet presens est, tunc omnia simul sunt, et que fuerunt
in millesimo anno, et nunc, et in futuro quocunque, quia nichil 5
est presens nisi in instanti, et ideo si idem instans semper
manet in isto tempore et non plura,tuncquicquid habet esse pre-
sencialiter est in isto instanti. Set que sunt in eodem instanti
sunt simul, ergo, omnia, quandocunque sunt in suo presenti, sunt
simul, quod est inpossibile. Set in contrarium arguit sic: si 10
instans aliud et aliud est, tunc secundo adveniente corrumpitur
prius, set non in se, quia quodlibet manet et est in se non in
alio instanti continuo, quia non sunt continua nee in instanti alio
consequentur, qua racione enim corrumpetur in uno istorum et
in quocunque. Set hec sunt inhnita in quolibet tempore, ergo, J5
unum instans maneret in infinitis, corrumpendum in eis, quod
est inpossibile. Et Aristoteles vult, quod instans corrumpatur,
et non sit unum per totum tempus, set infinita sunt in
quolibet tempore, non tamen continua, nee contigua, quia
inter quelibet duo cadit tempus medium. Et prima pars 20
tenenda est. Objeccio ergo contraria solvitur per hoc, quod
instans, cum non sit mensura durandi, non habet mensuram,
et ideo nee in se nee in alio corrumpitur sicut mensura, set sicut
accidens corrumpitur per corrupcionem sui subjecti, suum
autem subjectum est mutatum esse, quod est terminus motus, 25
sicut subjectum temporis est motus, et hoc mutatum esse est
disposicio ipsius mobilis, secundum quod replicat se per
48 a 2. diversas | partes spacii, sic enim fiunt infinita mutata esse,
quia instans sequitur id quod fertur sicut tempus motum, ut
Aristoteles dicit, non tamen sequitur ipsum secundum suam 30
substanciam, set secundum esse sua, que vocantur mutata
esse ; eo quod secundum ea mutatur, et sunt hec mutata esse
in motu, sicut instancia in tempore. Per jam dicta in hoc
tercio probleumate, et in secundo, patet magnus error et

1 maneat] maneret D 3 secundum substanciam om. D maneat]

manet D 7 isto] tanto F: toto D 8 isto] illo D 10 simul] sibi

simul D 12 alt. non] nulla dua D 24 subjecti] objecti D 25, 26 quod

est . . . esse om. D 32 eo quod] quia FD

i7i

stultus ; nam estimant multi quod instans est tota substancia
temporis, et quod unum instans semper manet quodammodo
in toto tempore, et quod unum et idem est semper in toto
tempore secundum substanciam, variatum secundum esse

5 tamen, quia Aristoteles dicit aliquando, quod instans manet
secundum substanciam, variatum secundum esse, sicut Socrates
in theatro et in foro ; et dicit quod instans sequitur ipsum
translatum, et translatum est idem secundum substanciam in
toto motu, licet varietur secundum esse. Set decipiuntur

io nimis in hiis verbis, nam hee autoritates Aristotelis sunt de
instanti propter fluxum suum, per quern habet diversa esse,
sicut prius expositum est, nee aliud intendit per has autoritates.
Est enim instans idem secundum substanciam, diversum
secundum esse, sicut dictum est, set non propter hoc est unum

15 instans semper manens in toto tempore, nee in alico tempore
dato, nam saltern in quolibet tempore dato est unum instans
in principio, et aliud in fine, et infinita in medio, set in potencia
quodammodo et in actu alico, | scilicet, medio modo inter*'. 99 b 2,
actum et potenciam, sicut puncta in medio linee. Decepti

20 igitur propter autoritates Aristotelis male intellectas ab eis,
set intelligendas ut dictum est, fingunt quod nunc replicatum |
per esse diversa, facit tempus, et ita manet semper substancia 48 b 1.
ipsius nunc set esse sunt variata. Set cum substancia ipsius
nunc et sua esse sint indivisibilia, nunquam faciunt divisibile

25 nee quantum. Item, ipsum instans, secundum substanciam et
fluxum suum, coartatur inter finem preteriti et principium
futuri, nam secundum substanciam suam continuat preteritum
et futurum, et secundum esse unum est finis preteriti et secun-
dum aliud est principium futuri. Et nichil plus invenitur

30 de instanti secundum sentenciam Aristotelis, et secundum
veritatem ; ergo, tota substancia preteriti et futuri requiritur
aliunde quam ab instanti. Item, in nulla quantitate continua
est quod suum indivisibile faciat quod est divisibile in ea ;
ergo, nee hie. Consequencia patet, quia omnis quantitas
.ontinua habet eandem racionem continui, quia eadem est

12 aliud om. D 16 nam] non F 20 Aristotelis. Haec verba add. D

sunt de instanti 23 esse] esse ejus D 24 esse sint] esse secundum

substanciam sunt D 34 quia] quod D 35 eandem om. F

N 2

172

diffinicio continui in omnibus. Item, in diffinicione quantitatis
continue cadit divisibile, quia continuum est, quod est divisibile
in semper divisibilia ; ergo, divisibile est ei essenciale per totam
sui substanciam, quare oppositum ejus, scilicet, indivisibile,
repugnat substancie ejus ; ergo instans, cum sit indivisibile 5
omnino et nullo modo quantum, non potest esse tota sub-
stancia nee pars substancie temporis. Item, non est pars
substancie temporis, quia tunc esset pars ejus aliqua quantita-
tiva, quia ejus substancia est sua quantitas ; ergo, multo magis
non est substancia temporis. Item, nichil facit substanciam 10
motus nisi partes ejus ; ergo, cum successio temporis et
motus sint consimiles et equales, nichil facit substanciam
temporis, nisi partes ejus. Item, prius et posterius in tem-
pore faciunt substanciam ejus, sicut prius et posterius in
48 b 2. motu, I et prius et posterius in magnitudine faciunt substanciam 15
magnitudinis, et hec respondent sibi invicem essencialiter, quia
prius et posterius in magnitudine causant prius et posterius in
motu facto super magnitudinem, et prius et posterius in motu
sunt causa prions et posterioris in tempore, ut Aristoteles
dicit. Manifestum est, igitur, quod cum sole partes magni- 20
tudinis faciunt substanciam magnitudinis, et nichil aliud faciet
earn, tunc sole partes motus faciunt substanciam motus, et
sole partes temporis facient substanciam temporis. Set instans
non est pars temporis ; ergo, non facient aliquid de substancia
temporis : et hoc est necessarium propter hujusmodi raciones. 25
Et preterea dantem oppositum dicti eorum contingit sal-
vare totam veritatem temporis ; ergo, secundum Aristotelem
in Elenchis, sua posicio est vana et falsa. Ad excusacionem
tamen dicti eorum, si volunt veritatem confiteri, possumus
distinguere, cum Aristotele et Prisciano, quod uno modo 30
dicitur instans presens penitus indivisibile, quod est proprie
instans, et istud non est proprie substancia temporis nee pars,
set terminus, sicut punctus in linea : alio modo dicitur instans
presens divisibile, cujus pars preteriit, pars futura est ; et istud

7, 8 Item . . . temporis om. D 12 facit] faciat F 21 nichil] nee D

faciet] facit D 22 faciunt] facient/" motus om. D 24 facient] faciet/"
26 Et] ut D 27 salvare om. D 29 confiteri] confidi D 30 quod]

quod instans D 32 proprie] tota FD

^73

est substancia tcmporis dati, quia hoc prescns est ipsum
tempus, et si hoc intelligunt, tunc dicunt verum quod instans
est substancia temporis ; set si primo modo, tunc habcnt
falsum intcllcctum.

Capitulum octavum de cvo.

Estimo hie nccessarium esse, ut tangantur aliqua de evo ;
nam secundum veritatem evum est valde simile instanti, quia
est indivisibile, et secundum opinionem multorum evum dicitur
habere prius et posterius, et ita secundum eos videtur esse

10 simile tempori, et tamen difTert essencialiter | ab utroque, qua- 49 a 1«
propter ut videant melius naturam temporis et instantis, expedit
ut aliquid de evo dicatur, quamvis ejus determinacio absoluta
et perfecta videatur magis ad methaphisicum pertinere. De
eternitate vero increata nichil estimo hie dicendum, aliud

15 quam quod a principio dictum est, quia hujus determinacio
specialiter methaphisico reservatur. Nunc igitur consider-
andum est, an evum habeat partem et partem, an sit indivisi-
bile ; secundo, an sua indivisibilitas sit indivisibilitas instantis,
et hoc est quod sit idem quod instans ; tercio, de | ejus unitate F. iooai.

20 et pluralitate. Quod autem non habeat partes, clamant omnes
autores ; non enim reperitur aliquis qui dicat contrarium, et
per racionem sic : evum se habet ad res permanentes, sicut
tempus ad successivas ; set esse rei permanentis dividitur per
oppositum contra esse rei successive : ergo, cum de natura

25 successionis sit, ut habeat partes, tunc racio permanentis erit
per carenciam parcium. Et ideo, sicut mensura rei successive
habet partes, sic mensura rerum permanencium carebit eis.
Item, si habeat evum partes, tunc aut erunt simul aut suc-
cedent. Si simul, tunc altera superfluit, quia quod est de esse

30 rei permanentis simul, potuit una parte evi mensurari ; nam

20 Quod autem . . . The text to p. 180 coincides with the Op. Tertium
(pp. 189-197 ed. Brewer). Readings are cited as B.

6 tangantur] tangatur D n ut] quod D 15 quod om. D hujus]

hec F 25 tunc racio] tunc esse FBD permanentis] permanencium D

28 succedent] succederent FB : succedunt D 30 potuit] potest FBD

una] unius D

174

indivisible est ad omne presens. Si vero succedant sibi, aut
posteriori adveniente corrumpitur prior, et erit de natura
temporis, quia hoc est essenciale tempori : si vero remaneat
prior, adveniente posteriori, tunc erit una superflua, ut prius
dictum est, quia nichil est mensurandum nisi illud quod pars 5

49 a 2. posterior mensurat. Totum enim esse permanentis | potest
ilia posterior mensurare, quia de esse permanentis non est
simul, nisi quod una pars evi potest mensurare, indivisibile
enim est ad omne presens. Item, in quantitatibus habentibus
posicionem et permanenciam accidit pluralitas parcium, propter io
posicionem diversam. Nam si linea non haberet positam hie
unam partem, et ibi aliam, non esset parcium distinccio propter
permanenciam, quia una posset sufficere si posset posiciones
diversas habere ; ergo, cum evum sit permanens, non habens
posicionem, oportet quod una pars sufficiat, nee exiguntur 15
plures. Item, non sunt nisi duo in re permanente, scilicet,
esse ejus et continuitas sui esse. Set propter ejus esse non
potest evum habere plures partes, quia indivisibile est esse rei
permanentis ad presens illius esse. Nee propter continuitatem
et conservacionem ; quia sicut se habet mensura successivi ad 20
esse et continuitatem ejus, sic mensura permanentis ad esse et
continuitatem ; set eadem mensura, sine parcium multipli-
cacione majori, mensurat rem successivam et ejus continuita-
tem ; ut idem dies mensurat esse motus diurni et continuitatem
ejus, et non plus requiritur. Ergo, eadem pars evi, sive eadem 25
mensura penitus, mensurabit esse rei permanentis et ejus con-
tinuitatem ; ita quod plus non erit, nee aliquid addetur, sicut
nee a parte mensure successive. Et ad ejus evidenciam loqua-
mur non de exemplo quod finem habet, ut de motu diurno,
propter cavillatoriam instanciam, set de toto tempore quod so

49 b r. erit sine fine, aut quod saltern potest | continuari, si Deus
vult, per motum celi, et saltern in motibus qui erunt in inferno,
per alteraciones et penas dampnatorum, que erunt in motu et
tempore. Et tunc erit simile de eviterno, et de tali temporali,
quod semper erit ; quod sicut eadem mensura temporalis men- 35

1-3 Si . . . tempori om. B 3 tempori] temporis F 15 sufficiat]

sufficit D exiguntur] exigentur FBD 20 successivi] successioni D

33 alteraciones] alternaciones F

*75

surat esse talis successivi et continuitatem, sic erit de evo, quod
idem mensurabit esse rei et continuitatem, et ideo partibilitas
omnino evacuabitur ; quia non ponunt earn, nisi propter con-
tinuitatem esse ipsius eviterni ; nam in ipso esse non ponunt
5 partem et partem.

Set contra hoc est triplex principalis objeccio. Una est
quod tunc simul et semel essent anima patris et filii, et creacio
mundi et creacio anime istius qui nunc nascitur, quod videtur
absurdum. Nam hec anima creatur in evo, quia creacio est in

io ilio, et omnia creata mensurantur eo quantum ad esse suum
proprium, set generata et corruptibilia non. Si ergo evum
est indivisibile, non habens partem et partem, et fuita principio
mundi, quando mundus creatus est in eo toto, et nunc in
eo toto, anima istius nati modo tunc simul et semel sunt,

15 quantum ad mensuram | propriam sue duracionis. Et ita simul F. roo a 2
et semel possunt dici esse inter quecunque est longissimi tem-
poris distancia. Et potest dici, quod hie fallit nos ymaginacio
temporalis, que est propria intellectui nostro sicut corporalis.
Quia Aristoteles dicit, quod omnis intellectus noster cum con-

20 tinuo est et tempore, quia nichil primo aspectu concipimus nisi
quanta, ut que quantitate continua mensurantur intrinseca,
que est tercia dimencio ; et que quantitate extrinseca exten-
duntur ; ut sunt temporalia, que sub tempore cadunt. | Et ideo 49 b 2.
spiritualia et permanencia in suo esse invariabili non percipimus

25 primo mentis intuitu, nee alico modo, nisi quando abstraxerimus
animum a corruptibilibus et temporalibus, et transiverimus
hec. Set tunc quantum est de potestate nostri intellectus,
sine spirituali illuminacione non possumus intelligere hujus-
modi, nisi per privacionem corruptibilium et temporalium, et

zo non per posicionem. Et ideo, cum summa difficultate percipi-
mus esse spiritualium et permanencium, quia mensurantur evo
indivisibili et inpartibili. Si tamen velimus sequi philosophic
veritatem, et sermones vulgatos exponere, dicemus quod
secundum se non est divisibilitas in evo, set totum simul est ;

2 rei om. MD 13, 14 et nunc in eo toto oni. D 15 sue] que F

25 abstraxerimus] abstraximus D 26 corruptibilibus] corporalibus FB

29 corruptibilium] corporalium FB 31 quia] quod FBD mensurantur]

mensuratur D 32 inpartibili] inpossibili D 34 divisibilitas] debilitas D

i;6

quia esse permanens est per oppositum ad successionem. Si
tamen consideretur evum respectu temporis, sic secundum
locucionem damus ei divisibilitatem, secundum quod tempus
habet prius et posterius ; et sic dicimus quod anima patris est
prius quam anima filii, propter distanciam temporalem, et 5
principium mundi est prius quam creacio alicujus in fine
mundi. Set si absolvamus evum a comparacione ejus ad
tempus, tunc non est anima patris prior anima filii, set simul,
vel in eodem evo toto, licet quantum ad tempus consideratum
inter duas creaciones, sit ibi prius et posterius. Et quia super 10
hoc semper fertur intellectus noster, ideo difficile est nobis con-
siderare quomodo in eodem evo sunt anima patris et filii, et
quomodo respectu evi absolute sint omnia simul permanencia.

Secundo, obicitur quod cum duracio eviterni, ut cujuslibet
mensurati evo sit infinita, vel sine fine, et non est successio et 15
addicio in partibus, tunc erit infinitum actu, quod est inpos-
sibile in esse creature: ad hoc tamen dicendum, quod mala
50 a 1. ymaginacio | decipit nos, sicut prius. Nam debemus hie con-
siderare, sicut de substancia spirituali respectu distancie cor-
poralis ; quantum enim ad illam nulla distancia corporalis 20
notari potest, quia non est comparacio spiritus ad hujusmodi
distanciam ; similiter est hie ; quantum enim ad distanciam et
fluxum temporalem, non habet evum comparacionem aliquam ;
et ideo infinitas duracionis temporalis, que hie ymaginatur, cui
semper presens est evum, non debet notari ; quia evum nullam 25
habet comparacionem ad earn, sicut nee spiritus ad distanciam
corporalem. Et ideo, quantumcunque extendamus tempus in
infinitum, evum semper concomitabitur, ac presens erit omni
presenti temporis sic fluentis, et tamen non habet infinitatem
illam, quia fluxum temporis non habet, nee proporcionem ad 30
earn, sicut nee spiritus ad distanciam corporalem.

Si dicatur, aut est duracio evi finita aut infinita : si infinita.
tunc sequitur idem quod prius ; si finita, tunc finem habet, et
cessabit, quod falsum est : dicendum est quod infinitum, ut

1 successionem] futuricionem D Si] set F 6 creacio alicujus] aliquod

creatum D 7 evum] eum M 15 est] est ibi FB 21 notari] vocari

FD 24 infinitas duracionis temporalis] instans duracionis spiritualis D

que] qui F 25 notari] vocari FD 28 omni] evum D 29 fluentis] fluentis
et non habent alicui F: f. e. n. aberit a. B

l77

Aristoteles docet 30 Phisicorum est multis modis : uno modo
est per extensionem quantitativam, sive in longitudine spacif,
sive in longitudine duracionis, secundum partes sibi invicem
ordinatas ; et sic infinitum non potest esse simul, nee loco, nee

5 duracione. Et hoc proprie est infinitum de quo loquitur
philosophus, et quod est in communi sermonc nostro, cui
opponitur finitum, quod est quantum extensum inter duos
terminos, ut spacium pedale, vel hora diei, aut quodlibet con-
simile. Et sic sumitur infinitum perprivacionem terminorum ;

10 et sic non est evum finitum nee infinitum.

Aliter sumitur infinitum per negacionem finiti, et sine exten-
sione quantitativa quod finem et corrupcionem non habet ; |
et dicitur infinitum, non per 'privacionem terminorum quanti- 5° a 2-
tatis, set per negacionem corrupcionis et non esse. Et hoc

15 potest esse, vel a parte ante, et sic eternitas increata dicitur

infinita ; vel a parte post tantum, et sic eternitas | creata F- IO° b I-
dicitur infinita, que est evum ; et sic infinitum potest esse
totum simul, et non est inconveniens.

Si dicitur adhuc, quod si infinitas a parte post, talis est

20 in eternitate creata, qualis est in increata, tunc a principio
creature in esse, usque in eternum, equabitur creatura Deo,
quod est absurdum ; quia nullo modo equatur creatura
Creatori, nee unquam equari potest. Ad hoc autem dicendum
est, quod infinitas a principio creature in esse constitute, duplici

25 racione convenit Deo : una est, quia sine fine erit, alia est ex eo
quod sua duracio est eadem cum sua essencia, que est infinita
intensive ; sicut sua virtus et potencia. Et hoc tercium genus
infinitatis est, quod non est in creatura aliquo modo, set in
solo creatore. Et in genere hoc infinitatis infinitas Creatoris

30 excellit infinitatem creature in infinitum. Si vero loquamur
de infinitate secundo modo, secundum negacionem non esse et
corrupcionis, certe hec est in Deo cum negacione actualis
corrupcionis, et cum negacione pure potencie et aptitudinis ad

1 Phisicorum] iii. 34.

6 est in] effectum F 15 ante] haec verba add. MD vel a parte post

22 equatur creatura] equabitur D 23 hoc autem] horam FBD 27 inten-

sive] intensive non extensive FBD 32 in Deo] idem D 33 pure]

pura FBD

17<S

non esse. Set in eviterno non est negacio nisi corrupcionis
actualis ; quia creatura semper apta nata est non esse, et potest
de sui natura non esse ; quod enim continuatur ejus esse sine
corrupcione, hoc est ex bonitate creatoris, qui per presenciam

50 b 1. majestatis omnia tenet in esse. | Et ideo patet, quod duracio 5
creature non est equalis duracioni Creatoris, licet consideremus
duracionem Creatoris a principio duracionis creature sine fine ;
nee eciam est una communis eis per participacionem ; set una est
similis alteri per imitacionem quantum potest creatura sustinere.

Si dicatur, quod nullum indivisibile commensurat se exten- 10
cioni alicujus divisibilis, ergo non potest esse presens omnibus
partibus ejus extensis ; ergo duracio evi, si sit indivisibilis, non
equabitur duracioni temporis, et ita non attingit ad finem
minimi temporis, set deficiet ; ergo multo magis non durabit
cum toto tempore. J5

Et dicendum est, quod licet indivisibile non potest com-
mensurari divisibili, nee equari, quia non sunt comparabilia in
quantitate ; nee indivisibile, quod est terminus divisibilis,
potest alico modo esse cum divisibili toto ; set tamen indivisi-
bile, quod est alterius generis quod non dependet a divisibili, set 20
habet esse absolutum a quo dependet divisibile, potest habere,
sine extencione quantitativa, dignius esse quam divisibile ;
per quam dignitatem potest esse presens omni parte divisibilis ;
sicut non solum videmus de causa prima, set de anima racionali,
que ubique presens est corpori ; et ideo non solum esse divinum 25
potest esse presens toti tempori, set esse anime racionalis quod
evomensuratur,et sic totum evumcum toto tempore. Sicleviter
potest hec objeccio solvi, licet ejus explanacio plura requirat.
Sed tercia objeccio principalis contra indivisibilitatem evi
comparat ipsum ad instans ; ut videatur esse idem quod 30
instans, propter quod procedendum est sic. Evum, cum sit

50 b 2. durandi mensura, sicut | tempus, erit in genere quantitatis ; si
igitur est indivisibile, erit terminus quantitatis, sicut punctus,
et unitas, et instans, et littera ; set nulla species quantitatis ei
convenit nisi sit tempus, quod est mensura durandi ; ergo 35

Snoniter.F enim]nonZ) 6 1icet]set£> n non] nee FD 13, 14 et
ita . . . temporis otn. F 14 ergo] quod D 19 tamen] omni D 26 quod]
quo F 30 instans] infinitas D

i79

evum est terminus temporis si est indivisibile, et ita erit instans.
Cum igitur hoc sit inpossibile, evum non erit indivisibile, set
partes et divisionem habcbit, ut videtur.

Ad hoc dicendum, quod evum est in prcdicamento quanti-

5 tatis sicut species, et non sicut principium indivisibile. Unde
nee est quantitas divisibilis, nee est terminus talis quantitatis,
set est nova species, sicut substancia incorporea est species
substancie, et non est corpus substancia neque principium
ejus; et ideo evum potest esse indivisibile, sicut substancia

io spiritualis est indivisibilis ; et tamen non erit divisibile neque
terminus vel principium alicujus quantitatis divisibilis. Unde
sicut substancia incorporea nee est indivisibile ut athomus, nee
divisibile ut corpus, set est natura absoluta alia ab eis, sic
evum nee est indivisibile ut instans, nee est divisibile ut tempus,

15 set mensura absoluta alia ab illis. Set contra, omne quantum
est divisibile in infinitum, et Aristoteles, 50 Methaphisice, dicit
quantitatem esse, que dividitur in plura. Dicendum quod
hujusmodi sermones dicuntur de famosis speciebus quantitatis,
et de I quibus Aristoteles exemplificat ; de quibus non est F. 100 b

20 evum. Set si obicitur quod Boecius dicit, 30 Consolacionum>
quod tempus ab evo procedit, ergo erit instans : dicendum
est, quod tempus ab evo procedit, id est, post evum, secundum
quod Aristoteles distinguit, 2° et 50 Methaphisice, quod ab
alico est multipliciter ; aut ordinaliter ut ex nocte fit dies ;

25 aut materialiter, ut ex ferro fit cultellus ; aut effective, ut
ex patre fit filius ; aut originaliter | tanquam ex termino, ut ab 51 a 1.
instanti fit tempus, et a puncto fit linea. Set ordinaliter fit
tempus ab evo, vel post evum, quia evum est mensura prior
tempore.

30 Si dicatur, quod Aristoteles non ponit evum inter species
quantitatis, nee in libro Predicamentomm, nee in quinto
Methaphisice, ubi de speciebus predicamentalibus docet, nee

16 Methaphisice] v. 18. 20 Consolacionum] iii. m. ix. 23 Metha-

phisice] ii. 2, v. 29.

6 nee est] eciam F divisibilis] indivisibilis F 10 non] neque

FBD 15 contra om. D 19 exemplificat] explicat D 20 obicitur]

obiciatur D 24 multipliciter] multiplex D 26 tanquam om. D 28 prior]
priori D

j8o

alibi ; ergo, non videtur esse species aliqua, aut Aristoteles
erit diminutus, et ita videtur, quod sit instans ; et potest dici,
quod nusquam Aristoteles dat omnes species alicujus predica-
menti, quia de substancia incorporea nichil tangit in libro
Predicamentorum, nee in capitulo de substancia in 50 Metha- 5
pJiisice. Placuit igitur Aristoteli explicare de speciebus ali-
quibus magis famosis in divisione predicamentorum ; nam
divisio, non solum cujuslibet predicamenti, set eciam minimi a
generalissimo per genera subalterna usque in species omnes
specialissimas est valde difficilis, unde Avicenna confitetur se 10
ignorare predicamentorum habitus, et propter hoc non sequitur,
quod non sunt plures species ; et si Aristoteles non omnes
posuerit, nee propter hoc est diminutus in logicalibus, quia
non pertinet ad logicum tantam explicare profunditatem.
Quid vero fecerit in Methaphisica non possumus determinare, 15
quia multi libri desunt, et multa capitula in translacionibus
factis, atque forsitan propter superfluam difficultatem dimisit
plenam assignacionem predicamentorum ; quia non omnia
fuerunt sui temporis facienda, quia nichil est perfectum in
humanis invencionibus, et gratis, postquam dedit fundamentum, 20
reliquit cetera indaganda. Scimus enim, quod multa facta |
£i a 2. sunt post eum; de quibus se non intromisit.

Si dicatur, quod si juxta tempus est aliqua species quanti-
tatis in genere mensure durandi, cujus natura sit indivisibilis,
et non sit terminus temporis ; ergo, similiter videtur, quod 25
juxta alias mensuras ut juxta lineam erit possibile ponere ali-
quam mensuram indivisibilem, que sit species coequeva linee,
et non terminus linee, et sic juxta superficiem, et similiter juxta
corpus, quod falsum est ; ergo, nee juxta tempus. Dicendum
est, quod necesse est hoc juxta tempus, quia tempus est men- 30
sura solius successionis, et aliud genus est essendi, scilicet, per-
manenter, et ideo necesse est, quod hie ponatur species coequeva

5 Predicamentorum. Here the coincidence with the Op. Tert. ceases.

8 divisio] digestio F 9 genera om. D 17 forsitan] forsan F

dimisit] omisit F : dimisitur D 24 durandi] mensurandi D 26 alt.

juxta] in FD 27, 28 linee] linie M 28 et non terminus linee om. D

29 nee om. F

i8i

tempori. Set linea, superficies, et corpus, sunt mensure rcrum
que non habent opposita, ct ideo non est species aliqua eis
coequcva.

De unitatc vero cvi ct plural itate, multi famosi errant, cum
6 ponant plura eva secundum numerum, et eorum radix ponendi
est falsa, scilicet, quod evum sequitur formam sicut tempus
materiam ; et ideo, cum forma est diversa in rebus, et materia
est una numero, tunc sicut tempus est unum numero, sic evum
est multiplex numero. Set contra hoc posicio est, quod pars

io istius radicis pro tempore est falsa, ut prius probatum est, et
ideo, cum partem aliam ponant relique parti tanquam con-
venientem, totum erit erroneum quod dicunt. Item, quia
diversitas est a parte forme, et res non solum diversificantur
secundum formam in numero, set in specie et genere, erit

I5 evum individuum multiplicatum per species et genera non
solum per individua. Item, | evum cum sit quantitas, debetur 51 b 1-
materie et non forme ; nam quantitas debetur materie, qua-
litas forme, secundum quod omnes volunt. Et dantem oppo-
situm, contingit salvare unitatem evi sine inconveniente ; atque

20 potest demonstrari, hoc modo. Si omne dimensionatum un-
dique, ut corpus, excludit a sua mensura omne aliud, et hoc
undique secundum omnem dimensionem ; et quod habet duas
dimensiones similiter excludit aliud secundum eas, ut super-
ficies ; et que habet unam excludit secundum j earn omne aliud, F. 101 a

25 ut linea, et non excludunt linea et superficies aliud secundum
illam quam non habent dimensionem ; ergo, quod caret omni
dimensione, ut punctus, non excludet alium punctum a sua
mensura, quia non habet unde faciat aliquid distare ab ea ;
ergo, locus primi puncti est immediatus secundo, sicut primo,

30 sicut dictum est prius de lineis, respectu lati et profundi, et de
superficiebus respectu profundi, quod simul secundum illas
vias compaciantur se plures. Ergo, unum est ubi plurium et
infinitorum punctorum, quia debetur eis per naturam unionis,
et indivisionis, et indistancie, et per privacionem dimensionis ;

35 quapropter cum plura eviterna non habent dimensionem

4 multi] multi et FD 5 ponendi] ponenda F 7 materiam] naturam D

12 quia] si quia M 15 individuum om. FD 24 excludit] excludat D

26 illam] viam FD quam] qua D 32 se] secum D

182

durandi, per quam se excludant a mensura durandi ; set
habeant esse indivisibile in esse duracionis, sicut puncta plura
in esse locati. Manifestum est, quod una erit duracio, et una
mensura durandi omni eviternorum. Item, hoc patet per
51 b 2. simile in parte, et in | parte per oppositum de tempore; nam 5
motus, quia non habet nisi dimensionem in longum, et hoc est
secundum decursum a preterito in futurum, ideo secundum
illam viam unus motus excludit alium, nee sunt simul, et non
respectu presentis, quia sic omne successivum caret dimensione.
Ergo cum esse permanens eviternorum sit penitus indivisibile 10
secundum omnem viam, et carens omni dimensione, unum
eviternum non excludit aliud ullo modo.

Si obiciatur, quod evum, cum sit accidens eviterni, non
potest esse ante ipsum, set evum quod fuit a principio mundi
fuit ante animam nunc creatam, ideo illud evum non est men- 15
sura illius anime, ergo, aliud evum, et sic erunt plura eva secun-
dum numerum eviternorum. Dici potest secundum tenorem
eorum que superius dicta sunt, quod non est ibi prius nee
posterius, nisi respectu temporis et temporalium, et sic absolute
loquendo, secundum naturam evi et eviternorum non accidit 20
inconveniens. Hoc ad presens hie volo tangere de evo, gratia
temporis et instantis : cetera in Methaphisicis exponentur.

Distinccio secunda de loco et vacuo, habens capitula octo.
Capitidum primum est de distinccione modorum loci.

Postquam exposita sunt ea que videbantur necessaria circa 25
tempus, dicendum est nunc de loco et vacuo. Locus autem
uno modo est idem secundum suam essenciam quod superficies,
unde secundum veritatem, non facit aliam speciem quantitatis
a superficie. Unde Aristoteles 50 Methaphisice distinguit
species quantitatis, et ibi nichil dicit de loco. Et Averoys 30
super ilium locum dicit quod locus non facit aliam speciem
quantitatis a superficie ; et est verum hoc si loquamur de

29 Methaphisice] v. 18.

1 per] propter FD 3 locati] locata.F 4 patet] placet D 8 nee] veroF
non om. D 15 ideo] ergo FD 23 secunda om. D 24 est om. D

1 83

loco | secundum ejus esse potissimum et secundum primam ct 52 a r.
principalem significacioncm loci. Multe enim sunt acccp-
ciones ejus, set nunc volo primo prosequi precipuam ejus
significacionem. Dico, ergo, quod si ultimum locantis consi-

5 deretur in se, ut terminat corpus locans, sic est superficies.
et nominatur vere et proprie. Si vero consideretur illud ulti-
mum, ut natum est continerc, sic est concavum : si vero ut
actu continet, sic incipit fieri locus, set completur per duo,
scilicet, per respectum ad spacium sivc profundum inter latera

10 continentis, et per respectum ad terminos mundi. Quod vero
habeat respectum necessario ad spacium et profundum inter
latera continentis, patet per hoc, quod Aristoteles dicit in
Predicamentis, quod partes loci copulantur ad eundem ter-
minum ad quern copulantur partes corporis locati, set partes

15 sue profunditatiscopulanturad superficiem,que est ymaginanda
inter partes ejus ; ergo, partes ejus copulantur ad eandem
superficiem. Ergo locus necessario habet profundum corporis
contenti, vel respicit de necessitate profundum illius, seu quod
habet respectum essencialiter et necessario ad illud profundum.

20 Nee contigit dicere, quod ibi sit profundum spacii vacui, in quo
jaceat corpus, quod spacium facit distanciam inter latera con-
tinentis, ut locus respiciat profundum vacui non pleni ; quia
vacuum non potest esse in rerum natura, ut Aristoteles ait,
40 PJiisicorum. Et iterum, distancia ista non est nisi secundum

25 racionem dimensionis corporis interjacentis, et nichil est inter
latera, nisi corpus interjacens, quare ejus dimensiones facient
hanc distanciam ; ergo, non dimensiones vacui earn constituent. |
Set postea ostendetur plenius, quod ibi non est profunditas 52 a 2-
vacui, ut antiqui posuerunt ; et ita non erit ibi nisi sola pro-

30 funditas corporis locati. Ouapropter conjeedendum est, quod F. 101 a 2
locus non respicit profundum, nisi profundum corporis inter-
jacentis ; set tamen non respicit illud ita, quod hoc profundum
sit de essencia loci, quia hunc locus esset corpus, set respicit
illud tanquam aliquid extra suam essenciam, sicut relativum

13 Predicamentis] de quanto. 24 Phisicorum] iv. com. 80, 86.

3 nunc] non D 9 sive] seu F 14 copulantur out. D 19, 20 et

necessario ... sit profundum om. D 27 hanc] hec D

1 84

respicit suum objectum, ut duplum respicit dimidium, et pater
filium, sine quo esse non potest. Et preter hunc respectum ad
profundum corporis, est alius respectus necessarius ad hoc,
quod sit locus secundum esse potissimum loci, scilicet, ad
terminos mundi : quia, dum reslocata habet eundem respectum 5
ad terminos mundi, habet eundem locum, et quando mutat
respectum, mutat locum : et ideo, hie respectus est de essencia
loci. Set hie respectus, qui est de essencia loci, et alius simi-
liter quern habet ad profundum corporis contenti, et concavitatis
actu continentis, sunt accidencia superficiei ; et ideo locus, IO
si dicatur hoc aggregatum ex superficie et concavitate cum
continencia et respectibus dictis, non erit aliqua species, nee
quantitatis nee alterius, quia omnis species est unaperessen-
ciam ex genere et differencia ; set ex subjecto et accidente
non fit unum per essenciam. Si vero dicatur superficies sub 15
talibus accidentibus, tunc non est alia species a superficie,
et ideo prout locus est aliqua natura specifica, non potest esse
nisi superficies. Set tamen, ut habet concavitatem continentem
corpus cujus profundum respicit, habens similiter respectum ad
52 b 1. terminos mundi, est superficies | non locans, nee racionem 20
localem habens, set habet duas dimensiones sine profunditate,
et est solum in corpore absolute, non in respectu ad aliud.
Quod autem Aristoteles ponit locum esse speciem quantitatis
in Predicamentis, non ponit novam speciem distinctam per
essenciam a superficie, sed distinctam in respectu. Et quia 25
extrinseca quantitas est rei locate, non intrinseca, sicut linea
superficies et corpus (et hanc distinccionem debuit notare
in Logicalibttsy nisi superficialiter loquitur), et ideo connumerat
locum, et distinguit a superficie ; set non fecit hoc, ubi loquitur
in Metliaphisica, magis in profundo veritatis, nee in Naturalibus, 30
ubi dicit quod locus est ultimum continentis, et hoc est super-
ficies. Quod autem dicit Aristoteles in Predicamentis, loci
partes copulari ad idem ad quod copulantur partes corporis,
dicendum est, sicut Boecius exponit, id est, ad consimilem

24, 32 Predicamentis] de quanto.

1 objectum] subjectum D 17 specifica] sperica D 20 est] et FD

28 nisi] ubi MD

i85

terminum respondentcm tcrmino parcium corporis. Et adden-
dum est, quod quia locus equaliter respicit profundum inter -
jacens inter partes ipsius loci et locantis, quod in hoc magis
assimilatur locus corpori quam superficies ; et ideo, magis

5 assimilatur terminus parcium ejus termino parcium corporis
quam terminus superficiei absolute. Et ideo licet linea curva
et concava sint terminus parcium loci, et superficies habens
pro termino suo lineam curvam in circuitu suo sit terminus
parcium corporis, tamen ilia linea concava, que terminat

10 partes loci sine superficie locantis, respondet circumferencie
convexe superficiei continuantis partes corporis locati, tanquam
locus conveniens ei ; et ideo similiter est terminus, | quia 5Z h 2-
linea concava partes loci terminans circumdat circumferenciam
continuantis partes corporis, et quia concavitas hujus linee, et

15 convexitas alterius, non habent profundum nee latum, nee
distant per aliquid ; ideo partes loci copulantur per accidens ad
circumferenciam superficiei conterminantis partes corporis ; et
ideo per consequens, ad superficiem illam, licet multum per
accidens ; et ideo Aristoteles dicit, ad eundem terminum ad

20 quern copulantur per se, scilicet, partes corporis, copulantur
per accidens partes loci. Et similiter, in hoc aumentatur
ydemptitas terminorum, quod locus habet respectum essen-
cialem ad profundum corporis, et ideo, per hunc respectum,
multum assimilatur corpori, et ideo terminus ejus termino

25 illius ; unde, si loquamur de partibus loci racione respectus
talis, copulantur quodammodo ad superficiem terminantem
partes corporis profundi, quod locus essencialiter respicit. Set
neutra istarum consideracionum est in superficie absoluta, set
absolute partes ejus copulantur ad lineam absolutam in F. 101 b 1.

30 comparacione ad corpus contentum. Hec igitur tenenda sunt
de loco secundum suum esse potissimum, et non universaliter
loquendo de loco, quoniam locus sumitur multum equivoce :
uno modo et potissimo est locus superficies, vel ultimum con-
tinents habens respectum ad profundum interjacens, et ad

/5 terminos mundi ; et sic est vere locus secundum omnes condi-
ciones loci, et sic de eo nunc determinatum est. Et sic locus

10 loci oiu. D 12 similiter] super D 13, 14 partes . . . concavitas

om. D 27 quod] quia D 32 quoniam] quod D

R. B. Ill O

i86

unus est una superficies et unum ultimum unius continent's im-
mediati, et loci plures sunt plures superficies et plura ultima
plurium continencium. Et sic racio loci non salvatur, nisi in
corporibus unius superficiei locati et locantis, id est, in rotundis
omnino et undique, sicut est de pila et tota terra et celo et | 5
53 a 1. hujus partibus mundi principalibus. Aliter sumitur, locus in
corporibus plurium superficierum, ubi per consequens non erit
unitas loci, penitus eo quod unitas superficierum non salvatur, si
enim locus est superficies, tunc plures superficies rei locate
impedient veram unitatem loci, quia tamen hee superficies 10
continuantur adinvicem, ut faciant superficiem quodammodo
unam, licet non in potissimo esse unitatis, ideo, adhuc stat
unitas loci secundum unitatem superficiei. Deficit tamen hie
modus loci a completa imitate et veritate loci primo modo.
Tercio modo, dicitur locus non una numero superficies 15
continue circumscribens, set superficies una specie vel genere,
secundum quod turris immobilis secundum locum, vel aliquid
aliud, nunc circumdatur aere, nunc aqua, nunc vapore, vel
diversis partibus aeris circumvolantibus per modum venti.
Quoniam cum est immobilis secundum locum, oportet quod 20
habeat unum et eundem locum nunc et prius, si enim mu-
taret locum, movetur secundum locum, cum tamen quiescit
secundum locum, ut positum est. Quarto modo magis adhuc
elongato a loci esse, potissimo dicitur locus, quando, scilicet,
simul et semel partes locati continentur superficiebus pluribus 2-
actu distinctis, ut cum figitur virga in terra in profundo aque,
cujus pars tercia sit in terra, et alia tercia sit in aqua, et tercia
sit in aere. Sunt ergo tres superficies trium corporum lo-
cancium actu divise, et tamen unus est locus, quia virga est
immobilis secundum locum. Quinto modo maxime equi- so
vocatur locus, scilicet, quando non habet aliquam naturam
superficiei, set tantum respectum ad aliud, ut locus celi ultimi.
Moventur enim partes ejus secundum locum, nunc enim est
una pars in oriente, alia in meridie, tercia in occidente ; et

4 rotundis] rotundentis 1) 5 ce'.o] celis F 7 non] omnino F

9 tunc ... rei om. F 17 quod om. D 20 Quoniam] Deinde D

cum] tamen FD 22 movetur] moveretur FD 26 aque om. D

30 immobilis] in mobili F 32 tantum] punctum F

i87

dicitur locum mutare, quod si celum starct, partes quiescercnt
secundum | locum, ergo, habcnt loca, set hoc non est aliquod 53 a 2.
corpus circumscribens nee locans, quare nee superficies. Ncc
contingit dicere, ut multi dixcrunt, quod superficies continua

5 ultimi celi tantum potest considerari ut locus, quoniam non
est divisa a locato, et est accidens ejus ; sed locus accidit
locanti, quoniam ponitur esse continentis ultimum. Et iterum,
de ilia convexitate contingit vere dicere, quod pars ejus
aliquando est in oriente, aliquando in occidente, et sic de aliis

10 sitibus, et ita moventur secundum locum, sicut corpus celi,
quare habebit locum sicut celum. Et ita si ad locum oportet
poni continens, ilia superficies convexa habebit continens,
et tunc, vel ipsa se continebit, vel alia continebit ; quorum
utrumque est impossible. Et ideo Aristoteles 4to Phisicorum,

1 5 dicit terram esse in aqua sicut in loco, et aquam in aere, et aerem
in igne, et ignem in celo, celum autem non amplius in alio.
Propter quod, dico quod locus hie non est nisi respectus ad
centrum et terminos mundi, unde quando una stella est in ex-
tremitate linee exeuntis ab oriente usque in centrum mundi,

20 dicitur habere locum in oriente, et quando est in extremitate
linee exeuntis ab occidente usque ad centrum mundi, dicitur
habere locum in occidente, et quando est in extremitate alterius
linee recte exeuntis a centro mundi, tunc habet alium locum,
et dicitur esse in alio loco, quia est in alio respectu ad terminos

25 mundi, ita quod hec preposicio in non dicat habitudinem con-
tinentis ad contentum, set habitudinem que est inter terminos
mundi determinates, que est immobilitas loci, de qua Aristoteles
dicit, quod locus est | immobile, ita quod unus locus | habet F- I01 b 2«
unum respectum ad terminos, et plura loca habent plures 53 r*

3° respectus. Set cum dicitur quod locus est ultimum corporis

14 Phisieorum] iv. 46.

2 habent] haberent F hoc] hie FD 4 continua ultimi] concava

ultima .F 5 tantum] ultimi F: om. D 7 esse] esse in F 10 moventur]

movetur FD celi] primi celi D 11 si] set D oportet] oporteat D

13 alt. continebit] extra F 21 linee] alterius linee recte F 21-23 ab

occidente . . . exeuntis om. F 24 pr. alio] aliquo F 25 dicat] indicat 1)

26 terminos om. D 28 ita] id est F 29 habent] habeant FD 30 cor-
poris om. F

O %

i88

continentis immobile, accipit locum secundum esse potissimum
ejus, et sic accipitur primo modo, quia diffinicio dari debet
secundum esse potissimum, et tamen nichilominus alii modi
sunt necessarii propter motum et quietem localem, ut exem-
plificatum est. 5

Quod autem aliqui imponunt Averroys, quod centrum mundi
est locus celi, non placet michi, quia nullo modo celum est in
centro, set alico modo locatum est in loco, et ideo, cum partes
celi sint in aliquibus respectibus ad centrum, secundum quorum
mutaciones partes celi locum dicuntur mutare, erit ille respe- 10
ctus ad centrum locus, et non centrum. Partes igitur celi,
quia sunt in respectibus diversis ad centrum, habent loca
diversa et motum, et similiter si quiesceret ; et celum totum
habet per se unum respectum ad centrum, quamvis per acci-
dens, scilicet, per habitudines diversas parcium ad centrum, I5
ut sunt in toto, habeat totum celum diversos respectus quia
respectus parcium primo et per se mutatur, et per accidens
respectus tocius variatur. Cum hiis sciendum est, quod locus
dicitur adhuc multipliciter, scilicet, locus naturalis, et locus
violentus, et locus ut vas, et compositus ex aliquibus istorum. 2o
Locus naturalis est ipsorum corporum simplicium que sunt
partes mundi principales, ut loca elementorum et celorum, et
dicitur naturalis in hac divisione, quia salvat suum locatum
per suam virtutem mirabilem, de qua Aristoteles dicit, mira-
bilis est potencia loci qua unumquodque habet tantum de 25
forma, quantum de loco ; eo quod secundum nobilitatem loci
53 b 2. est nobilitatis forme rei locate, ut ignis | est nobilior quam
terra, quia igni debetur universaliter locus nobilior, scilicet,
in concavitate orbis lune, et terre locus est concavitas aque.
Qualiter tamen certificetur locus terre, propter hoc quod 30
Aristoteles aliquando dicit centrum mundi esse locum ejus,
considerabitur post in tractatu, ubi de loco in particulari deter-
minatur. Locus violentus est in quo collocatur contra naturam,
ct ideo, ibi cicius corrumpitur, ut terra sursum, quandocunque

6 aliqui om. D 13 et motum] in motu FD 16 quia] ad centrum,

et ita diversa loca per modum continuum, per quod F 19-21 et locus

violentus . . . naturalis om. D 27 ut] unde FD 28 universaliter]

naturaliter FD 33 contra naturam] aliquid contra sui naturam D 34 ibi

cicius ' me F

1 89

cnim res est extra suum locum naturalem, debilitatur et cor-
rumpitur. Locus ut vas est ille, qui non propter salutem rei
locate necessarius est, nee ipsam corrumpit, secundum vulga-
tam accepcioncm vasis, cujusmodi est dolium vel liter et
j hujusmodi, qui nichil sua virtute influit ad salutem rei nee
auget ejus formam, cum tamen res sit corporis, set per ac-
cidens defendit et conservat et per se corrumpit propter com-
plexionis contrarietatem, unde ad locum violentum reducitur.
Compositus locus ex aliquibus istorum, scilicet, ex naturali

io et violento, est locus omnium mixtorum, quia ubicunque fit
mixtum illud est ex elementis contrariis, que nata sunt habere
loca naturalia, et ideo, mixtum semper est in loco innaturali
propter tria elementa, et solum locum habet naturalem, propter
unum illorum, cum non possit esse simul et semel in omnibus

15 speris, set tantum est in una spera unius elementi. Et simi-
liter, compositus locus ex naturali et violento et vase secundum
vulgatam vasis accepcionem est locus alicujus mixti content!
in vase vulgato, ut in dolio vel in utre vel alio hujusmodi, et
compositus ex vase et violento, ut est quando continetur

20 corpus elementum ut vel terra vel aer in utre vel alio hujus-
modi quamvis in spera sua teneretur, | ut aqua vel aere posito 54 a '«
in spera aque ; contra enim naturam aque est dividi ab alia,
et non est una pars nata habere locum in toto nisi tocius
locum quando partes in toto et totum in loco.

25 Capitulum 2m. de essentia loci secundum quod est
qua?ititas.

Predictis annexa sunt maxime locus et vacuum. Motus

enim primus et principalis communis toti mundo est motus

secundum locum, et ideo de loco dicendum est ad intelli-

30 genciam motus ; et vacuum dicitur esse locus privatus corpore,

propter quod cum loco considerandum est de vacuo.

Primo igitur querendum est, quid sit locus, et maxime an

4 dolium] solium F 6 corporis] corporalisF: coruptibile D 7 propter]
paulatim propter FD 10 fit] est D 14 non] jam D 18 dolio] doleo

MSS. alio] aliquo alioF 19 et] in F 20 elementum ut] elementare ut
D: e. u. aqua F utre] vitro D 21 teneretur] tendeturZ) 23 pars om. F
24 quando] quoniam F 29 intelligenciam] intelligendum D

190

locus sit spacium inter latera continentis, ut antiqui posuerunt.
Set dicendum est statim, quod non ; quia si aliquod spacium
ibi esset, tunc esset secundum se separatum ab omni corpore
naturali ut reciperet ilia, set hoc est vacuum. Sed vacuum,
secundum Aristotelem et Averroys et Avicennam, non est ; 5
F. 102 a 1. ergo, locus non erit hujusmodi spacium. | Item, nichil facit
distanciam inter latera continentis, nisi dimensio contenti, quia
secundum ejus magnitudinem distant latera, et non aliter ;
ergo, non est inter latera aliquod spacium distancie. Set
Aristoteles arguit contra hoc hie sic : si locus esset tale 10
spacium, tunc loca essent infinita, quia sicut totum habet
totam distanciam pro loco, sic quelibet pars ejus haberet
partem distancie : set infinite sunt partes, licet in potencia,
et tamen actualis distancia cuilibet responderet. Set expo-
natur argumentum Aristotelis, et tenenda est consequencia 15
Aristotelis, licet ejus verificacio sit dimcilis. Argumentum
secundum est quod tunc translato locato, in suo continente
de loco ad locum, transmutaretur ilia distancia inter latera
54 a 2. sui continentis, et ita locus moveretur secundum locum | et
locus esset loci, et essent plura loca simul, que sunt impos- 20
sibilia.

Set potest obici contra hoc primo sicut totum locatum in
toto loco sic medium in medio ; ergo, exterius locati est in
exteriori parte loci, et interius sive profundum ejus erit in
interiori et profundo loci ; ergo, tunc locus habet interius 25
et exterius et profundat se inter latera continentis. Set hoc
non posset esse nisi esset spacium distancie in medio. Dicen-
dum est, quod medium est in medio loci, sicut totum in loco,
si sumatur medium locatum exterius et non a superfkie
exteriori in sui profundum, et secundum hoc superficies con- 3°
cava ipsius continentis est, locus medium illius superficiei con-
tinet mediam superficiem locati, et alia medietas aliam mediam
superfkiem, et mediante adequacione superficierum locantis
et locati corpus locati continetur in loco, et profundum ejus
non continetur loco, nisi quia est in suo toto, quod est in 35

1 continentis] convenientis D corr. in marg. to hie om. FD 14 set]

ut F 2.2, contra] quod D 23 sic] sit D 24 in om. F 26 hoc

om. F 27 esse] fieri FD 29 locatum] locati F: loci D 31 locus]
locus in F: locus et D 34 et profundum . . loco om. F

I9I

loco per se. Partes enim, et maximc interiores que non

tangunt superficiem locantis, non sunt in loco, nisi per acci-
dens, scilicet, per suum totum, et ideo, non respondet pro-
fundo locati aliquid profundum loci : set ilia superficies
5 locantis que circumscribit locatum exterius per sc, circum-
scribit interius et profundum secundario, mediante exteriori.

Si dicatur : quod locandum, quando ingreditur latera con-
tinentis, aut recipitur in alico aut in nichilo ; set non potest
in nichilo, quia nichil non habet potenciam recipiendi nee

10 continendi aliquid, ergo, in alico recipitur, set nichil est inter
latera continents in quo recipi poterit, | nisi ponamus aliquod 54 b 2
spacium inter ea ; ergo, videtur oportere poni hujusmodi
spacium. Dicendum est quod non valet, nam cum querit
aut recipitur in alico aut in nichilo, dico quod in alico, set

i; istud aliquid est concava superficies locantis, et nichil in medio
inter latera ejus, cum nichil sit in medio nisi corpus locatum.

Deinde querendum est secundo, an locus sit superficies
concava locantis, sicut nunc suppositum est : et patet hoc,
per Aristotelem dicentem quod locus est ultimum continentis,

20 set ultimum continentis est superficies. Item, Averroys,
5° Methaphisice, dicit quod Aristoteles non enumerat locum
inter species quantitatis, quia non est aliud a superficie, et
ideo sufificit ei ponere superficiem ; et superfluum esset addere
locum. Item, cum non possumus hie ymaginari locum aliquid

-• = esse, nisi spacium inter latera continentis vel ipsum continens,
tunc, cum locus non est spacium aliquod, quia nullum erit
tale spacium, erit continens vel aliquid continentis. Set
cum loquamur hie de loco ut est quantitas, non erit sub-
stancia continentis ; ergo, ejus erit superficies continens et

:,o circumscribens. Si obiciatur, quod Aristoteles in Predica-
mentis distinguit locum a superficie, dicendum est, quod hoc
facit sicut logicus, qui superficialiter loquitur, considerans
aliquam varietatem quam addit locus superficiei, licet in

2i Methaphisice] see v. 18 com., but this is not expressed in the printed text.
30 Predicamentis] de quanto.

3 totum om. D 20 superficies] superficies ejus F 21 non om. F

enumerat] enumeravit FD 24 hie] hoc D 26 erit] est F 33 locus]

locus respectu FD licet] set D

192

essentia non differant ; et hanc ydemptitatem essencie con-
siderat methaphisicus, qui profundius descendit ad veritates
rerum indagandas. Set logicus in suis consideracionibus est
superficialis, et considerat que apparent, et ideo ad varietatem
54 b 2. apparentem inter locum | et superficiem se extendit, sicut in 5
multis aliis facit nam dicit omne genus esse univocum propter
quandam unitatem apparentem in eo ; set naturalis et metha-
phisicus ponunt equivocacionem in omni genere, sicut mani-
festum est ex 70 Phisicorum et 30 Methaphisicorum, quia
igitur superficies in quantum hujusmodi est solum terminus 10
rei, et non comparatur ad aliquid continendum ; set locus
dicit comparacionem ad aliquid continendum, ideo, logicus
distinxit inter locum et superficiem.
F. 102 a 2. Si I iterum obiciatur, quod Aristoteles dicit, in Predica-

mentis, quod ad eundem terminum copulantur partes loci 15
ad quern copulantur particule corporis, et corporis partes
copulantur ad superficiem ; ergo, partes loci similiter ; set
partes superficiei non copulantur ad superficiem set ad lineam,
ergo, locus non est superficies. Dicendum est, quod mala
translacio impedit hie intellectum, sicut fere ubique in libris 20
Aristotelis vulgatis apud Latinos, et ideo primo dicendum
est, quod Boecius in Comment ario exponit hoc, dicens quod
hoc, quod hoc dicitur (partes loci copulantur ad eundem
terminum ad quern particule corporis), intelligendum est ad
eundem, id est, consimilem et correspondentem, quia ter- 25
minus ad quern copulantur partes loci conformatur et cor-
respondet termino copulanti partis corporis locati et locantis,
nam cum locatum sit spericum et locans similiter, ut in
eis que propriissime habent locum, sicut sunt corpora mundi
principalia, videlicet, elementa in speris suis, tunc superficies 30
aliqua copulat partes corporis locati, cujus extremitas est

9 Phisicorum] vii. 12. Methaphisicorum] iii. 17. 14 Predica-

mentis] de quanto. 22 Boecius] In Praedicamenta ii. 27, 28.

14 Si] set F 16 particule] partes D 22 pr. quod] secundum quod F

hoc] hoc verbum FD 23 copulantur] copulari FD 26 correspondet] quo
respondet F 27 copulanti partis] copulati partes F 28 sit] proprie sit FD
29 que] qui FD 30 speris] spericis D

IQ3

linea circularis, ct huic liuee correspondct linea circularis,
que terminat partes superficiei concave locantis, que est locus ;
et ilia linea circularis, que est terminus loci, jacet super lineam
circularem, que est extremitas superficiei terminantis partes

I corporis locati, et continet earn. Et quia partes corporis
locati terminantur quodammodo ad illam lineam, que est
extremitas superficiei dividentis | eas, nam primo terminantur 55
ad superficiem cujus est hec circumferencia, secundario ad
earn circumferenciam, et ill £ circumferencie correspondet

10 circumferencia copulans partes loci, et est consimilis cir-
cumferencia, et conformis ei, et per consequens est conformis
superficiei copulanti partes locati, cujus superficiei partes
circumferencia ilia copulat. Ideo, pro tanto intelligitur verbum
Aristotelis male translatum, scilicet, quod ad eundem termi-

15 num copulantur partes loci et locati, id est, ad consimilem
correspondentem, ut dictum est.

Si adhuc obiciatur, quod si locus est superficies, ergo, ubi
erunt plures superficies erunt plura loca, sicut in corpore
exagono locante aliud corpus exagonum, ut in cubo sicut in

jo taxillo, et tamen corpus illud habet unum locum dum quiescit
in eodem situ ; dicendum est, quod sicut est una superficies,
sic est unus locus, et sicut plures sic plura loca. Nam licet
dicatur, corpus tale habere sex superficies parciales, tamen
habet unam superficiem compositam, que est unus locus

25 compositus, et magis est unus quam plures.

Si obiciatur forcius de virga, cujus tercia pars figitur in
terra, et alia tercia in aqua, et reliqua in aere, constat plures
esse superficies numero diversas et distinctas, scilicet, terre.
aque, aeris ; ergo, loca erunt tria, si superficies est locus. Set

30 virga dicitur habere locum unum et eundem locum, quia
immobilis est secundum locum ; ergo, locus non est superficies
locantis. Dicendum est, quod quantum est de loco hie, ut
est quantitas sic enim hie loquimur, dicemus quod tres super-
ficies sunt loca tria, et quod virga non habet unum locum

1-3 et huic . . . linea circularis om. D 12 locati] loci.F 14-16 scilicet

. . . dictum est om. F 16 dictum] prius dictum D 17, 18 ergo . . .

superficies om. F 26 Si] Set F 30 pr. locum om. FD 33, 34 tres . . .
tria] tria sunt loca sicut tres superficies FD 34 unum] nisi unum F

a 1

194

numero nisi per aggregacionem, sicut nee erit ibi una super-
ficies numero nisi per aggregacionem. Et secundum hoc,
virga non habet locum nisi per partes suas per accidens, et
propter hoc, non habet proprie locum, set tamen dicetur
55 a 2. habere, licet improprie | locum unum, quia habet unum situm g
respectu orientis, occidentis, medii celi, et anguli terre, ut
postea exponetur. Set sic non est locus naturalis, sicut
elementa debent habere in speris suis, que solum habent
unitatem loci et veram unitatem per unam superficiem, et
unum et eundem respectum ad terminos mundi, et ideo \o
unitas respectus sola non facit locum, nisi equivoce.

Similiter, si obiciatur quod turris fixa habet unum locum,
et tamen circumdatur temporibus diversis a diversis super-
ficiebus parcium aeris, eadem est solucio ; quia quantum
est de racione quantitatis, locus est diversus, set quia turris 15
habet situm eundem respectu parcium mundi, dicitur habere
eundem locum : set sic sumitur locus aliter, et quasi equi-
voce. Si dicatur adhuc, quod locus terre est centrum mundi,
et centrum est indivisibile non superficies ; dicendum est
secundum Averroys, 4t0 Celi et Mundi, quod superficies aque 20
est centrum mundi, de quo dicitur quod sit locus terre, nam
distancia, que est a puncto in medio mundi usque ad super-
ficiem aque, nulla est, respectu celi, et ideo totum illud
spacium est quasi indivisibile, respectu celi, et propter hoc,
superficies aque reputatur, secundum hoc, esse in centro in- 25
divisibili. Set de loco terre est specialis quescio, que in
tractatu quarto debet terminari. Nam, si quis contendat
F. 102 b 1. locum terre debere centrum dici indivisibile, tunc locus | ejus
non est superficies, nee est proprie locus de quo nunc loquimur,
set equivoce. Similiter, celum secundum veritatem non habet 30
locum proprie dictum, quia nichil habet circumscribens, et
ideo, si centrum mundi, secundum Averroys vel respectus ad
centrum, dicatur locus ejus, hoc est equivoce, et longe a veri-
tate, prout hie loquimur, set de hoc dicetur in Tercio Libro.
55 b 1. Tercio queritur, quid ultra superficiem requiritur | ad locum, 35
proprie dictum.

7-1 1 Set sic . . . equivoce om. FD 13 superficiebus] super F 30 celum
centrum D

J95

Et primo qucritur ; an aliqua profunditas, ut tcrcia di-
mensio, requiratur, secundum quod aliqui volunt ; dicunt
enim quod locus est non tantum superficies circumdans,
set in quantum hoc superficies habet actualem distanciam
5 per medium inter partes oppositas ; hanc tamen distanciam
non habet a se ; set a locato, et quod profundum loci non
est aliud a prof undo corporis, et assumunt raciones ad hoc,
quarum prima est superius posita, scilicet, quod sicut totum
est in toto loco, sic medium in medio, et profundum in
loprofundo, et hec soluta est supra. Secunda est, quod si
locus sit sola superficies circumdans, tunc medietas super-
ficiei circumdantis non includet medietatem corporis, nisi ex
parte exteriori et non interius. Set hoc nichil est ; quia
immediate circumdat exterius, et mediante eo, circumdat in-
15 terius, nee plus requiritur ad continenciam loci. Tercia est,
quod locus et locatum sunt simul, set si locus esset sola
superficies, nichil ejus esset simul cum profundo locati. Di-
cendum est, quod hec simultas non est nisi in contactu
superficierum locantis et locati, non autem in profundo, nee
20 oportet. Quarta est, quod tunc pars et totum essent in
eodem loco primo, ut mundus quatuor elementorum in con-
cavitate orbis lune, et spera ignis : set dicendum quod non.
Nam spera ignis est in concavitate ilia primo et immediate,
et non totum, set mediante hac spera. Raciones igitur non
25 valent, nee ipsa posicio in se est vera, quod locus habet
terciam dimensionem, scilicet, profunditatem inter latera
continentis, quia constat quod distancia nulla est vacui
spacii, ut probatum est, nee corporis | locantis, que sit ejus 55 b 2.
dimensio, quia nichil ejus est inter latera sua nee aliquid nisi
30 corpus locatum ; ergo, hec distancia est dimensio corporis
locati ; set locus non accidit corpori locato set locati, et
nichil est ipsius locati, ergo dimensio locati non est locus
nee aliquid loci. Item, locus non est in loco, nee per se
nee per accidens : non per se, quia tunc locus esset locatum,
35 nee per accidens, nisi locus esset in locato, et aliquid ejus ;
ergo, cum locus nichil sit ipsius locati, non potest dimensionari
per dimensiones in profundo. Ergo, locus non habet aliam

1 -14 (p. 196 Et primo . . unitatem loci om. FD

196

dimensionem secundum profunditatem, et ideo neganda est
hec posicio, licet autem locus non habeat profundum, tamen
respicit necessario profundum locati, quoniam continet non
solum partes ejus exteriores, set interiores mediantibus ex-
terioribus, et ideo, hunc respectum ad profundum addit locus 5
super dimensionem superficiei, licet non habeat profunditatem,
nee per se nee per accidens. Set hunc respectum habet
unde locat, non unde terminat corpus locans, superficies
igitur est, unde terminat corpus locans, et eadem superficies
est locus in quantum locat et inscribit totum locatum ex- 10
terius et interius, et ideo additur ei respectus ad terciam
dimensionem, quam tamen non habet.

Deinde querendum est quid ultra unitatem superficiei re-
quiritur ad unitatem loci. Et dicendum est, quod ydemptitas
respectus ad mundi fines, scilicet, ut res locata sit in eadem 15
distancia a terminis mundi sicut prius ; et hoc vocatur ab
Aristotele immobilitas loci, et sic perficitur ejus difiinicio,
quam assignat, dicens locus est ultimum rei continentis
immobile, id est, habens eundem situm respectu terminorum
56 a 1. mundi, qui sunt | oriens, occidens, medium celi, et angulus 20
terre, qui est punctus in celo sub terra oppositus medio celi
super nos, et propter hoc, turris dicitur alico modo habere
eundem locum, et virga habens partes diversas in aere, aqua,
et terra, dum eundem respectum ad terminos mundi habeat.
Cum igitur unitas superficiei, cum isto respectu, eodem con- 25
tingunt simul, tunc vere et similiter proprie est locus ; quando
vero deficit unitas superficiei, tunc inproprie locus dicitur,
precipue quantum ad naturam quantitatis, que debet de
essencia esse loci proprie dicti ; et quando diverse superficies
in diversis temporibus cadunt in eundem situm respectu termi- 30
norum mundi, faciunt unum locum, set non in potissimo esse
loci. Quando eciam simul et semel sunt diverse superficies
ut terre, aque, et aeris, et solus situs est idem, ut virga fixa
in tribus dementis, tunc adhuc minus proprie quam de turre,
quia nunquam una superficies est in uno tempore, licet in alio, 35

17 perficitur] perficetur M 25 Cum] Quando FD 26 similiter om. FD

29 esse om. D 30 cadunt om. D 31 non om. D 35 superficies]

s. hie set ibi est una s. D est in . . . alio] hie F licet] licet alia D

i97

et idco, hie modus loci est magis inproprius. Similiter, in-
proprius est quando est una superficies et respectus diversus,
ut quando in eodem vase defertur aliquid per diversos re-
spectus ad terminos mundi, et hie maxime est inproprius,

6 quia sic sumitur locus ut vas, et non ut proprie locus, et
omnes homines diccnt, quod tale locatum mutat vere et
proprie locum, licet remanet semper in eadem superficie
vasis. Sunt igitur hie quinque modi, unus est quando super-
ficies est vere una simpliciter, et non composita, et unus

10 respectus ad terminos mundi, et hoc quando collocatur in
superficie, que naturaliter debet locare talem rem, ut super-
ficies celi ignem, et superficies ignis aerem, et superficies
acris aquam, et superficies aque terram. In tali enim loco
semper concurrunt unitas superficiei et idem respectus im-

15 mutabilis, unde non potest removeri j ilia superficies, sicut 56 a 2,
nee respectus ; immo vult ilia superficies habere semper
unum respectum, quia superficies celi habet semper suum
respectum, et superficies ignis semper suum, et si mundus
esset omnino consummatus, superficies aeris haberet semper

20 respectum eundem, et similiter aque superficies ; set dum
durat generacio hominum, oportet quod mutentur hee super-
ficies a suis respectubus naturalibus, et hoc est a lege nature
universalis, que intendit salvare habitacionem ad tempus.
Set tamen natura particulates elementorum, quantum est

2$ de se, requirit quod superficies cujuslibet habeat unum et
eundem respectum perpetuum, et secundum hoc attenditur
modus loci propriissimus, et unitas loci per unitatem super-
ficiei et respectus. Secundus modus est proprius, set minus
proprie, ut est de loco corporis habentis plures superficies

30 simplices, licet unam compositam. Hie enim modus est
proprius, si habet unitatem respectus, quia una est superficies
numero, licet non ita una sicut si esset simplex. Set alii
duo modi sunt inproprii, ut de turre et virga in diversis
elementis, set in virga est magis inproprietas, et dico hanc

3 ut quando . . . respectus out. D aliquid] aliquod F 6 homines]

raciones F dicent] dicerent FD 7 remanet] remaneat D 9 sim-

pliciter] simplex FD 22 naturalibus om. F alt. a] ex D 27 modus]

mundi D 29 proprie] proprie dicitur D 31 habet] habeat D

32 numero om. F 34 in] de D

i98

proprietatem in loco et inproprietatem, secundum quod con-
sideratur penes naturam quantitatis, quam non habet nisi
a superficie et precipue si corpus aliquod simplex haberet
figuram plurium superficierum, ut terra vel aqua vel aliquod
de dementis, et hoc naturaliter esset, tunc hie modus loci 5
F. 102 b 2. esset, proculdubio proprior excepto primo, et hoc non | solum
quantum ad racionem quantitatis, secundum quam conside-
ratur locus, set secundum immobilitatem ejus, et quia nullus
locus simplex est hujusmodi, nee corpus simplex in hoc
modo locandum ; licet quantum ad quantitatem, que exigitur 10
in loco, est hie modus proprius magis quam alii, tamen non
56 b 1. secundum immobilitatem ; et | licet logicus et methaphisicus
considerent locum penes quantitatem superficiei, tamen natu-
ralis philosophus considerat immobilitatem tantum quantum
ipsam naturam quantitatis in loco, et plus quia considerat 15
immobilitatem tanquam differenciam completivam diffinicionis
loci ; et ideo, cum in eandem immobilitatem situs cadunt due
superficies vel plures, in eodem tempore vel diversis, reputat
satis unitatem loci, et ideo, secundum eum, turris proprie
habet locum, quicquid sit de virga in pluribus elementis. 20
Et si virga habet improprium, non tamen est ita inproprie
secundum hanc viam, sicut si secundum racionem quantitatis
consideraremus eum, ut prius consideratum est. Quoniam
autem inpeditus, non habui tempus cogitandi hie verba
precisa brevitate et compendiosa ut vellem, ideo multiplicans 25
prius verba, dico nunc brevius, quod ad veritatem loci
exigitur precipue superficies et secundario respectus ad ter-
minos mundi, nam in potissima accepcione loci, et hoc est
in naturali loco elementorum, superficies continens requirit,
ex sua proprietate et potestate, eundem respectum perpetuum, 30
et respectus idem nunquam requirit ex se superficiem eandem,
et ideo potissima loci accepcio est ex parte superficiei et
proprietate, respectus invenitur potissime in loco, primo modo
dicto, et tunc ulterius, quantum est de natura loci secundum

13 penes] presens D tamen] set tamen F 15 considerat] considerant

D 16 completivam] completam D 21 inproprie] proprie F 25 et]

in F ideo] non D 27 precipue] precise FD 32 potissima]

potentissima F 33 potissime] potentissime F 34 tunc] nunc F

199

racionem quantitatis, ct secundum considcracioncm mctha-
phisici, modi alii sumuntur loci magis proprie, secundum quod
habent de superficiei veritate, set tamen, secundum naturalem
philosophum,concedendum est quod post primum modum, ubi
5 concordant unitas superficiei et unitas respectus, accipitur pro-
prietas loci penes immobilitatem, et secundum hoc, ille modus
(]ui habet unam | superficiem cum diversitate respectus, habet 5r> b 2.
minus de veritate loci, et est locus ut vas, et nichil habet de
naturali loco, aut minimum. Alii vero modi, secundum quod

10 habent plus de ydemptitate respectus, habent plus de veritate
loci secundum naturalem. Sed hoc, cum tempus habuero,
redigam ad plenam veritatem.

Si quis obiciat, quod locus ignis, qui est concavum orbis
lune, est semper in motu, ergo, locus non est universaliter

15 immobilis; solebant antiqui dicere, quod locus non dicitur
immobilis a privacione motus circularis, set a privacione mot us
recti. Set hoc non bene dicitur, quia immobilitas loci non
dicitur a privacione motus, set a privacione diversitatis re-
spectus, unde immobilitas est hie ydemptitas, scilicet, respectus.

20 Et si dicatur, quod concavum orbis lune habet in se oriens, et
occidens, et angulum terre, et medium celi, quoniam hec sig-
nantur in eo, ergo, non habet respectum ad ea, et ideo non ad
terminos mundi : et ita locus ignis non habet aliquem respectum
ad terminos mundi. Et dicendum est, quod quando dicimus

25 aliquid habere ydemptitatem respectus ad terminos quatuor
dictos, tunc intelligendus est sermo de rebus hie inferius locatis,
de quibus exemplificamus semper secundum consuetudinem.
Et ideo, si loquimur de eodem respectu in loco ignis, dicemus
quod hie respectus est e converso, quoniam est orientis, et

30 occidentis, et medii celi, et anguli terre, per ydemptitatem di-
stancie respectu centri mundi indivisibilis, quia locus ignis,
quod est concavum orbis lune, habet ubique eandem distanciam
respectu centri.

3 veritate] imitate D naturalem om. M 5 concordant] concordat

D 8, 10 veritate] unitate D 23-24 et ita . . . mundi om. FD

25 aliquid om. F

200

Capitulinn 3m. de loco ut est res naturalis conservans
locatum.

Deinde dicendum est de loco per comparacionem ad virtu-
57 a i. tern | naturalem que ponitur in eo. Et nunc queritur utrum
locus secundum quod dictus est superficies sit locus naturalis. 5
Et aliquis argueret quod non, quia superficies in quantum
hujusmodi est res mathematica. Item, superficies non habet
virtutem aliquam conservandi locatum, set locus dicitur habere;
cujus contrarium patet per Aristotelem, secundo Phisicorum,
ubi dicit quod linea et superficies et hujusmodi sunt, secundum 1©
veritatem sui esse, res naturales, et non habent esse nisi in
corporibus naturalibus, quapropter locus potest esse naturalis,
licet sit superficies, et sic solvitur argumentum | primum, nam
eadem est res naturalis et mathematica, et non dicitur mathe-
matica nisi propter consideracionem, non propter esse, ut prius 15,
expositum est. Reliquum vero solvitur per hoc, quod super-
ficies hec, que est locus, est terminus rei naturalis, scilicet,
locantis que habet in sua substancia illam virtutem, et ideo
superficies hec potest facere locum naturalem propter com-
paracionem essencialem quam habet ad substanciam, cujus est 20
ilia virtus. Superficies enim est terminus illius substancie,
et ideo habet comparacionem necessarium ad virtutem illius
substancie a qua potest dici non solum superficies naturalis,
set locus naturalis, scilicet, ab ilia virtute naturali ; corpus
autem locans, mediante superficie, continet et conservat 25
locatum, et sic superficies fit naturalis ab ilia virtute locantis.

Set tunc secundo queritur, an locus debet in Naturalibus dici
aliter quam superficies comparata ad virtutem conservantem
locati. Et videtur quod sic, quia Aristoteles dicit prima con-
trarietas est in loco, ut Aristoteles vult in Predicamentis, et in 30
libro Cell et Mimdi. Set constat primam contrarietatem esse in

9 Phisicorum] ii. 16, 19. 30 Predicamentis] de quantitate et quanto.

1 3"' . . . locatum] Secundum de loca D de loco per comparacionem ad

virtutem naturalem que ei inponitur F 8 conservandi] considerandi D, corr.
in niarg. 17 hec que] hie quid F rei] res D 19 hec] hie F

21-22 Superficies. . . virtutem om. F 25 mediante] m. ilia D 28 con-

servantem] considerantem D, corr. in inarg.

201

substantia, ex decimo Methaphisice, et primo Phisicorum, quia
in omni genere est una contrarietas prima secundum Aristo-
telem dictis | locis, ergo in primo genere, ut in substancia, erit 57 a 3.
prima contrarietas. Cum igitur hcc sit in loco, erit locus
5 substancia. Item, Aristoteles dicit quod celum est locus
ignis, ignis est locus aeris, aer est locus aque, aqua terre, ergo
ipsis substanciis attribuitur natura loci. Item, locus naturalis
proprie dicitur propter virtutem naturalem quam habet respectu
locati, set locantis substancia habet hanc virtutem et non

10 superficies, ergo, si superficies est locus naturalis propter solam
comparacionem ad virtutem hanc, multo fortius ipsum locans,
quia habet hanc virtutem, dicetur locus naturalis; quod con-
cedendum est.

Si vero obiciatur quod locus est ultimum continentis,

15 secundum diffinitionem naturalis philosophi, et ultimum est
superficies ; dicendum est quod ultimum sumitur hie com-
muniter ad superficiem, et ad partem substancie locantis
propinquam locato, que pars substancie locantis habet virtutem
conservandi locatum. Si tu dicas quod locus in Predicamentis

20 et in Mcthaphisicis nunquam assignatur aliter quam pro
quantitate, ergo, non erit locus substancia; dicendum est quod
secundum consideracionem logici principalem, similiter secun-
dum consideracionem methaphisici, non est locus nisi quantitas,
quia non habent principaliter considerare de loco, nisi in

■r divisione predicamentali, set naturalis philosophus habet con-
siderare quomodo corpora naturalia conservantur suis locis
naturalibus et destruuntur a locis innaturalibus, et ideo natura-
lis philosophus aliter accipit locum in uno sensu, pro substancia
salvante vel corrumpente locatum, et tamen logicus innuit hoc,

30 cum dicit quod maxima distancia et contrarietas est in loco, et
methaphisicus, licet | inplicite, in idem consentit. 57 b r.

Tercio, considerandum est de hac virtute. Videtur quod
nulla sit virtus loci conservantis locatum, quia contrarium

. Methaphisice] x. 3. Phisicorum] i. 50 sqq.

4 hec] hec contrarietas D 6 aqua] a. est locus FD 9 locati] loci D

15 philosophi] philosophic D 29 hoc] ad hoc F 33 conservantis]

eonservans FD

202

natum est destruere suum contrarium non salvare : set ele-
menta sunt contraria. Item, per elongacionem solis a nobis,
convertitur in nostris climatibus aqua in aerem, et aer in ignem,
et e converso quando sol appropinquat ad nos, secundum
Aristotelem, libro Metheororum. Item, celestis natura, cum sit 5
penitus diversa ab elementari,non habebit virtutem conservandi.
Set oppositum manifestum est per Aristotelem, 40 Phisicorum^
et in 40 Cell et Mundi, dicentem quod locus salvat, et hoc patet,
quoniam omnis res habet appetitum naturalem ad suum locum,
ut ignis sursum, terra deorsum, et sic de omnibus. Eciam in 10
hominibus, quilibet desiderat solum natale, sicut egregius poeta
dicit egregie :

Nescio qua natale solum dulcedine cunctos
Ducit et immemores non sinit esse sui.

Et concedendum est hoc. 15

Et ad primum dicendum est quod elementa secundum
Averroys secundo De Anima et secundo Cell et Mundi non
habent in suis speris qualitates contrarias activas et passivas,
que sunt calidum, frigidum, humidum, siccum, set in mixto
tantum, unde, ut sunt partes mundi, non habent hujusmodi 20
contrarietates, quia sunt loca generacionis et habitacionis
rerum naturalium,et ideo, habent secundum se solum naturam
convenientem rebus : et ita solvitur primum objectum. Et
secundum patet, quia ilia alteracio non est a natura propria
57 b 2- elementorum, set a stellis alteranjtibus naturam mundi. 25
F. 103 a 2. Set mirum est istud quia | etsi qualitates activas et passivas
non habeant, tamen habent formas substanciales contrarias
activas et passivas, quia non solum agunt per accidencia sua,
set per suas substancias, aut sue substancie essent ociose. Et
hec est cftfficilis objeccio, set solvitur, quantum nunc oportet, 30

5 Metheororum] ii. com. de ventis. 7 Phisicorum] iv. 17. 8 Celi

et Mundi] iv. 23, 24. 13 Ovid ex Ponto i. 3. 35. The ordinary text has

captos, though Merkel (Teubn. ed.) reads cunctos.

2 a nobis om. D 4 quando] quoniam F 11 solum natale]

suum naturalem F 13 qua] quam D 14 Ducit et] Ducit et allicit M :

Allicit FD 15 Et] Set D 18 speris] propriis D 18-20 activas

. . . partes om. D 22 solum] solam F 23 ita] ideo F 30 quantum]

qualiter D nunc] nee F

20}

per verbum Aristotelis, libro De Scnsu ct Scnsato, ubi elicit quod
clementa non agunt ncc paciuntur, nisi secundum quod con-
traria, et hoc est secundum qualitates sensibiles activas et
passivas ; secundum igitur istud verbum, non est contrarietas

5 in substanciis elementorum, in quantum sunt partes mundi,
licet sit divcrsitas. Nee agunt eorum substancie passionem
que fit, in corrupcionem set in salutem, scilicet, per multiplica-
cionem speciei et virtutis salvantis illud quod illam recipit
virtutem. Unde contrarietas oritur in eis, sicut multe alie

io condiciones, in quantum sunt partes mixti, et secundum hoc
agunt passiones corruptivas. De hoc in tractatu specierum
habet plenius certificari, et similiter, in tractatu de elementis in
speris suis ; hie solum tango fundamentum super quod ibi sit
copiosior exposicio, et tamen hoc verbum est Aristotelis in

i 5 Sensn et Seusato. Et quod hie dicitur de negacione contra -
rietatis potest solvi per duplicem contrarietatem, quarum una
est substancia elementorum in speris suis, alia non, sicut in
tractatu specierum dicitur, set hie loquor secundum intencionem
Aristotelis, scilicet, quod contrarietas, que est causa corru-

20 pcionis, non est in elementis in speris suis secundum naturas
suas absolutas, licet sit ibi alia contrarietas, sicut in omni
genere est una contrarietas prima inter potenciam et actum, et
inter differencias contrarias circa idem genus. Quod vero
objectum est de | diversitate nature celestis ab elementari: 58 a 1,

25 dicendum est quod in natura specifica differunt, set tamen in
alio conveniunt in natura generali. que est natura universalis,
de qua superius tactum est ; et habet esse in celo nobilius,
propter quod potest salvare elementum. Potest eciam dici
quod omnis creatura nata est propter salutem tocius universi

30 assimilari alii, et ideo elementum natum est assimulari celesti
nature, etest inpotencia naturali ad illam assimulacionem,quia

1, 15 De Sensu et Sensato] in the paraphrase of Averroes. n, 18 tra-

ctatu specierum] possibly the de multiplicatione specierum.

1 ubi] ut D 2 non] nee D 7 fit] sit D 8 salvantis] salvantur D

illam] ilia D 13 tango] tangitur D 17 in speris suis om. D 18 dicitur]
predixi/X> loquor] loquitur .F intencionem] mentem D 19 scilicet] set F
21 sicut in omni genere est una contrarietas 0111. MD 25-26 in alio om. D

P 2

204

conformitas parcium cujuslibet tocius facit ad salutem eorum et
tocius. Et similiter celestis natura apta nata est assimilari
elementari, et hoc est per influenciam speciei et virtutis, secun-
dum quod determinatum est prius in tractatu de speciebus. Set
quia celestis natura est nobilior elementari, ideo facit influen- 5
ciam nobiliorem et pleniorem, et propter hoc habet virtutem
salvandi elementum, et ideo locandi et continuandi et servandi.
Set quarto considerandum est, an locus influat hanc virtutem
in mobile ad ipsum natum. Quod sic videtur, quia mirabilis
est potencia loci, qua unumquodque fertur in suum locum 10
non prohibitum, sicut Aristoteles dicit. Item, motus ferri ad
magnetem est similis motui locati ad locum, secundum quod
communiter dicitur, et tangit Averroys, 70 Pkisicorum, et alibi ;
set hie motus fit per influenciam alicuj us virtutis. Item, motus
naturalis est forcior in fine, unde grave, quanto magis apropin- 15
quat deorsum, tanto forcius movetur, sicut ferrum ad magnetem.
Set istius fortitudinis causa est apropinquacio ad locum, ergo,
locus videtur aliquid influere, ut sit causa istius fortitudinis.
Item, renovacio fortitudinis motus in gravi, cum apropinquat,
58 a 2. non potest esse nisi quia | aliqua disposicio renovatur in eo, set ao
nichil potest dici renovari, nisi sit virtus loci. Set contra, illud
quod movet aliud per influenciam virtutis, non movet illud,
nisi cum est in debita distancia respectu influentis, sicut de
magnete; non enim movet ferrum, nisi quando est in debita dis-
tancia ad ipsum, ut, scilicet, possit recipere aliquam virtutis 35
impressionem per quam alteretur ut moveatur. Set grave, in
omni distancia positum, fertur in suum locum deorsum, eciam-
si poneretur in concavitate orbis lune, ut Aristoteles dicit,
F. 103 b!. 40 Cell et Mtmdi. Manifestum est igitur quod locus

non influit in mobile ad ipsum, et certe hec est sentencia 30
Averroys in 70 Phisicorum, ubi licet det convenienciam motus
ferri ad magnetem, et mobilis ad locum, tamen in hoc est
differencia, quod ferrum recipit alteracionem a magnete in

4 tractatu de speciebus] see p. 18. 13, 31 Phisicorum] vii. 10.

29 Celi et Mundi] iv. 22.

3, 5 elementari] nature elementari D 3 hoc est] nee sunt F 7 con-

tinuandi] conservandi D 8 Set] In F 12 locum] 1. naturalem D

17 istius] illius F: hujus D 18 istius] hujus D 28 dicit] vult FD

debita distancia, set mobile non recipit a loco. Item, materia
appetit formam in fine forcius quam in principio, et tamen
forma non movet earn sicut efficiens, ergo similiter potest esse
hie. Et dicendum quod hec virtus loci movet a longe, et de
5 prope, sicut finis amatus et desideratus, set a longe non movet
sicut efficiens, set in debita distancia, propter enim naturalem
convenienciam, quam habet grave ad suum locum, movetur ad
ipsum in omni distancia ; unde ex natura sua appetit et
movetur, in quacunque distancia ponatur, set cum in debita

io distancia venerit, recipit virtutem loci, per quam alteratur in
forciorem motum. Set ferrum non habet appetitum talem de
se, set solum aptitudinem ad ilium appetitum, non enim ex
sua J natura convenit in tantum cum magnete, ut appetat 58 b i,
ipsum, nee ut moveatur, set in tantum convenit, ut aptum

15 natum sit recipere ejus virtutem, et tunc appetere et moveri.

Et sic patent primum et secundum et tercium. Secundum

patet in hoc, quod assimilatur motus ferri et motus mobilis,

quia uterque fit per appetitum convenientis, et forcius in fine

quam in principio, set motus ferri non fit solum per appetitum

20 alicujus, set recipit virtutem per quam alteratur, ut appetat.
Set appetitus convenientis movet elementum in omni distancia,
unde virtus loci non est, nisi movens, sicut finis, ut dictum est.
Ouartum enim procedit omnino, nisi enim aliquid renovaretur
in elemento cum apropinquaret ad locum, non renovaretur

25 forcior appetitus. Raciones similiter in oppositum due prime
patent per jam dicta, nam prima solum concludit quod virtus
loci non est prima et sola causa motus, est tamen sola causa
fortitudinis motus in debita distancia. Secundum, de motu
ferri patet quomodo est difTerencia et conveniencia, unde

30 Comentator non vult nisi quod omnino non est sicut de ferro
respectu magnetis, precipue quantum ad causam primam
motus, sed quantum ad fortitudinem motus, concedendum est.
Tercium tamen indiget propria solucione, nam materia non
appeteret forcius, nee velocior fieret generacio in fine quam in

2 et] set FD 12 ilium] illam FD 13 in tantum cum] tantum in D

14 convenit] c. cum magnete D 17 in hoc quod] quod hoc D 18 con-

venientis] conveniens D 24 apropinquaret] appropinquat D 27 est

tamen sola] set tamen D 28 Secundum] Secundo D

2o6

principio, nisi aliquid renovatum esset in ea, quando est pro-
pinqua termino generacionis ; sicut est a parte elementi forcius
58 b 2. moti in fine, et illud quod renovatur | in ea est esse complecius
quam in principio seu aliqua disposicio, sicut hie aliquod esse
renovatur in elemento et aliqua disposicio. Set illud quod reno- 5
vat hujusmodi esse hinc inde, non est uniforme, nam generans
dat materie esse complecius, et non terminus generacionis, qui
est finis desideratus, ille enim finis non est activus, sed hie finis
motus, qui est locus, est activus, et dat istud esse. Quia
terminus generacionis non est adhuc in rerum natura, nee esse 10
habet ; et ideo, non potest agere nee alterare. Set locus est
substancia in actu habens potestatem operandi et alterandi
aliud ; et ideo, secundum hoc non est simile hinc inde, licet
secundum priorem condicionem. Et quamvis generans ele-
mentum sit causa motus localis in eo, loquendo de motu 15
primo, quern recipit elementum, et de loco primo, quoniam
dum generatur flamma ascendit, tamen nos loquimur hie de
elemento completo in esse, et prohibito a loco per sui distanciam
medii, sicut communiter loquimur de motu elementorum. Set
hec est gravis dubitacio, et non potest terminari nisi in tractatu 20
proprio de eleme litis.

Capituliim 4m. de vacuo quantum ad ejus necessitatem
propter locata et propter mo turn augmenti et nutrimenti, et
propter motum localem.

Circa vacuum primo videtur necesse ponere ipsum propter 25
corpora locanda, sive in loco, sive in nutribili et augmentabili.
Et ad hoc arguitur sic : corpus aut recipitur in pleno aut in
vacuo ; si in pleno, erunt duo corpora simul ; ergo in vacuo.
Sic in humore nutritivo cum sit corpus, si in pleno et in solido
carnis et ossis recipiatur, tunc erunt duo corpora simul, ergo 30
in poris vacuis : et similiter de augtnento. Set contra, primo |

21 de elementis] see pp. 203. 12, 211. 11.

3 fine] fine quam in principio D 13 inde] unde D 22 4m] 3m D

22-24 de vacuo . . . localem] de necessitate vacui propter locanda et motum
nutrimenti et augmenti secundum loca F: de vacuo D 29 Sic in] Set de FD
30 ergo] ergo recipietur D

20J

sequitur idem inconvcniens de vacuo, nam vacuum ponitur 59 a t.
esse spacium habens trinam dimensioncm secundum longum
et latum et profundum, ergo habet dimensioncm corporalem
sicut plenum. Quare si nichil recipitur in pleno, ncc in vacuo.
5 Et hoc concedendum est. Solucio vero prime dubitacionis fit
per hoc quod corpus plenum cedit corpori locando, et recipit
ipsum inter latera sua et idio non necesse est ponere vacuum.
De humore nutritivo et augmentativo dicendum est, quod con-
vertitur in substanciam animati corporis pleni per virtutem

10 anime, et non remanet subsubstancia in dimensionibus propriis,
set sub dimensionibus carnis et ossis, et fit una substancia et
una dimensio. Set hec habent posterius copiosius exponi, ubi
de nutrimento et augmento tractabitur.

Secundo queritur, an propter motum localem necessarium

15 est, et an possibile sit motum localem corporis fieri in vacuo.
Comentator vult, super 40. Phisicorum et alibi, quod vacuum
non impediret motum localem alium, licet motum gravium et
levium impediret. Item si vacuum esset super speram aque,
et lapidis medietas esset in vacuo, et alia in aqua, cum lapis

20 natus est moveri in aqua, per suam gravitatem, movebitur in
ea. Set non potest medietas lapidis descendere in aqua, nisi
descendat alia in vacuo : ergo possibile est et necesse, secundum
hoc, ut fiat motus in vacuo. Set contra est, quod in vacuo est
trina dimensio corporalis, et ideo habet unde repleat locum,

25 et non habet naturam rari nee mollis qua cedat corpori
advenienti, quia in vacuo | nulla natura est, cum sit spacium 59 a 2.
separatum a passionibus naturalibus. Manifestum igitur est
quod, cum duo corpora non possunt simul esse, non poterit
tercia dimensio alicujus pleni recipi in vacuo. Replecio enim

30 loci non est per calidum et frigidum, vel alias passiones
naturales, set per terciam dimensionem, et ideo, cum vacuum
habeat earn, habet unde repleat locum, et excludat alium
a loco suo postquam non cedit ei. Et hec est demonstracio

16 Phisicorum] iv. 74.

2 dimensionem] d. corporalem sicut D 8 convertitur] convertatur F

10 in] et F 13 nutrimento et augmento] nutritivo et augmentativo D

19 et alia it. D 21 Set] Si F 25 non] ideo F 32 earn] causam D

2o8

Aristotelis, in capitulo de vacuo, licet aliqui non advertant
earn propter malam translacionem. Et si ipse earn non
poneret, tamen non habet impedimentum. Stabit igitur con-
clusio, quod inpossibile est motum et mutacionem fieri in
vacuo, et ideo vacuum non solum non est necessarium motui 5
locali, set destruit motum localem.

Ad primum, dicendum est quod Comentator loquitur de
motu naturali et non naturali, propter medii disposicionem,
unde motus elementorum, quia purus naturalis est, non posset
alico modo fieri in vacuo, etsi cederet ; set quia motus animalis 10
est voluntarius, et non est naturalis eo modo quo motus
elementorum ; ideo, considerato hoc bene, fieret in vacuo
motus processivus si vacuum cederet, et hoc solum considerat
Averroys. Set quia non cedit, ideo nee processivus nee alius
potest in eo fieri. Ad aliud dicendum est quod non fieret 15
motus lapidis cujus medietas esset in vacuo, quia vacuum non
est medium naturale. Set hie non videtur quod vacuum
59 b 1. inpediat quia non cedat, et quia medietas | lapidis est in vacuo
jam sicut in loco, scilicet, inter partes ejus ; ergo, poterit
descendere, non obstantibus dimensionibus ejus, et hoc est 20
vacuum quia jam positus est lapis in ipso vacuo, et descenderet
nisi quia vacuum non est medium naturale. Set hie oritur
F. 104 a 1. major questio, et est: posito quod vacuum cejderet, utrum
fieret transmutacio in eo tempore, vel in instanti. Et videtur
per autoritatem et demonstracionem Aristotelis quod fieret 35
sola mutacio in instanti et non motus, quia vacui ad plenum
non est proporcio ; ergo, nee transmutacio facta in pleno habet
proporcionem ad transmutacionem in vacuo. Set ilia que est
in pleno, est in tempore ; ergo, cum omnis temporis ad tempus
est aliqua proporcio, transmutacio facta in vacuo non fiet in 30
tempore, et ita in instanti ; et sic erit mutacio et non motus.
Item, secundum diversitatem medii in densitate et raritate fit

1 de vacuo] Phys. iv. 50-86.

1 advertant] addiscerant D 4 et] nee FD 9 quia] quod D

1 1 naturalis] motus naturalis D 18 cedat] cedit D et quia] eo quod F:

et quod D 21 in] cum D 23 posito] posita D 24 tempore

vel in instanti] subjecto vel successive D 26 quia] quoniam F 28 in

vacuo] factam i. v. D 29 ad] aliud D

209

motus velocior et tardior : set in vacuo nulla est diversitas
rari et densi, quia nulla natura est ; ergo, non erit ibi aliqua
difterencia motus, scilicet, nee velocitas nee tarditas ; set in
omni medio potest fieri motus, et ideo, si aliqua fieret trans-
5 mutacio, fieret in instanti. Quod motus naturalis ibi fieri non
poterit, patet, quia in vacuo nulla est natura. Item, qua racione
moveretur grave in partem unam et in aliam et in omnem, et
ita sursum et deorsum indifferenter. Set contra hoc videtur
esse, quod | nulla virtus finita agit in instanti set in tempore, 59 b 2.

10 et ideo. corpus cum habeat virtutem finitam, fieret ejus motus
in tempore, non in instanti, in vacuo. Item, tunc in eodem
instanti esset in principio spacii, et in medio, et in fine, et ita
simul et semel in pluribus locis. Item, prius et posterius in
spacio sunt causa prions et posterius in translacione facta in

j 5 spacio, ut Aristoteles dicit : set spacium vacuum habet prius
et posterius, quia demensionatum est ; ergo, de necessitate
fiet in eo motus, si aliqua translacio debeat fieri in eo. Item,
sicut se habet punctus ad lineam, sic instans ad tempus ; ergo,
permutatim, sicut se habebit punctus ad instans, sic linea ad

.0 tempus ; set per transitus puncti est in instanti, ergo per
transitus spacii linearis vacui est in tempore. Item, sit A
instans in quo sit mobile in superiori parte vacui, et non potest
esse in instanti continuo in medio, set in tempore, quia inter
quelibet instancia cadit tempus medium ; ergo, fiet in tempore.

»5 Nee potest hec racio inpediri, quoniam non potest fieri
deorsum in A instanti, quia tunc in eo esset simul et semel in
diversis locis. Item, ponatur quod nullus motus alius esset,
quod dari potest, quia et celum stabit aliquando, aut possibile
est stare. Si igitur non est motus, non est tempus ; et datur

30 quod fiat translacio in vacuo in instanti, ergo, instans poterit
esse sine tempore ; quod est impossibile : sicut nee punctus
sine linea. Item, cum corpus mobile sit divisibile in partem
priorem et posteriorem, que simul esse non possunt in eadem |

1 et tardior] vel t. FD 4 transmutacio] t. in vacuo D 7 omnem]

omni F 9 quod it. M 10 ejus motus om. F n in instanti o;//. F

16 quia] quoniam FD 17 fiet] fieret D debeat om. P 19 habebit]

habet D 20 instanti] aliquo instanti F : alio instanti D 21, 22 Item

. . . quo] Item sic in A instanti in quo D 22 vacui om. D 24 fiet]

fieret F 30 in vacuo om. D poterit] potest D

2JO

Goai. parte spacii, oportet quod successive; ergo, oportet quod in
tempore, et quod motus sit non mutacio. Raciones iste sunt
communes ad multas questiones, et tamen sunt proprie cuilibet
illarum, unde valde notande sunt et concedende sunt. Dicen-
dum igitur quod motus corporis esset in vacuo, si cederet, et 5
non mutacio.

Ad primum, dicendum quod duplex est consideracio vacui,
scilicet, racione dimensionis sue, et racione contrarietatis ad
plenum. Primo modo est proporcio pleni ad vacuum, quia
utrumque est dimensionatum equaliter, secundo modo non est 10
proporcio, et sic intendit Aristoteles, et sic arguit quod demon-
stracio sua et intencio sua feruntur ad hoc, quod non est
motus in vacuo racione alicujus densitatis vel raritatis, nee
motus naturalis qui attenditur penes hec et in hiis non est
proporcio vacui ad plenum, quia in vacuo non potest esse 15
natura densi nee rari. Et sic procedit secunda racio, quoniam
velocitas et tarditas in motu naturali sunt per densitatem
medii et raritatem, set motus simpliciter non sic, nee motus
voluntarius, qui bene esset in vacuo, si cederet. Ad tercium
potest dici quod omnino non sequitur, quia in motu celi nulla 20
est resistencia, et tamen non est in instanti. Et iterum licet
vacuum cedat, tamen ibi est dimensio spacii que faceret prius
et posterius, et non cederet subito et totaliter in instanti, set
paulatim et in tempore.

F. 109 a 2. Capitulnm 5m. de necessitate vacui propter grave et leve, 25
rarnm et denstim.

Nunc ulterius considerandum est an propter alias causas

necesse est vel possibile ponere vacuum, et primo propter

60 a 2. grave et leve, et rarum et densum. Et | dixerunt antiqui

quod vacuum necessarium est propter leve, et plenum propter 30

grave, estimantes quod causa levitatis fuit vacuum, et quod

5 esset] est cum fieret F 6 non] non talis D n quod] quia F 14 hec]
hoc D 18 simpliciter] similiter F 19 cederet] cedent F 21 alt. est]

fit FD 23 et non] et eciam non F : et esset non D 25 5m] 4™ D

26 densum.] densum, et an aliquo modo possibile sit ponere vacuum F
28 est vel] sit vel D 29 antiqui] aut hii qui F , 30 leve et plenum]

plenum et leve F 31 vacuum om. D

211

causa gravitatis fuit plenum : estimantes quod si oppositum
de opposito, et propositum de proposito. Et ideo, cum omnc
grave sit plenum, omne leve erit vacuum, et quia vacuum
attrahit, est sicut calidum et leve, ventosa enim vacua trahit

5 humorem ad se, et ignis elevat vaporem, et urinalis orificium
includens candelam in pelvi habcnte aquam, attrahit racione
vacuitatis, et sic de multis ingeniis. Unde posuerunt ignem
de natura vacui ; et propter hoc, quod ignis est res subtilis, et
vacuum similiter.

10 Set eorum posicio nunc in universali destruitur, quia in par-
ticular! destruetur in tractatu de elementis. Aut enim ponunt
leve esse purum vacuum, aut habere aliquid de pleno. Set
purum vacuum esse non potest, quia cum vacuum sit locus
corporum secundum eos, esset locus loci, quia leve querit

15 locum sursum, et sic per candem racionem ille locus esset
tercii, et sic in infinitum. Item, cum vacuum non habeat
aliquam convenienciam naturalem, qua magis est sursum quam
deorsum ; ergo, leve quod fit ex vacuo, aut nusquam move-
retur, aut in partem omnem simul et semel, quorum utrumque

20 est inconveniens. Item, vacuum non est aliqua natura ; ergo,
non est causa passionis naturalis, et ita non causabit levitatem.
Eodem modo, nee erit leve compositum ex pleno et vacuo,
quia nulla proporcio est vacui ad plenum | sed componencia 60 b i,
aliquid habent aliquam proporcionem. Item, si hoc, tunc

25 nichil erit simpliciter et absolute leve nee grave, quia si
leve est quod habet aliquid de levi et pleno, et grave simi-
liter, et vacuum est causa levis, plenum causa gravis, tunc
nee erit terra absolute gravis, nee ignis absolute levis, set
solum in respectu, ut aqua et aer. Oportet enim quod esset

30 pure leve.

Cum obicitur per consideracionem Aristotelis de oppositis
et propositis, dicendum est quod hujusmodi argumenta non
tenent, quando sub uno extremo unius contrarietatis conti-
nentur ambo extrema alterius, ut prodigalitas et avaricia sunt

4 attrahit] attractum F . accidencium D 6 pelvi] pleni D 12 Set]

Si F 17 qua om, D est] cum D 21 causa] aliqua causa D

22 et vacuo om. D 29 Oportet] Oporteret D 32, 33 argumenta

non tenent] argumentum non tenet FD

212

contraria, bonum et malum sunt contraria, ct prodigalitas est
mala, ergo avaricia est bona. Non sequitur ; quia avaricia et
prodigalitas ambe continentur sub malo. Set grave et leve
sub pleno continentur. Ad aliud, dicatur quod vacuum non
attrahit secundum veritatem, quia vacuum nichil est, set ut 5
excludatur et impediatur vacuum, sive ut salvetur plenum fit
attraccio per multa ingenia. Et illud de subtilitate non con-
cludit, quoniam aliud est natura levitatis et aliud subtilitatis ;
quoniam hec subtilitas est raritas, que potest esse in celo sicut
in levi. Et licet posuerunt vacuum esse causam utriusque, 10
scilicet, raritatis et levitatis, tamen neutra causatur ab eo.
Leve enim non causatur ab eo propter causas dictas, quarum
alique similiter sunt communes ad raritatem, unde subtilitas
vacui et levis est equivoca, et in nullo conveniunt, quia una est
naturalis, alia est non naturalis. Similiter, juxta hoc potest 15
60 b 2. eorum posicio de | raro et denso cassari in universali, sicut hie
exigitur.

Posuerunt ergo vacuum esse causam rari, et plenum densi ;
set rarum est res naturalis, ergo, habet causam naturalem et
non vacuum ; aut rarum est pure vacuum, et tunc pleni et 20
rari nulla esset proporcio. Set si motus in pleno est in
F. 104 b 1. tempore, motus in raro, unde rarum, | dimensionatum est,
propter ea que superius dicta sunt, erit in non tempore, et ita
in spera ignis et aeris esset motus in instanti, quantum est de
natura rari in eis, quod est impossibile, et contra sensum. Si 25
rarum non est pure vacuum, set habens aliquid de pleno, tunc
non potest esse, nisi tribus modi's : aut enim dicetur rarum
quia habet multum de vacuo, et densum quia habet parum
de vacuo ; aut rarum quia parum de pleno, et densum quia
multum de pleno ; aut quia plus est in raro de vacuo quam 30
de pleno, et in denso e converse

Set primo modo, si dicatur rarum, quia habet multas partes
vacui, tunc si accipiatur modica pars rari, ut ignis, et maxima
pars densi, ut terre, in illo denso erit plus de vacuo quam in

3 Set] Sic hie FD 4 dicatur om. D 7 illud de subtilitate] aliud

subtilitatis D 8 quoniam] quod D 20 est] et M 21 esset] est F

22 rarum] rarum est non, unde MF 32 Set] Si D 33 rari om. D

34 terre om. F pr. in] de D alt. in om. D

213

illo parvo raro, quia in multa quantitatc densi multum est de
vacuo, et in parva quantitatc ran* erit parum de vacuo, et idco
in magna terra crit plus raritatis quam in parvo igne, quod est
falsum. Si vero secundo modo, scilicet, quod rarum dicatur,
5 quia parum habet de pleno, et densum quia multum habet de
pleno, tunc cum in parva quantitate densi parum sit de denso,
et in maxima quantitate rari multum de denso, sequitur quod
pars parva densi, ut terre, sit rarior quam magna pars ignis,
quod falsum est. Si vero rarum dicatur, quia plus est in eo

io de vacuo quam de pleno, densum e converso, tunc eadem pro-
porcio vacui ad plenum erit in parva quantitate rari sicut in
magna, et similiter in denso parvo et magno | erit eadem 6i a i,
proporcio pleni ad vacuum, quia rarum est ejusdem nature
cum alio raro, et eadem est natura tocius et partis, et similiter

IS in denso, et ita sequetur, quod multum de raro et rarum
habebunt eandem fortitudinem in operacione et passione,
sicut Aristoteles arguit sub hac forma, de levi parvo et magno,
quod eque fortiter et eque velociter movebuntur sursum, quod
falsum est. Set pertraccio istius particulars magis fiet in

jo tractatu de raro et de?iso. Si obiciatur cum de denso fit
rarum, ut de cera condensata fit lacior et extensa, omnes
partes et tot erunt in raritate et condensitate, et eedem partes,
quia eadem cera est, licet figura mutetur, igitur eundem locum
et equalem possunt, quantum est de se occupare sicut prius,

-'5 licet magis distent ab invicem, et ipse partes et loca sua.
Set nichil advenit quod facit partes distare, ergo pori vacui
inter partes cere faciunt distanciam. Et dicendum quod
partes sunt tot quot prius, et eedem in substancia, non tamen
habent eandem quantitatem, set diversam et majorem recipiunt

30 per ductum earum in situs et posiciones diversas, et ideo
locum occupant majorem, et non possunt habere equalem
priori. Si enim rescinderentur loca particularia, que omnia
adinvicem estimata constituerent equum loco priori, oporteret
aut aliquid advenire quod faceret distanciam inter loca particu-

5 parum habet om. F 5-6 et densum . . . de denso om. F 7 sequitur]
sequetur F 11 plenum] plena D quantitate] parte D 13 rarum] parum FD
20 cum] tamen D 22 et tot om. D tot erunt] tot cere sunt F 27 cere
om. F 30 ductum] dictum F 32 rescinderentur] recindent decindent DF

214

laria et partes aut poros vacuos intercipi. Et considerandum
est quod cera non est rarior quam prius, eadem enim natura
61 a 2. est nunc et prius, quia non transit in aliam naturam secundum
speciem, ut aqua in aerem, nee eciam in aliam naturam secun-
dum numerum, unde non est transmutacio, nisi in situ parcium, 5
ad quam sequitur transmutacio in quantitate. Si loquamur
de vero raro et denso, que diversa sunt in materia et specie,
sive sint equalia in quantitate, ut terra pedalis et aqua pedalis,
sive sint diverse quantitatis, ut unus pugillus terre et decern
aque. Arguo igitur, si rarum est cujus partes distanter 10
jacent, ut dicitur in Predicamentis, et densum cujus partes
propinque jacent. Set si rarum est continuum, tunc partes
ejus copulantur ad communem terminum, et sic equabitur
denso in propinquitate, quia non possunt due partes continui
magis uniri, quam in termino indivisibili continuante. Set 15
F. 104 b 2. propinquitas parcium densitatis | negatur in raro, ergo rarum
habet partes discontinuatas, set nichil discontinuat eas nisi
pori vacui, vel aliquid adveniens ab extra, quod dividi non
potest, ergo pori vacui sunt in raro. Set istud solvitur sic,
eciam propter accionem et passionem posuerunt vacuos poros 20
in corporibus, ut aliquid ab agente inmittatur et ingrediatur
in paciens. Nam posuerunt quod omne agens inmittit aliquid
in paciens, et quod ab eo exeat aliquid, vel pars vel virtus
aliqua corporalis, que intraret paciens, et alteraret eum in
profundo sui. Viderunt enim quod, quando accio agentis fit 25
in paciente, non propter hoc dividitur paciens, ut illud quod
61 b 1. ingrediatur | recipiatur inter latera pacientis, quoniam tunc
hoc esset recepcio locati in loco, et videmus ad sensum quod
non fit talis divisio, et experimento hoc in corporibus nostris
per accionem calidi et frigidi et alias acciones. Cum igitur 30
aliquid corporale exeat ab agente et fit in paciens, tunc vel
erunt duo corpora in eodem loco, si illud recipiatur in solidas

12 Predicamentis] de qualitate et quali.

1 Et] Et non F 6 Si loquamur] Set loquimur FD 7 que] et F

14 continui om. D 15 uniri om. D indivisibili] individual F

17 discontinuitas] discontinuitatis F 21 in corporibus om. D 25 Vide-
runt] Videret D quando om. D 31 aliquid] aliquod D

21/5

partes pacientis, aut oportet quod in poris vacuis recipiatur.
It certe, non sunt longe ab hac sentencia illi qui fingunt for-
mam solis multiplicare suam materiam. ut fiat ad corporate in
medio, scilicet, de multiplicacione radiorum, de qua posicione

5 prius discussum est. Nee similiter, est vulgus naturalium
longe ab hoc, quoniam ponunt quod aliquid exeat ab agente,
et fiat in paciens. Set hec destructa sunt prius tanquam
omnino erronea, scilicet, in prima parte hujus libri in tractatu
de specicbus propter quod dicendum est, quod non oportet

jo ponere poros vacuos propter accionem naturalem, quoniam
nichil exit ab agente, ut dictum est, nee aliquid inmittitur in
ipsum paciens, et ideo nee oportet quod pori sint in eo, nee
quod latera ejus dividantur, nee quod plura corpora sint
simul. Set ponimus accionem naturalem per contactum sub-

15 stancie active ipsius agentis, cum enim tangunt se, et unum
natum est agere, et aliud natum est pati, fit accio et alteracio
prime partis pacientis, que tangitur ab agente, et ilia cum
alterata sit, et habet jam formam agentis inductam, potest
alterare partem secundam, et sic ulterius. Hec est Veritas |

20 circa accionem naturalem : per viam enim alteracionis fit et 61 b 2.
non per emissionem alicujus ab agente, nee per inmissionem
alicujus in paciens. Et quia Veritas accionis probata est
prius, ex qua destruitur quicquid vulgus dicit, et quicquid alii
fingunt de forma multiplicante suam materiam, et positus est

25 modus per quern non oportet ponere vacuos poros, immo per
quern reprobatur hec posicio ; ideo, solum adiciendum est,
quod si essent hujus modi pori, non propter hoc esset accio
nee passio secundum posicionem eorum. Hec enim posicio
destruit se ipsam, nam si propter hoc quod aliquid corporale

30 ingrediatur paciens, ponant poros in quibus recipiatur, propter
hoc quod in solidum non potest, ne essent duo corpora simul,
tunc secundum quod ipsi volunt, esset accio in illis poris

10 de speciebus] p. 18.

3 ad] aliquod D 9 dicendum] breviter dicendum D ri ut dictum

est] ut prius demonstratum est FD 13 nee] ut M corpora] corporalia

D 16 fit] sit D 20 circa] contra F 32 secundum om. F esset]

solum fieret F. fieret D

2l6

vacuis et nichil solidi ipsius pacientis alteraretur, quia nichil
secundum eos alteratur nisi aliquid ingrediatur in eo. Set in
solidum nichil ingreditur, set in poros, et ideo corrumpetur
nunquam aliquid de solida substancia pacientis, cujus con-
trarium videmus. g

Capitulum sextum de existencia vaciti secundum se.

Et quoniam prius suppositum est, quod vacuum nichil est,
et ideo non potest locus esse distancia vacua inter latera con-
tinentis, prius expediendum est de hoc. Et Aristoteles hoc
probat per duas raciones. Set dictum est superius quod 10
primum argumentum ejus habet dubitacionem magnam,
arguit enim, si aliquod spacium esset inter latera continents
quod esset vacuum, tunc essent loca infinita in actu in illo
spacio, scilicet, quod quelibet pars locati haberet locum in
62 a 1. actu, scilicet, partem illius distancie, et ideo cum | sint infinite i~
F. 105 a 1. partes locati, licet in quadam potencia, turn | actualia loca
illis infinita respondebunt. Dicunt vero aliqui quod distancia
actualis potest bene esse illius quod est in potencia, unde due
partes distantes, licet sunt in potencia quadam, habent tamen
actualem distanciam inter se ; et ideo, sicut totum habet locum 20
actualem propter illam totam distanciam actualem, sic quelibet
pars propter distanciam ei respondentem. Set non sequitur
ex potencia actus, unde cum non sit infinitas parcium nisi in
potencia, similiter non erit in eorum locis. Et hoc non est
inconveniens, propter quod alii dicunt, quod in vacuo nulla est 25
natura nee forma uniens partes ejus, et ideo, sunt abinvicem
secundum se discrete et divise, propter hoc, sicut in pleno
sunt partes infinite in potencia, sic in vacuo sunt partes infinite
in actu ; nam plenum habet aliquam formam tocius, in qua
uniuntur partes propter quam unionem non sunt actu omnino 30
discrete nee distantes, et ideo sunt in potencia infinita non
in actu : et contrarium est in vacuo, ideo, partes ejus sunt in
actu infinite. Set ista racio nulla est, quoniam illi qui posue-

6 sextum om. F: 5m D se] se, in quo inquiritur an possibile est ipsum

aliquo modo esse sine comparacione ejus ad motum, vel aliud propter quod
ponatur F 16 locati om. D 19 sunt] sine D 31 distantes]

distincte/': divise D

2 i 7

runt vacuum esse spacium aliquod sine calido frigido et carne
ct osse et igne et aqua, scilicet, spacium separatum ab omni
passione corporis naturalis, posuerunt tamen ipsum esse
quoddam totum, habens suum esse ex se et secundum suam
S proprietatem, et ideo, habet formam suam secundum sui
debitum, licet non habeat formam naturalem, unde partes ejus
secundum positores vacui uniuntur ita bene in suo toto per
formam tocius sicut partes pleni ; sicut nos videmus in quanti-
tate continua habente trinam dimensionem partes ejus uniuntur

10 in suo toto per formam tocius, sicut partes substancie. Set
hii positores vacui posuerunt ipsam esse trinam dimensionem
quantitativam mathematicam | separatam a passione naturali, 62 a 2.
quapropter non exponitur argumentum Aristotelis veraciter
nec sufficienter. Propter quod dicendum est, quod non

15 patere potest exposicio illius demonstracionis Aristotelis nisi
destruatur vacuum omnino, et inter latera continents, et
alibi ; et hoc fit sic. Trina dimensio separata est quantitas :
set omnis quantitas est accidens, et accidens non potest esse
sine suo subjecto ; quapropter inpossibile est ponere trinam

20 dimensionem separatam, et ideo impossibile est ponere vacuum
esse, cum non ponatur aliud nisi dimensio separata. Item,
omnis res stans per se est substancia, ergo, vacuum esset sub-
stancia ; set non incorporea, quoniam habet dimensiones cor-
porales, ergo, erit substancia corporea, ergo corpus, quod est

15 substancia. Set omne corpus, quod est substancia, est res
naturalis vel natura, ut celum et elementum vel mixtum, et
ita vacuum erit corpus naturale. Set corpus naturale non est
separatum a passionibus naturalibus, et sic hoc non est vacuum,
quia vacuum dicitur esse tale ; ergo, ad posicionem vacui

30 sequitur ejus destruccio, quare ponere vacuum esse est ponere
ipsum non esse, et ita contradictoria simul, quod est con-
cedendum. Dicendum igitur quod, cum vacuum ponitur esse
quantitas, ponitur esse accidens, et sicut non potest habere
esse sine subjecto, sic nee unitatem. Unitas enim accidentis
est ab unitate subjecti, et ideo si poneretur esse, non habebit

4 quoddam] quiddam M 21 nisi] nisi trina D 23 quoniam habet]

qui habeat F . quin haberet D 25 quod] non D 26 pr. vel] et FD

27 Set] Set si est F 33 et] et accidens F 35 poneretur] ponatur FD

R. B. Ill Q

2l8

unitatem propter hoc, quia ejus unitas est a subjecto, et ideo,
nichil unum erit in vacuo ex sua proprietate, propter quod
totum erit discretum et divisum, et ideo, ejus partes sunt
discrete, et ideo, infinite in actu. Quantitas autem in suo
subjecto existens habet unitatem radicalem a suo subjecto, et 5
62 b 1. partes ejus habent unitatem radicalem | ab unitate parcium
subjecti, et aliter non haberet secundum se unitatem per
formam tocius in ea, et ideo cum in quantitate separata
tollitur radicalis causa unitatis parcium vacui, scilicet, unitas
subjecti et parcium ejus in forma tocius, necesse est quod in 10
tali quantitate non remaneat unitas tocius, quia illam habere
non potest, nisi aliunde, scilicet, ab unitate totalitatis sui
subjecti. Nee impeditur hec exposicio per hoc quod
diceretur : postquam datur vacuo esse sine subjecto, dabitur et
unitas ; et ideo, non sequitur ex racione vacui discrecio dicta 15
parcium et infinitas actualis. Dicendum est quod sic : nam
nos non damus eis esse vacuum secundum veritatem, set ipsi
dant, et nos utimur verbis eorum. Et quia duo dicunt falsa,
et de esse et de unitate, ad quorum utrumque sequitur con-
tradictorium ejus, debemus destruere unum et alterum, set 20
aliquando indigemus destruere simul utrumque, aliquando
unum, aliquando alterum. In hoc igitiir casu in quo
Aristoteles arguit, non curamus destruere esse vacui set
F 105 a 2. unitatem, | quia hoc facit ad propositum ejus et nostrum

de infinitate locorum ; et ideo stabit hec exposicio facta 25
de argumento Aristotelis. Quod vacuum non potest esse
omnino, probatum est per duas raciones superius ; et tercia
est : si detur esse, quod sequetur infinitas in actu, ut accipitur
ex racione Aristotelis. Et quarta est : quod dantem oppo-
situm vacui, scilicet, ipsum non esse, contingit veraciter 30
salvare omnia naturalia in hoc mundo, propter que antiqui
finxerunt vacuum ; immo posito vacuo, inpossibile est
naturalia salvari, ut expositum est de motu locali, et de
accione et passione, et aliis, quapropter non debet nee potest
62 b 2. poni vacuum J in hoc mundo. Set nee extra mundum, 35

2 nichil] vel F 5-6 a suo . . . radicalem F in marg. 11 remaneat]

remanet F 14 vacuo] vacuum D 18 dicunt] dicant / 19 con-

tradictorium] contradiccionem F 31 antiqui] antiqua M

319

quoniam illud esset perpetuum ; ct ideo, poneretur locus
perpetuus potens et aptus natus capere corpus. Set in
perpctuis non diflfcrunt esse et posse, quapropter esset corpus
extra mundum in tali vacuo collocatum, quod falsum est,

t sicut ait Aristoteles in 30 Phisicorum. Set in tractatu celes-
tium habet fieri uberior sermo de vacuo extra celum, quia
Aristoteles docet, primo Cell ct Mundi,x\ec corpus nee vacuum
esse extra celum. Ouamvis autem hec sit Veritas, tamen
bonum est et utile et pulcrum revolvere experimenta et

10 raciones quibus apparenter videtur poni vacuum esse possibile,
quatinus solvantur, ut plena certitudo de possibilitate vacui
capiatur.

Scimus igitur quod vas plenum cineribus vel calce potest
recipere de aqua quantum cineris, et similiter vas habens

15 lanam recipit incaustum quantum sine lana, quare videretur
quod vacuitas esset in quibus hec recipiantur. Set dicimus
quod infra partes cineris et lane intercluditur aer, qui expel-
litur liquore adveniente ; et humidum est male terminabile
proprio termino, bene autem alieno ; propter quod humiditas

20 aque vel incausti terminatur in minorem locum per siccitatem
lane et cinerum et calcis. Et tercio, siccum et humidum sunt
contraria, et propter hoc statim mutuo se corrumpunt, et sic
minorem locum occupant. Set si vas per foramen inferius
repleatur aqua et obstruatur ejus orificium, manifestum est

25 quod aqua est gravis, ergo descendet inferius per foramen, et
aer non potest intrare superius, quia orificium obstructum est,
ergo, erit vacuum. Et | dicitur quod non, quia aqua stat ne63ai,
fiat vacuum. Set negacio non est causa affirmacionis : ' ne fiat
vacuum ' est negacio. Item, quid facit aque violenciam ?

30 Non potest assignari. Nee natura aque est ejus causa, quia
ex natura sua appetit descendere, ergo, videtur nullo modo

5 Phisicorum] iii. 33. 7 Celi et Mundi] i. 99.

1 ideo] ita D 4 mundum] m. in actu D 10 raciones] racionem

F videtur] videbitur D 11 solvantur] solventur FD 13 vel

calce om. D potest] potest tantum D 14 cineris] sine eis FD 18 et]
et iterum F 20 terminatur] terminantur F 21 calcis om. D

23 per foramen] perforatum D 25 descendet] descendit FD 30 ejus]

hujus FD

Q 2

220

fieri. Similiter, si in aliquo vase eneo vel aureo solidissimo
includatur aqua vel aliud condensibile vel congelandum, et
omnino obstruatur, potest condensari, ut videmus per gelu
et per calorem, ergo, minorem locum occupabit, ergo, inter
latera vasis et rem jam condensatam erit vacuum. Si dicas 5
quod non, quia occurrent latera vasis, et sequntur situm rei
contente, hoc non videtur propter soliditatem vasis, quia nulla
fiet ei violencia, nee ex se appetit, nee sibimet potest inferre
violenciam. Item, si aliquod istorum accideret, non posset
dici, nisi quod hoc fieret ne fieret vacuum. Set negacio non 10
est causa affhmacionis, ut prius dictum est. Et dicendum est
quod natura particularis aque ex se non stat sursum, set ex
virtute nature universalis, que continuacionem corporum natu-
ralium semper requirit et conservat, que continuacio dissolvetur
per vacuum. Et ideo patet quid est causa efficiens, quoniam 15
natura universalis cui obedit natura particularis ; et quid est
causa finalis, quoniam continuacio naturalis corporum mundi.
Et hec est affirmacio ad quam sequitur negacio vacui ; et ideo,
non ponimus negacionem vacui esse causam affirmacionis, sed
63 a 2. e contrario. Quid vero sit causa | universalis, expositum est 20
superius in tractatu de causis. Similiter dicendum est quod
ex lege nature universalis contrahentur latera vasis, et
sequentur situm rei condensate ; ut salvetur continuacio
rerum naturalium, et sic per consequens excludatur vacuum.
Et planum est, quod simul sunt, quorum nichil est medium ; 25
set inter superficiem rei condensate et latera vasis nichil
medium est, ergo, simul sunt : nichil enim non potest facere
distanciam. nee potest poni dimensio vacua sine subjecto, ut
F. 105 b 1. prius ostensum est. | Et ideo si inter parietes solidissimos

totus aer subito amoveretur, cum nichil esset medium, simul 30
essent parietes subito. Et consimile est, quod aliquando
frangitur vas, in quo condensatur aqua vel aliud, si sit

21 de causis] pp. 206-216.

4 et] vel FD 6 occurrent] concurrant F: concurrent D sequntur]

sequentur D 10 fieret] fiat F 11 causa om. M 15 quid]

quod D 18 quam] quod F 21 tractatu] capitulo D 27 non
om. D

221

frangibile, ut vitrum vcl fictile ; et hujus causa est continuacio
corporum naturalium, ut aer ingrediatur ad continuandum, et
hoc facit natura universalis, ex cujus potestate rumpitur vas
artificiale, in quo non est lesio nature, ut salvetur naturalis
5 unio corporum naturalium.

Set de tabulis plane superficiei conjunctis, videtur esse major
dubitacio. Accipiantur igitur due circularis figure, et una pona-
tur super aliam, et elevetur per filum in centro fixum : tunc
ciciuserit aer in partibusjuxta circumferenciam quam in centro

10 inter tabulas, ergo, ad tempus erit vacuum. Ad hoc multi
multa solebant dicere. Quidam enim dicebant quod aer sit
in | instanti usque ad centrum, ut excludatur vacuum. Set 63 b 1
isti primo peccant propter hoc, quod negacio non est causa
affirmacionis ; secundo, si consulimus eis, ut loquantur affirma-

J5 tive dicendo quod hoc erit propter continuitatem corporum
naturalium, ut predictum est in aliis, dicemus quod hoc non
potest esse ex natura universali vel particulari, propter raciones
superius tactas, de translacione facienda in vacuo in instanti.
Non enim potest spacium divisibile transiri, nisi in tempore,

20 et corpus, quod est divisibile, habet priorem partem prius in
spacio quam posteriorem ; et natura universalis est virtutis
finite, ergo operatur in tempore et non in instanti ; et sic de
aliis racionibus ibi positis, que necessario concludunt. Et
ideo aliqui dicunt quod omnia contingencia se in aqua vel in

25 aere habent extremitates humidas, sicut Aristoteles dicit,
secundo Dc Anima, et ideo, aer est in medio tabularum et ibi
comprimitur, qui rarescit et expanditur in divisione tabularum.
Sed istud primo patet esse falsum per aquam, nam si tabule
conjungantur in aqua, et elevetur una ab alia, aqua, qua

3° humide sunt tabule, non sufficit ad replendum locum, set alia
aqua intercurrit. Deinde videmus quod aqua ilia, que adheret
tabulis, est modica | valde in poris tabule consistens, nee 63 b 2.

26 De Anima] ii. 113.

7 circularis] circulares F 10 Ad hoc] Et hie F 17 potest om. D

natura] naturali M 19 Non] Nam D transiri] per transiri D

27 divisione] definiccione D corr. in marg. 29 conjungantur] conjun-

gentur D qua om. F 32 nee rarefit om. F

222

rarefit nee extenditur in majus, sequitur tabulam, et non se
extendit extra superficiem tabule, cui adheret ; ergo, similiter
est de aere, et magis, quia subtilior est, et ideo subtilius et
intimius adheret tabule. Item, quid est causa rarefaccionis,
quia hoc non potest intelligi nisi duobus modis, uno modo 5
quod aer multus fuit conculcatus et compressus inter tabulas,
vel licet sit parvus rarefit tamen transmutacione naturali,
propter continuacionem corporum naturalium. Primum dici
non potest, quia in conjunccione tabularum, patuit aeri liber
exitus undique, ergo, non detinebitur ibi inter tabulas et si 10
tantus esset, quod replere posset locum inter tabulas disjunctas,
tunc prohiberet earum veram conjunccionem secundum quan-
titatem spissitudinis sui corporis; set vera est conjunccio
tabularum undique, ergo, non potest aer condensari. Nee
potest dici quod rarefiet aer per naturalem operacionem, ut fiat 15
subtilior et majoris expansionis, secundum quod tabule magis
et magis disjungantur, quia natura particularis aeris non
faceret hoc, cum sit contra ejus inclinacionem ; nee natura
universalis hoc presumere debet, cum hoc fieri non potest, nisi
per destruccionem aeris, et conversionem ejus in ignem, si aer 20
ille fuerit purus ; aut si fiat vaporosus erit destruccio vaporis
64 a 1. et conversio ejus in aerem. Et ideo | fieret corrupcio alicujus
corporis naturalis, et annichilacio, set magis leditur universum
in destruccione alicujus corporis, quam in discontinuacione
corporum; ergo, natura universalis, que est virtus regitiva 25
universi, nunquam corumpet corpus propter hujusmodi discon-
tinuacionem corporum, nam nunquam inducet majus malum
propter minus vitandum. Item, contra utrumque modum
potest obici sic : si tabula una applicaretur aque, vel superficies
aeris applicaretur aque ; si igitur, elevari intelligamus superfi- 3°
F. 105 b 2. ciem I unam,nichil potest ibi poni, quia nullum corpus tercium
est, maxime in contactu aque et aeris ; ergo, iste contactus et
replecio loci in separacione non fit per hanc viam. Item,

1 sequitur] set sequitur FD 2 extra] ultra D 4 intimius] vicinius D

quid] quia F 10 et si] item si FD 11 tantus] tantum D 14 potest]

potest ibi D 15 rarefiet] rarefiat FD 21 fiat] fuit F: fuerit D

22 Et ideo] Non F 22 fieret] fiet F: nee D 25 corporum] c. natura-

lium D regitiva] vegetativa D 26 discontinuacionem] continuacionem

F: disconveniencionem D 33 fit] sit F

223

dantcm oppositum contingit solvere. Set ad hue pulcre
arguitur vacuum per conjunccionem duorum corporum
planorum sine medio corporis naturalis ; et sint circularia,
sicut prius, ad evidenciam majorem. Pono ergo quod exeant
5 due linee a centris eorum usque ad tercium corpus suppositum
eis, et hoc equidistanter. Cum igitur sint equidistantes, non
concurrunt in punctum unum in tercio corpore, ergo, ad
diversa ; set inter omnia puncta in eodem corpore cadit linea
media et pars corporis intercepta, ergo similiter in ortu

io linearum a centris erit disjtancia corporalis media. Set 64 a 2,
concedebatur et ponebatur, quod ibi non fuit corpus naturale
aliquod ; ergo, erit corporale spacium vacuum, quod est pro-
positum. Cujus solucio est, quod ille linee terminabuntur ad
unum punctum in corpore supposito, nee sunt equidistantes,

15 quia non distant in alico, set simul sunt sine medio. Ideo
puncta originalia earum sunt simul sine medio ; sed puncta
duo sine medio continuo sunt sicut unus punctus, quia totum
est indivisibile, et ideo possunt respondere uni puncto in tercio
corpore, et propter hoc terminabuntur linee ad punctum unum

20 in tercio corpore, et sic excludetur vacuum. Item, curialiter
obicitur : ponatur quod per centra hujusmodi tabularum con-
junctarum sine medio corpore naturali transeat una linea, cum
igitur ilia linea non secat superficies nee tabulas in puncto uno
set duobus, quia corpora diversa sunt, tunc inter superficies

25 tabularum erit linea et spacium et per consequens, superficiale
et corporale : ergo, cum non sit corpus naturale, erit vacuum.
Et dicitur hie multis modis falsis et contrariis, sicut alias in
hoc volumine expositum est locis suis, unde dicendum quod
ilia virga secat duas superficies in uno puncto. Sed hie punctus

30 unus est in | ipsa virga considerandus non in tabulis, secat 64 b 1.
enim superficies tabularum in duobus punctis, quibus quia
conjuncti sunt sine medio, respondet unus punctus in virga ;
et ideo, nulla linea media intercipitur inter duo puncta
tabularum, nee spacium aliquod. Item, sunt vasa communia

2 per conjunccionem om. D 8 cadit] cadent F i4_I5 sunt • • •

set om. M 18-19 in tercio corpore et . . . punctum] in corpore extra

et . . . punctum D 21 ponatur om. F 22 cum] tamen D 25 linea

om. F 30 pr. in om. F 34 sunt] fiunt F\ sint D

224

sicut ilia in quibus incaustum et oleum et hujusmodi ponuntur,
et eciam vasa lavatoria habencia collum et orificium strictum,
et latitudinem in fundo, sicut ampule vel urinalia, et perforan-
tur in basi multis foraminibus ad abluendum manus, in quibus
aqua contenta non descendit si orificium obstruatur, set si 5
orificium aperitur, aqua descendit per foramina. Sed si
arguatur, quod aqua naturaliter debet descendere, ergo, licet
orificium obstruatur, adhuc descendet cum nichil impediat,
quapropter fiet vacuum : si dicatur quod non descendit ne fiat
vacuum, jam patet quod hec solucio nulla est, quia negacio 10
non est causa affirmacionis. Set dicendum est quod detinetur
superius aqua ex lege nature universalis, ut fiat continuacio
corporum naturalium, ad quam sequitur secundario, exclusio
vacui ; et ideo affirmacio, scilicet, continuacio ista est causa
64 b 2. af|firmacionis, scilicet, quietis aque in vase. Et eodem 15
modo est de vasis curialiter factis, quibus sophisticantur
ignorantes, nam sic fiunt hujusmodi vasa, quod in aliquo
illorum infunduntur simul aqua et vinum, et exeunt per idem
foramen simul aut divisim, nunc aqua nunc vinum, secundum
quod placet effundenti. 2°

F. 106 a 1. Capitnlum Jm. de loco et motii spiritiialiiim substanciarum.

Quoniam autem locus aliquo modo assignatur substanciis
spiritualibus, et de hoc est summa difricultas similiterque de
motu locali earum, ideo dicendum est hie de hiis duobus et
primo queritur an substancia spiritualis, ut anima vel intelli- 25
gencia fit in instanti vel in tempore per spacium corporale, quia
hec questio annexa est magis hiis que dicta sunt de vacuo.
Secundo, queretur de localitate substanciarum hujusmodi, et
ad hoc, quod substancia spiritualis fiat in tempore si per
spacium feratur, necessarie sunt raciones superius posite ad 30

21 Here a second hand in F (circ. 1320) inserts the remainder of this part.

5-6 si orificium . . . descendit om. F 6 aperitur] aperiatur D

7 arguatur] arguitur D 8 impediat] impediet D 17 nam] omnia D

21 Capitulum . . . substanciarum om. F Capitulum 6m. D 22 aliquo]

uno D 23 summa] similiter una D 26 tempore] tempore vel in celum F
27 vacuo] vacuo, ideo hie in capitulo de vacuo de hoc dicendum est. F

225

ostcndendum quod in vacuo non potest corpus ferri, nisi
posito quod in co posset corpus transferri. Nulla cnim
virtus finita agit in instanti. Quia si aliqua ageret in instanti,
major possit agere in minori ; ut arguit Aristoteles sexto
5 Phisicorum et in octavo PJiisicorum dicit quod virtus finita et
infinita non possunt agere in eadem duracione ; set virtus infi-
nita agit in instanti, ergo omnis virtus finita agit in tempore.

Item, tunc esset angelus simul in celo, et in medio spacii,
et in terra ; et ita simul et semel in diversis locis, quod non

xo potest esse. Et sic de aliis racionibus, que ostendebant quod
trans mutacio corporis in vacuo debet esse in tempore, turn 65 a 1
racione divisibilitatis spacii, turn, quia transitus puncti est in
instanti, ergo, linearis spacii transicio est in tempore. Nee
inpediuntur hee due raciones propter resistenciam ; quia

15 vacuum non resistit corpori, ut probatum est, set medium
plenum non resistit spiritui ; et ideo, potest intrare illud,
et transibit prius unam partem spacii quam aliam, propter
quantitatem spacii et finitatem virtutis. Et proculdubio, si
transibit spacium, transibit in tempore, propter finitatem

20 virtutis et ceteras raciones prius dictas ; unde in instanti non
potest transire.

Sed obicitur in contrarium quod Aristoteles dicit, quod
inpartibile non .movetur, probat hoc in sexto Phisicorum.
Et una racionum ejus est talis ; nam in suo transitu per-

25 transibit semper indivisibilia, seu puncta semper ei equalia.
Cum igitur talia in minimo spacio sunt infinita, nunquam
pertransiret minimum spacium ; quia omne mobile signat in
actu semper partes spacii sibi equales ; ut mobile pedale
semper transit spacium pedale, quantum est de termino ad

30 quern vadit immediatum. Item, tunc spacium pertransitum
esset ex punctis pertransitis, et ita linea ex punctis ; quod

3 quia si aliqua. The text coincides from this point with Op. Tert. p. 168,
9. 5 Phisicorum] viii. 79. 23 Phisicorum] vi. 86, 88.

2 transferri] alico modo transferri FD 4 possit] posset D 8 Item]

Prima F simul] simul et semel F 12 quia] racione qua D puncti]

ponatus D 13 linearis] linearum F 15 non om. FB 16 ideo]

non D 18 finitatem] puritatem F 24 racionum] racio F 26 Cum
igitur] Et cum FB

226

F. 106 a 2. iterum est inpossibile. Item, dum mobile est totaliter | in
termino a quo, non movetur ; dum totaliter est in termino ad
quern, non fit motus, quia jam motum est, et quiescit mobile ;
ergo non movebitur nisi partim sit in termino a quo, et partim
in termino ad quern. Set inpartibile, ut angelus, non habet g
partem et partem, sicut nee punctus ; et ideo, non movebitur.
65 a 2. Et I hee sunt demonstraciones Aristotelis, per quas ostenditur
quod inpartibile non movebitur ; ergo, si transit spacium.
transibit in instanti, et erit mutacio et non motus.

Set hie respondetur quod aliud est de inpartibili quod 10
non commetitur se partibus spacii divisibilibus neque indivi-
sibilibus, sicut est angelus vel anima. Nam duo prima incon-
veniencia non sequuntur hie, ut dicunt ; quia substancia
spiritualis situm non habet, set transit in tempore propter fini-
tatem virtutis, et non commetitur se spacio, et ideo tercia racio 15
non habet locum. Nam cum dicit, quod omne quod movetur
partim est in termino a quo, partim in termino ad quern, hoc
est verum de eo quod commensurat se dimensionibus spacii ;
set substancia spiritualis non proporcionatur nee commensurat
se dimensionibus spacii. 20

Set contra hanc responsionem est, quamvis substancia
spiritualis non habeat situm, et punctus situm habeat et
posicionem licet simplicem, non propter hoc inpedientur
raciones predicte. Quia auf erit angelus in loco indivisibili
aut divisibili ; si indivisibili, vel presens loco tali, et determi- 25
nabit sibi locum indivisibilem, ita quod ibi est dum quiescit,
et non alibi ; licet non commeciatur se illi indivisibili per situm,
sicut indivisibile corporale, quod est punctus vel attomus ;
tunc eadem inconveniencia sequntur. Nam sit A indivisibile
in spacio, cui presens sit angelus, et est terminus a quo fiet 30
motus ; et B sit indivisibile aliud, quod sit terminus primus
immediatissimus ad quern movebitur angelus, et cui presens
fiet per motum, licet ei non commensuretur per situm, set sit

3 motus] om. F 4 movebitur] movetur F 6 et partem om. F

10 inpartibili] motibili D 13 hie om. F: his D 18 se] se spacio vel F

19 commensurat . . . spacii] commensuracionem ad quantitatem spacii EBD
25 si] set in F : si in B tali] tali, vel tali FBD 27 commeciatur] com-

mensuret F 29 sequntur] sequentur FB 31 aliud quod] ad quern F

31 et immediatissimus om. D

227

ei presens | per detcrminacionem loci, ut omnes ponunt. Et 65 b 1.
C sit tercium indivisibile in spacio, propinquissimum ipsi B ; et
D sit quartum immediatissimum ipsi C ; et sic ultra. Cum
igitur angelus secundum hoc non potest esse presens nisi alicui
5 indivisibili soli, et per transmutacionem fiet ab uno in alio, et
angelus nullum indivisibile omittit in suo transitu, nee aliquid
de spacio potest omittere in totum qui transeat ; manifestum
est, igitur, quod semper pertransibit indivisibilia, sicut pun-
ctus corporalis transiret ; set solum erit differencia in situ.

10 Presens tamen erit angelus cuilibet indivisibili sicut punctus ;
ergo in transitu puncti acciderent duo inconveniencia, quod
minimum spacium non transiret, quia infinita sunt puncta | in F. 106 b 1,
quolibet, et quod quantitas fit ex punctis ; sic erit hie. Et
tercia racio non potest impediri ; quia dum est presens

ip ipsi A, quiescit ; et dum est totaliter presens ipsi B, qui-
escit ; et non potest esse secundum partem unam presens
A, et secundum aliam presens ipsi B, quia indivisibilis est ;
et semper locum indivisibilem optinet. Ergo nunquam
movebitur.

20 Set proculdubio, ille raciones non solum tollunt motum set
mutacionem, si angelus habeat locum indivisibilem ; cum
secundum veritatem linea non est ex punctis, set est spacium
quantum et divisibile inter A et B, tunc cum sit angelus ad
presens in A, et non sit B continuus ei, et tamen est propinquis-

25 simus qui potest signari, tunc angelus quiescit in A, et non |
poterit moveri ulterius ; quia primus terminus ad quern veniret 65 b 2.
esset B, eo quod semper est presens indivisibili, et ideo nun-
quam pertransiret spacium quod est inter A et B, neque motu
neque mutacione. Et ideo raciones Aristotelis due prime

30 possunt formari equaliter contra mutacionem, sicut contra
motum, si angelus sit presens loco indivisibili. Nam sive per
motum, sive per mutacionem, transeat ilia puncta, et totum

4 potest esse] esset F 7 in totum qui] continuum quin totam F: quin

totum D 9 corporalis] corporis F solum] sola F 11 ergo]

ergo sicut FB quod] quia F 12 minimum] manifestum M 13 quolibet]
quolibet^ spacio F 15 quiescit. Haec verba add. M et non potest esse

secundum partem 18 indivisibilem oni. D 23 cum 07«. D 25 signari]
fieri D quiescit] quiescet DB 26 poterit moveri] movebitur D 29 Et
om. F

228

spacium pertransit, tunc totum spacium erit ex illis punctis ;
et cum sint infinita in minima parte, nunquam poterit per-
transire spacium minimum, nee minimam ejus partem. Et
ideo raciones tres nunc tacte ostendunt, quod nee movebitur
nee mutabitur, si angelus habeat locum indivisibilem. 5

Et ilia racio ultima Aristotelis, que dicit quod omne quod
movetur partim est in termino a quo, partim in termino
ad quern, ostendit specialiter quod non movebitur. Raciones
vero quatuor prime ostendunt quod nullo modo mutabitur ;
et ista non videntur posse impediri si habeat locum indivi- 10
sibilem ; sed si habeat locum divisibilem, tunc proculdubio
poterit moveri, et nulla racionum istarum prohibet. Nam
si sit in A loco divisibili, tunc potest B locum divisibilem
aggredi, sicut vult, et quando vult ; et tunc cum pertransit B
locum divisibilem, et C, et D, et alia loca divisibilia equalia 15
ipsi A spacium pertransitum erit semper ex divisibilibus par-
66 a 1. tibus compositum ; et poterit pertransire | minimum spacium
et maximum, sicut vult. Et sic existens in A loco divisibili,
qui est terminus a quo, potest relinquere ilium locum secundum
partem, et occupare de loco B partem, ut hee due partes 20
equentur toti A. Relinquitur igitur quod partim poterit esse
in termino a quo, et partim in termino ad quern, et ita poterit
moveri ; quia demonstracio Aristotelis non requirit, nisi quod
mobile possit quoquo modo occupare partes terminorum
duorum, sive hoc fiat per partibilitatem sui ipsius ut corpus, 25
sive per partibilitatem terminorum occupatorum a mobili, si
non sit corpus. Set mutacio nullo modo fiet, si habeat angelus
F. 106 b 2. ]ocum J divisibilem, propter raciones superius assignatas de
finitate virtutis et suis comitibus.

Capitulum octavum de loco substaitciamm spiritualium. 30

Quoniam autem hec questio de transmutacione substan-
ciarum spiritualium fundatur super existenciam earum in loco,
ut patet ex jam dictis j quia si habent locum indivisibilem nee

1 pertransit] pertransibit F 2 poterit] potest F 3 Et om. F

4 movebitur] movetur F 7 est] erit D 8 movebitur] movetur F

9 prime] predicte prime F 13 A loco] alico D 21 equentur] sequentur

FB 23 demonstracio] de modo M 24 possit om. F 26 si non] licet

non FB 30 Capitulum . . . spiritualium om. F octavum] septimum D

2 29

movebuntur ncc mutabuntur localiter, et si divisibilcm non
mutabuntur sed movebuntur ; ideo oportet hie considerare de
loco earum, quod non habct aliquid difficilius se in tota specu-
lacione sapiencic. Tamen habet duo equalia ci in difficultate,

5 dc quorum altcro dicetur post hec, quia annexum est istis.
Set in hoc loco volo procedere secundum vias inquisicionis et
recitacionis,magis quamdejterminacionis etdiffinicionis alicujus 66 a 2,
sentencie, et sine prejudicio melioris sentencie referam opinio-
nem alicorum theologorum famosam, cui eciam sapientissimi

10 viri concordabant quos vidimus, licet viam universe carnis
ingressi sunt.

Quod autem substancia spiritualis nullam racionem habeat
ad locum corporalem, neque divisibilem neque indivisibilem,
persuadetur sic. Locus corporalis, qualitercunque intelligatur,

t$ habet necessario situm de suo intellectu ; quia eciam punctus
situm habet, et linea, et superficies, et corpus. Set substancia
spiritualis nullum situm potest habere, ergo nullam racionem
habebit loci corporalis.

Item, substancia spiritualis neque habet divisibilitatem

20 quantitatis nee puncti, quia sua natura est indivisibilis ; nee
est quantum, neque terminus quanti. Et ita sicut divisibilitas
quantitatis extranea est, sic indivisibilitas termini quantitatis,
qui est punctus. Set que non sunt ejusdem generis non habent
adinvicem comparacionem nee proporcionem ; nee est pro-

25 porcio albedinis ad lineam, nee ad substanciam, que sunt
diversorum generum predicamentalium a genere albedinis ;
nee ad musicam, nee ad dulcedinem, que sunt in diversis
generibus subalternis. Quapropter natura indivisibilis spiritu-
alis nullam comparacionem nee proporcionem habebit ad

30 indivisibile vel divisibile in quanto corporali.

Item, hoc videmus | per locum a majori : nam quedam res 66 b 1.
sunt corporales, quia proprietates corporum sunt, et tamen
non habent aliquam comparacionem ad locum corporalem
de sui natura, ut unitas et numerus. Non enim convenit

1 non mutabuntur sed] mutabuntur sed non F 2 mutabuntur] mutabile D

3 habet] habent F 10 viri] magistri F : om. M n sunt] sint F

19 divisibilitatem] indivisibilitatem MD 20 est om. M 21 ita] ideo F

22 sic] ita M 26 predicamentalium] predicamentorum F

230

dicere quod de sui natura alicubi sunt ; quia non habent
situm nee posicionem. Unitas enim non est hie nee ibi ;
neque locum divisibilem neque indivisibilem occupat ; nee
presens est alicui loco naturaliter, et de se, set per accidens,
racione corporis cujus est unitas. Ergo manifestum est quod 5
longe minus substancia spiritualis, que a corpore non dependet
aliquo modo, habebit respectum vel comparacionem ad locum
corporalem. Item, corpus non habet aliquam proporcionem j
F. 107 a i. nec comparacionem ad locum spiritualem ; ergo nee spiritus

ad locum corporalem. IO

Item, omnis res, que locum habet, aut habet locum natura-
lem aut accidentalem ; set res que habet locum accidentalem,
ut lapis, qui est elevatus sursum, est ibi per violenciam, et
habet necessariam inclinacionem ad locum naturalem. Et
ideo omne quod habet locum accidentalem in actu, aptum 15
natum est habere locum naturalem, in quo salvatur, et extra
quam est per violenciam. Set in substanciis spiritualibus
non est aliqua violencia ; ergo non possunt habere locum acci-
dentalem. Neque in eis necessitas est conservacionis, quia
incorruptibiles sunt ; ergo nullo modo locum sibi determinant 20
naturalem, et ita nullo modo habebunt locum.

Si dicatur quod substancia spiritualis non indiget loco
salvante set continente, quia est pars universitatis rerum, et
extra celum esse non posset nec debet, et ideo limitatur ejus
66 b 2. natura ut | sit infra celum contenta, contra hoc est multiplex 25
racio. Nam celum ultimum locum non habet, et tamen est
pars universi ; nec aliquod celum indiget loco continente ;
quia si celum ultimum non esset de partibus universi celum
penultimum locum non haberet, nec continens, nec salvans ; et
sic nec aliquo celo. Unde quod non indiget salvante non 3°
indiget continente, et ideo celi non indigent aliquo loco conti-
nente ; quare longe magis substancia spiritualis non indige-
bit loco continente. Item, natura elementaris quia indiget
salvante ideo indiget continente. Unde celum per suam

1 alicubi] alicui F 2 nec posicionem. Unitas] nec unitas F 7 re-

spectum] racionem MD 10 corporalem] c. per locum a commutata pro-

porcio F 13 est elevatus] elevatur FBD 17 quam] quern BD

19 quia] quoniam D 23 quia] que M 25 contra hoc est] set est contra

hoc M 30 aliquo] de aliquo FB : in alico D 34 ideo] idio M

: ) i

virtutcm salvat elcmenta ; ct quodlibet clemcntum superius
salvat inferius ; et ideo oportet quod elemcnta habcant undi-
que continens. Quare cum substancia spiritualis non indiget
salvante, non indigebit loco continente. Item, universitas
5 rerum non requirit contincnciam unius per aliud. Nam si res
create essent ita ut nulla aliam circumdaret, adhuc esset univer-
sitas rerum et tamen nulla continencia. Ergo pars universi, in
quantum hujusmodi, nisi aliud reformet pactum, non requirit
continens.

io Item, si consideremus radicem unde accidit continencia in
hoc mundo, videbimus quod ad hoc, quod res sit pars universi,
non requiriturquod contineatur ab alico. Nam quia elementa
indigent salvante undique, ideo indigent continente undique ;
et ideo elementum est spericum ; et per consequens corpus

15 celeste est spericum; et ideo contentivum elementi. Set si
elementa ex nulla parte indigerent salvante, aut non undique,
non esset necesse quod elementa essent sperice figure, nee per
consequens celum ; et ideo continencia non requiretur neces-
sario ; et tamen essent partes universi. Item, in quantum j

20 mundus debet | moveri propter generacionem et corrupcionem, F. 107 a 2.

(5*7 3. I

oportet quod sit sperice figure ; quia non posset ultimum corpus
moveri, nisi in figura tali, sicut probavi in Opere Majori. Sed
licet celum non moveretur, nee fieret generacio et corrupcio,
sicut erit post resurreccionem — quia tunc erunt omnia incor-

25 ruptibilia, et adhuc erunt partes universi — ergo figura ista
sperica, que facit continenciam in hoc mundo, non potest
convincere, quod idem sit esse pars universi, et necessario
contentum, secundum quod requirit continens et locum con-
tinentem. Ouapropter concludi videtur quod spiritualis sub-

30 stancia nullum locum, nee divisibilem nee indivisibilem, cor-
poralem requirit, nee debeat habere, propter continenciam,
sicut neque propter salutem.

22 Opere Majori] vol. i, p. 153.

4 loco continente om. D 5 unius per aliud om. D 6 universitas]

unitas D 8 pactum om. D 13 ideo . . . undique om. D 15 elementi.

Haec verba add. F et per consequens corpus spericum est celeste, ideo con-
tentivum elementi 18 requiretur] requireretur BD 21 sperice]
spericitas FB 25 et om. AID 29 videtur] v. necessario BD 30 cor-
poralem om. D

232

(de loco angelorum.)

Deinde in particulari argui potest ad utrumque, et primo
quod locum indivisibilem non optinebit nee requiret. Nam
tunc sit ille locus A punctus in celo ; sequetur igitur per superius
dicta quod non transibit ipsum A in eternum, neque per motum %
neque per mutacionem ; ergo non operabitur nisi apud ipsum
A. Ergo angeli cum fuerint omnes in celo creati, et primo
existentes ibi, non possunt aliquid operari in hoc mundo in-
feriori per presenciam sue substancie, nee ad homines pertingere
neque potentes eis adesse, quod est plane falsum ; quia scri- \o
ptura dicit contrarium, et multiplex historia, et experiencia ; et
est contra fidem et contra veritatem. Si dicaturquod existens
67 «1 2. in A puncto in celo potest hie inter | homines operari propter
potestatem magnam virtutis, sine mutacione locali ; — contra,
potestas non excedit essenciam, quia aut essencia nobilior est *5
potencia, aut essencia equatur saltern potencie ; sicut dicitur
in libro de Causis. Ergo ubi sua essencia non est, non potest
operari, nisi loquamur de accione per multiplicacionem virtutis.
Set de hac non loquitur aliquis hie, nee posset hoc stare, sicut
alibi probatum est. 2c?

Item, divina potencia non operatur nisi ubi est presens sua
essencia ; quia sicut potencia est ubique, sic sua essencia ; et
ideo multo magis angelica potencia non operabitur, nisi ubi
sua essencia presens est. Item, secundum fidem ecclesie et
scripture, et dicta sanctorum, et secundum historias certas, 25
angeli non solum facti sunt presentes hominibus secundum
opera, sed secundum suam essenciam, et substanciam, et natu-
ram. Set hoc esse non potest si angelus determinat sibi locum
punctalem, ut probatum est. Item, anima racionalis est
presens corpori humano viventi ; et est presens non solum IP
secundum operacionem set secundum substanciam, ut patet, et

1 All MSS. here have a new initial but no chapter heading.

4 sequetur] sequitur FB 10 scriptura] sequitur a D 16 essencia

equatur saltern potencia] ei coequatur F equatur] sequatur D 19 posset]

possit F 25 dicta sanctorum] sanctos F certas] sanctas M

28 determinat] determinaret F

2 33

fit in celo per prescnciam sue substancie que sancta est, aut
in inferno que dampnatur, aut in purgatorio que spem habet
salutis. Ergo substancia spiritualis non erit solum et semper
presens uni loco punctali, secundum suam essenciam,sicut nee |

5 secundum suam potenciam solam operandi. Item, si angelus F. 107 b 1.
esset artatus ad punctum, et esset substancia punctalis | im- 67 b 1.
possibile est quod esset dignitatis illius que predicatur de eo ;
nam tunc et essencia esset punctalis et potencia, et ita esset
vilissima substanciarum, et vilior omnibus aliis, que ad puncti

10 miseriam non artantur. Nee expedit dici quod licet sint artati
ad punctum mole, non tamen virtute ; quia virtus et potestas
idem sunt, et moles inportat essenciam ; set potestas non
execdit essenciam, ergo nee virtus ; et ideo hec pars conce-
denda est.

15 Quod si obicitur quod angelus est indivisibilis, ergo et suus
locus ; dicendum est quod indivisibilitas angeli et loci sunt
equivoca et alterius generis ; quia angelus est ita indivisibilis
quod nee est quantum nee terminus quanti ; set punctus localis
est terminus quanti, ideo non correspondent sibi invicem. Si

20 eciam dicatur, quod sic se habet divisibile locatum ad locum
divisibilem, sicut indivisibile ad indivisibilem. ergo angelus
occupabit locum indivisibilem ; dicendum est quod prima pro-
posicio vera est de indivisibili locato, quod est ejusdem generis
cum divisibili, ut est punctus corporalis respectu corporis ; set

25 non de alio indivisibili quod est spirituale ; quod non est
corporis nee quantitatis. Set tota difficultas est respectu loci
divisibilis ; et probatur quod angelus non potest sibi determinare
locum divisibilem, nee magnum nee parvum, ad quern limitetur
per presenciam suam. Nam plus convenit ei locus indivisibilis

30 quam divisibilis, quia substancia est indivisibilis ; ergo si locus
indivisibilis ei non congruit, nee multo magis locus divisibilis.

Item, non convenit nos assignare | uni angelo quantum debet 67 b 2.
occupare, nee potest per naturam loci et locati assignari ; sci-
licet ut sit unus pes, vel duo, vel quantum locus hominis vel

1 sancta] salva F 7 que predicatur] quod patet F 12-13 set . . .

essenciam om. F 25 alio] alico F 29 presenciam] permanenciam

F: substanciam D 31 congruit] convenit FD 32 quantum]
quern locum D

2.H

stelle ; quoniam cum sit res spiritualis non habet majorem
convenienciam ad locum unius quantitatis quam alterius, dum-
modo sit quantitas finita ; ideo indififerenter se habebit ad
omnem quantitatem loci, seu parvam seu magnam ; ergo ad
nullum locum certe quantitatis finite potest artari. Si dicatur 5
quod sic, quia sua potestas limitatur, et ideo oportet quod
locum sibi limitatum occupet : contra ; aut hec limitacio est
finicio sue potestatis, et sic patet quod non habebit locum
infinitum ex sua potestate ; et hoc est verum si hoc non
impediat argumentum. Aut si limitacio potestatis dicat locum 10
certe quantitatis, qua minorem nee majorem occupabit ; hoc
reprobatur sic, quia sua potestas est spiritualis, sicut sua
essencia, et non repugnant sibi nee disconveniunt ; et ideo si
sua essencia quia spiritualis est non habet familiaritatem magis
ad locum unius quantitatis quam alterius, ergo nee sua potestas. 15
Item, si locum divisibilem necessario occupabit et omnes ejus
partes, hoc non facit propter sui divisionem, nee quantita-
tem, nee extensionem, ut patet ; ergo faciet hoc quia potest
esse in pluribus particularibus locis, ex nobilitate sue sub-
stancie, et nature, ac potestatis, et virtutis ; que omnia idem 20
sunt.
6S a 1. Sed Aristoteles dicit in capitulo de \ Vacuo quod si aliquid
potest esse in duobus locis, potest esse in tribus, et in quatuor, |
F. 107 1) 2. et in infinitis : ergo si angelus potest loca particularia alicujus

loci divisibilis occupare, propter sue potencie nobilitatem, 25
poterit iterum majoris loci in duplo partes occupare, et in triplo,
et in quadruplo, et sic de partibus loci infinitis ; set tunc esset
potencie infinite ; ergo relinquitur quod plura loca, vel partes
plures ejusdem loci, non potest occupare.

Probaciones has non est facile dissolvere, quamvis multe 3°
cavillaciones possent dici, sed expertus in consideracione quan-
titatis, et rerum non habendum comparacionem ad quantitatem,
potest de facili cavillaciones eas dissolvere. Set difficilia argu-
menta sunt in contrarium, propter ymaginaciones corporalium,

22 de Vacuo] Phys. iv. 76, 77.

6 limitatur] finitatur F 7 limitatum] 1. et certum FBD 8 habebit]

habet F 10 impediat] impedit FBD 19 particularibus] partibus FD

34 corporalium] corporum F

23j

quibus absorti sumus, quia omnis intellectus noster est cum
continuo, ut Aristoteles dicit, libro de Memoria et Reminiscencia.
Et ideo primo intuitu non transcendit noster intellectus ultra
continuum, quod est quantitas scilicet corporalis. Propter
5 hoc de spiritualibus format sibi ut in pluribus ymaginaciones
corporales, aut similes eis ; aut si has non faciat aliquando,
tunc deficit de comprehensione veritatum circa spiritualia, et
nichil contcmplatur ; et ideo in hiis multa sunt vulgata secun-
dum modum loquendi in corporibus, cum tamen aliter 68 a 2.

10 intelligenda sunt, et non solum de angelis, set Deo. Nam
dicimus quod Deus descendit de celo ; et secundum modum
vulgatum apud nos, quod descendit de alto, relinquit ilium
locum et acquirit novum locum, quern prius non habuit. Set
hec sunt absurda Deo. Et cum dicitur: ' Misit Deus Filium

15 suum in terris/ non est intelligendum sicut homo mittit filium
suum a se ad locum distantem, in quo non est mittens, et
quern prius non habuit missus. Hec enim in corporalibus
locum habent ; et sic de infinitis attributis aliis Deo, secundum
sermones vulgatos de corporalibus ; que aliter intelligenda sunt.

20 Similiter vero est de angelis, quod multa loquimur de eis
secundum similitudines loquendi in corporalibus ; quia talis
modus loquendi est proprius intellectui nostro, qui corporalia
non transcendit, primo aspectu et principali mentis intuitu ;
licet ex consequenti per corporalia, que sunt effectus et pri-

25 vaciones spiritualium, devenimus via arguendi in aliquales
cogniciones spiritualium ; et precipue quantum ad questionem
an sint et quid sint. Quia scimus quod Deus est, propter
creacionem et gubernacionem mundi; et scimus quod est unus,
quia unus est mundus. Et per motus celorum, qui non sunt

30 naturales, nee violenti, sed voluntarii, scimus quod angelica
natura est que movet celos ; et quia sunt sexaginta motus
secundum Aristotelem, in undecimo Methapliisice^ scimus quod

2 de Memoria et Reminiscencia] c. 1. 32 Methaphisice] see f. 117,

b. 2, ed. 1496.

2 continuo] c. et tempore F 3 transcendit] procedit F 6 alt. aut] ac F
9 corporibus] corporalibus F 19 corporalibus] corporibus F 25 ar-
guendi] argumentandi F aliquales cogniciones] substanciales cogita-
ciones F 27 quid] quot FB 30 voluntarii] violentarii D

R 2

*36

68 b t. angelij motores orbium celestium, sunt sexaginta, | preter
F. ios a i. milia milium et decies cenjtena milia, et innumerabiles nobis,
quos scimus esse per fidem ecclesie, et scripture, et sanctorum.
Si igitur obicitur quod, cum angeli sint in gloria celesti,
crunt infra celum, et ita vel totum celum, vel partem, quilibet 5
eorum sibi determinabit, et ita locum divisibilem vel indivisi-
bilem ; dixerunt viri famosi quod hec forma arguendi non
valet ; quia Deus est in celo, et in hoc mundo, et tamen
nullum locum sibi determinat, nee divisibilem, nee indivisi-
bilem. Set tunc si dicatur quod angelus erit similis Deo in 10
hac proprietate, et ita cum Deus propter hoc, quod in se est,
non dicitur esse in loco ; similiter nee angelus ; quod est
nepharium, quia tunc esset Deus : dicunt quod Deus est
natura spiritualis per privacionem corporalis nature, et in hoc
similis est ei angelus. 15

Item, quia est ymago Dei, non solum est similis per priva-
cionem corporalis nature, set per ymitacionem nature divine,
licet non sit similis per participacionem alicujus communis
Deo et ei. Deus igitur quia est natura spiritualis, et quia in
se est, non determinat sibi locum nee magnum nee parvum ; 20
et ita ex duplici causa. Set angelus ex una illarum, que est
spiritualis natura, et non ex alia, scilicet, quod habeat esse
in se, quia hoc conceditur soli Deo. De proprietate tamen
nature spiritualis est, ut non habeat proporcionem aliquam ad
locum corporalem ; quia nulla est proporcio spiritus ad corpus, 25
nee ad aliquid corporis.

Si vero obicitur quod, si non habeat locum divisibilem,

68 b 2. neque indivisibilem | in celo, ergo neque mutabitur et ita
non possunt angeli fieri presentes nobis, nee demones, nee
anime nostre unquam separarentur a corporibus, et fierent in 30
celo et purgatorio, que sunt falsa et inpossibilia: consequencia
patet ex supradictis ; quia ostensum est quod si non habet
locum divisibilem non poterit moveri ncc mutari ; et si non
habet comparacionem aliquo modo ad locum non potest
habere comparacionem ad motum quia motus secundum 35

27 obicitur] obiciatur D habeat] habet D 28 mutabitur] m. neque

movetur FB 29 possunt] possent D 30 unquam separarentur]

possunt separari F fierent] fient D 34 potest] poterit D 35 quia]

secundum locum quia BD quia motus om. F

137

locum non potest fieri nisi considerata racione loci ; et ita
erunt omnino immobiles secundum locum. Ex quo videntur
sequi inconveniencia dicta. Et hoc philosophia clamat tota,
quod substancia spirituals est immobilis secundum locum, ut

5 habetur in libro de Caitsis, et tamen operatur in locis diversis.
Et hec est quorundam thcologorum posicio famosa Parisius,
volencium quod operetur in celo et in terra, licet non movetur
secundum locum, nee mutctur. Ponitur igitur, quod nulla
distancia corporalis impedit operacionem angeli, nee respectu

10 ejus est aliqua distancia hujusmodi ; nam distancia corporalis
ad corpora refertur, set non ad spiritus. Et ideo si ymagine-
mur angelum in celo, non propter hoc distat a terra distancia
corporali, que respectu ejus nulla est, set respectu corporis, ut
stelle in celo existentis ; et ideo angelus presens celo potest

1 5 operari in terra, et e converso ; et non est nisi ubi operatur,
sicut dicit posicio theologorum predictorum, nee respondet ei
alicubi esse nisi per operacionem, id est, quod operacio ejus
sit alicubi in celo vel in terra | set ejus substancia nusquam<>9ai.
est localiter per determinacionem | alicujus loci ; quia situm F. 108 a 2.

20 non habet. Et ideo cum angelus duxit et reduxit Tobiam.
operacio ejus et corpus assumptum mutabant locum, etfiebant
in diversis locis ; set substancia angelica remansit immobilis
presens celo, non absens a terra, nee tamen locum aliter
accipiens, nee determinans in celo nee in terra. Unde sicut

25 non est distancia corporalis inter duo tempora, scilicet, Pascha
et Pentecosten, et tamen tempus est passio corporalis, quia
est mensura motus corporis, sic est hie, et longe magis, ut
dicunt isti, quia spiritus angelicus nichil est corporis.

Set tunc fortis objeccio oritur quia tunc erit ubique sicut

30 Deus, et ita erit potencie infinite. Si enim est immobilis
secundum locum, et non determinat sibi locum in celo nee in
terra, cum presens est celo non abest a terra, ergo erit in celo

5 de Causis] c. vi.

1 potest] poterit F nisi] nisi exf 6 Parisius om. D 7 volen-

cium] volentes FB : violencium D 16 nee respondet ei] id est, non debet

dici FB 17-18 esse . . . alicubi om. F 20 habet] habent 21 muta-

bant] mutabunt D 30 Deus] diceret /'

a38

et in terra simul et semel ; et ita ubique, sicut Deus ; et erit
potencie infinite, quia posse esse ubique est potencie infinite.
Et dixerunt ad hoc, quod Deus ex causa duplici non abest
alicui loco, turn quia substancia spiritualis est, et respectu
spiritus non attenditur distancia corporalis ; turn quia est 5
potencie infinite continents omnia et singula per presenciam
Majestatis. Nam aliter esset vacuitas in creatura et defectus,
quibus tenderet in non esse. Et racione istius proprietatis
divine est recte ubique, et quia ubique est ex hac racione, ideo
69 a 2. non abest alicui loco. Quoniam eciam Deus est | natura 10
spiritualis, non recipit distanciam corporalem, et ideo presens
celo non abest terre. Angelus autem non habet racionem
majestatis nee potencie infinite, et ideo ex hac proprietate
non ubique est, quia cum est presens celo non abest terre ;
sed racione spiritualitatis, qua nullam distanciam recipit 15
corporalem, quia nullum situm habet, nee situatur in celo ut
stella, nee in terra ut homo, ideo habet quod presens celo non
abest terre, nee distat. Et ideo secundum hanc viam non
debet adhuc proprie et primo et principaliter dici quod sit
ubique per affirmacionem, et hoc precipue ut dissimilitudo 20
ejus ad majestatem Dei notetur. Set tamen per negacionem
potest dici, nee quod abest celo nee terre, propter hoc quod nulla
distancia corporalis ei conceditur ; nee habet notam respectu
ejus, quia non est proporcio spiritualis ad aliquod corporale.

Quatenus igitur non solum vitemus errorem, set sermones 25
similes erroribus, precipue propter reverenciam divine maje-
statis, non dicemus quod angelus est simul et semel ubique; quia
hoc appropriatur Deo tarn in re quam in sermone ; nee oportet
quod dicamus quod angelus est simul presens celo et terre, set
per negacionem, quod non abest nee distat a celo nee a terra, 30
F. 108 b 1. et cum est presens celo | non distat a terra, nee abest ab ea ;
et, e converso, cum consideretur presens terre, nee abest
nee distat a celo ; ut semper aliqua negacio exprimatur, quia
nullam habet racionem distancie corporalis, cum sit spiritus.
69 b 1. Si autem iterum obicitur quod adhuc | sequatur ex hac 35

6 continentis] convenientis D 8 tenderet] tendent F 9 et quia

ubique est om. F 15 recipit] respicit nee recipit F 20 precipue]

precise F 24 ejus] hujus F 29 dicamus] dicemus D

239

racione angelum esse potencie infinite, quia si distancia essct
infinita inter celum et terram et mundus esset infinitus, angelus
presens celo non distaret a terra, quia, ut dictum est, nulla
distancia localis ad angelum refertur. Set cum sic esse

5 presens celo et non distare a terra, posito spacio finito, est
per potenciam finitam angelicam, ergo posito spacio infinito
erit ex potencia infinita, quod dum sit presens celo, non abest
a terra. Et dicendum est, non sequitur de spacio infinito
propter finitatem creature, racio tamen spiritualitatis non

to repugnat, et ideo saltern in spacio infinito non reperitur incon-
veniens. Et per hoc patet quomodo anima racionalis est
ubique in corpore, et quomodo sensitiva non, nee vegetativa.

4 refertur. The coincidence with the Op. Tert. (p. 184, 1. 26) ends.

7 abest] distat D

f. io5 b 2. Incipit quarta pars communium naturalis
pliilosophie que est de produccione reriim in
generali.

D. 63 a. Nunc tempus est ut fiat descensus ad species motus, et ad
ea que sunt annexa eis. Sic enim Aristoteles facit, quoniam 5
post motum in universali et locum et vacuum et tempus,
descendit in particulari ad species motus et ad ea que se-
quntur eas. In hac igitur parte hujus primi libri naturalis
voluminis, incipio a generacione, que est motus principalis
in naturalibus. Set multa dubitabilia sunt circa earn. Est 10
autem generacio exitus materie de potencia ad actum, sive
exitus generabilis de non ente ad ens, hoc est, de ente in
potencia ad esse actuale. Et patet ex predictis quod essencia
69 b 2. incompleta | et in potencia vadit per generacionem ad com-
F. no a 1. plementum et actum. | Et nichil aliud est exitus de potencia 15
materie, nisi quod sic promoveatur in terminum generacionis,
unde illud quod fuit in potencia postea fit in actu, sicut
Aristoteles determinat in fine octavi Methaphisice. Set an

x8 Methaphisice] viii. 15.

1-3 Pars quarta hujus primi libri in qua fit desensus ad species motus et ad
eaque consecuntur eas F: ont. D 4 Another form is given on f. 29 b 1 of M

' Hiis habitis de parte materie naturalis secundum se, consequenter consider-
andum est quomodo extrahatur materia de potencia ad actum. Et patet ex
predictis . . . et actum '. 6 et locum] ad locum F 7 sequntur] con-

sequntur D 12 generabilis] generalis F 14 complementum] com-

plementum in terminum generacionis D

241

subito an successive sic promovcatur dubitacio est, quia
ponitur ab omnibus quod forma substancialis inducitur tota
in instanti. Primo tamen oportet excludere alteracionem
quamdam que hie fingitur ante ultimum cxitum termini
5 generacionis in esse, ut stemus solum in ipsa veritate gene-
racionis. Cum vero natura substancialis incomplcta promo-
vetur ut compleatur, decurrit hec transmutacio ejus a gradu
incompleto ad gradum completum. Set isti duo gradus
extremi sunt ejusdem generis, scilicet, quia sunt substanciales

io ct de rei substancia, ergo si qui sunt medii gradus, erunt
similiter substanciales, quia medium est ejusdem generis cum
extremis, ut docetur decimo Methaphisicc. Ergo, nullum
accidens cadit in medio inter hec extrema. Set alteracio
non est nisi inter accidencia, ergo, nulla est ibi alteracio

35 intercepta. Item, si disposiciones accidentales adderentur
super primum gradum essencie materialis substancialem
promovendum continue in ultimum gradum substancialem,
et res generata componitur ex primo gradu et ultimo, quero
de istis mediis gradibus accidentalibus, aut cedunt in nichil

20 quod est inconveniens, aut componetur generatum ex eis
cum primo gradu et ultimo, et ita fieret substancia ex sub-
stancia et accidente. Item loquamur de generacione alicujus
speciei ex materia communi, ut de generacione ignis, et sit
ilia materia communis in aqua, et fiat ignis ex aqua per

25 corrupcionem aque et | educcionem ignis de potencia materie. 70 a 1.
Si igitur gradus inter potenciam materie et exitum ultimum
forme substancialis in esse sit accidens, ut caliditas, et acci-
dens non renovatur nisi per renovacionem sui subjecti, quia
proprium subjectum cujuslibet accidentis precedit natura

30 ipsum accidens, ergo prius natura inducetur ibi subjectum
proprium caliditatis. Set hoc non potest esse nisi substancia
ignis ; quare substancia ignis precedet natura saltern calidi-

12 Methaphisice] x. 22, 24.

2 ab omnibus om. FD 6 promovetur] promoveatur F 9 scilicet]

set D quia om. F 10 rei om. F 12 Ergo] Ergo cum F

15 disposiciones] deposiciones D 16 substancialem] substanciale F

2i cum] tamen D 24 et fiat] ut fiat D

242

tatem et omne accidens ignis ; et ideo generacio precedet
alteracionem per naturam, si ibi esset alteracio. Item, cum
alteracio est a subjecto in subjectum actu existens in esse
specifico, ut Aristoteles determinat, non erit hie alteracio,
cum non sit subjectum manens in actu, set ens in potencia 5
I). 63 b. pro subjecto. Subjectum enim vocatur hie terminus | affirma-
tus, ut album, nigrum, set terminus generacionis a quo non
est ens, et ideo non est a subjecto in subjectum, set alteracio
est a subjecto in subjectum ut ab albo in nigrum, a calido
in frigidum. Et propter hoc dicendum est quod nulla est 10
hie alteracio, quia hie non generatur accidens nisi per gene-
racionem subjecti sui subjecto communi existente ente in
potencia et non in actu, quod est materia naturalis. Et
ideo est ibi generacio substancie que vocatur generacio sim-
plex vel simpliciter, et generacio accidentis que vocatur 15
generacio secundum quid. Unde omnes disposiciones inter
potenciam materie et ultimum actum sunt gradus substan-
ciales et nulla accidentalis. Impossibile enim est hoc sicut
probatum est.

Capitulum 2m. de intencione et remissione forme subs tan- 20
cialis.

Sed tunc gravior occurrit dubitacio. Si enim hec sunt
70 a 2. vera, tunc substancia suscipit magis et minus in | generacione
cum extrahitur de potencia ad actum, et suscipiet inten-
cionem et remissionem, et hoc iterum probatur per Aristotelem 25
in 70 Phisicorum, ubi dicit quod majus et minus sunt in
quantitate, magis et minus in qualitate. In substancia vero
sunt difTerencie intencionis et remissionis, set non sunt
nominate. Et iterum in 8° MetJiapJiisice dicit quod forma
substanciaiis cum materia recipit magis et minus et Averroys 30

26 Phisicorum] vii. 25 sqq. 29 Methaphisice] viii. 10.

3 in subjectum om. D 8 non est om. D 15 vel simpliciter

om. D 16 quid] quod D 20-21 Capitulum . . . substanciaiis om. F

23 magis et om. D 24 suscipiet] suscipiat D 27 vero] quedam F

28 pr. sunt] sunt quidem D

243

super quartum Celt et Mundi hoc idem demonstrat ; quoniam
si caliditas ignis potest per corrupcionem remitti secundum
partem aliquam, stante forma substanciali integra, eadem
racione si remittatur secundum aliam partem, ct terciam, et
5 omnis remanebit substancia ignis illesa non remissa. Ergo
posset propria passio corrumpi totaliter, subjecto manente
in actu, quod est impossible ; quare remissionem accidentis
sequitur remissio substancie subjecti sui, et ita ad intencionem
accidentis in generacione, oportet ponere quod simul tempore

iosit intencio substancie. Item mixtio contrariorum elemento-
rum, ut fiat mix turn ex eis, fit per remissionem miscibilium
in unam naturam compositam ex eis. Set si nichil remit-
teretur nisi accidens ex parte eorum, nullum compositum
generaretur nisi accidens, ergo generacio mixti non esset

15 generacio substancie, set solius accidentis, quod est impos-

sibile. Quapropter cum substancia | mixta generatur, oportet F. no a 2
quod miscibilia remittantur in substanciis suis, set eadem
natura miscentur et generantur adinvicem, ergo quando unum
transmutatur in aliud, ut aqua in ignem, ibi erit remissio 70 b 1.

20 substancie sicut accidentis, et ideo alterius substancie gene-
racio. Quod si obiciatur Aristoteles in Predicamentis, quod
substancia non suscipit magis et minus ; dicendum quod
secunda substancia potest comparari ad primam in qua due
prime vel plures conveniunt, et sic tota substancia ilia secunda

25 et totaliter est in qualibet prima, ut animal in hoc animali
et illo, et homo in isto et illo. Et hoc dicit Boecius in
30 libro Commentarii super Periarmenias, et ideo Aristoteles
dicit in Predicamcntis quod unus homo non est magis homo
quam alius, et sic solum intendit Aristoteles quod substancia

30 non suscipit magis et minus.

Aliter potest substancia universalis considerari in linea

1 Celi et Mundi] iv. com. 32. 21 Predicamentis] c. de substantia.

1 quoniam] quod D • 3 substanciali] substanciali non remissa set
D 10 mixtio] mixtum D 11 ut fiat] ubi D : ubi fit F 17 sub-
stanciis] naturis et substanciis D 18 quando] quod F 22 magis]
majus D quod] quoniam DF 23 qua] quantum D : quam F 30 et]
aut D

244

sue generacionis, et singularis in sua prout ipse vadunt de
T>. 64 a. potencia ad actum, et sic cum | hie cxitus fit per multas
disposiciones precedentes ultimum complementum forme sub-
stantial in esse, que disposiciones ut prius ostensum est,
non possunt esse accidencia set gradus substancie ; oportet 5
quod tarn prima substancia quam secunda suscipiant inten-
cionem et remissionem in generacione et corrupcione. Et sic
Aristoteles intend it in 70 Phisicorum et octavo Methaphisice >
ut probatum est. Eciam si substancie prime considerentur
secundum se sub suo universali, ut duo asini individui, vel 10
duo leones, differunt secundum nobilius et vilius, et secundum
gradus, et est unum individuum maximum in specie qualibet
quod est nobilius omnibus aliis, scilicet, in quo sub ultimo
complemento reperiatur materia propria et forma individuo-
rum, quia unum est nobilioris complexionis quam alterum, 15
et habet animam nobiliorem et corpus similiter. Hoc bene
assero in omnibus preterquam in homine de quo est major |
70 b 2. questio propter animam racionalem, cum tamen a parte com-
plexionis sit intensio vel remissio, et hec patent per Aristotelem
ex 1 30 Methaphisicc et libro De sensu ct sensato in quo inter 2°
individua ejusdem speciei ponitur unum et minimum, et
Aristoteles exemplificat de hominibus sicut de equis et aliis.
Substancie autem universales adinvicem comparate sub genere
suo, ut patet, differunt penes gradus nobilitatis, quia ex
30 Methaphisicc et io° manifestum est quod omne genus di- 25
viditur in duas differencias specificas, quarum una est nobilior
alia, et se habet per modum habitus, reliqua per modum
privacionis. Unde animal rationale est nobilius quam animal
irracionale, et ideo vult in decimo MetJiapJiisice quod in omni
genere est unum primum et maximum quod est nobilius aliis. 30
Si vero obiciatur quod magis est quod habet minus de con-

20 Methaphisice] xiii. c. 3. 25 Methaphisice] iii. 10, x. 13. 29 Metha-
phisice] loc. cit.

4 ostensum] dictum D 11 differunt] differant F 14 complemento]

complimenti M forma] forma propria F 16 Hoc] Hec DF 19 in-

tensio vel] tarn intensio quam F 20 130] io° F 23 Substancie autem]

Set habeant F

245

trario, et minus quod habet magis, ut dicitur 50 Pkisicorum ;

et in substanciis non est contrarietas, ut dicit Aristotelcs ;
patet quod non est ibi contrarietas formarum vel naturarum
circa idem subjectum constitutum in actu specifico ut in

5 qualitate, sicut albi vel nigri circa Socratem. Est tamcn ibi
contrarietas formarum et naturarum substancialium circa
subjectum, quod est ens in potencia et non in actu, quod est
res alicujus generis, vel individui ejus quod est materia natu-
ralis. Prima igitur negat Aristoteles a substancia in Predica-

10 mentis, set non aliam, quoniam in fine De Generacionc et
primo Phisicorum dicit substanciam esse contrariam sub-
stancie, et in genere substancie esse unam contrarietatem
primam.

Capit uluvi 3m. de successione generacionis forme substan-
15 cialis.

Set si ita sit, tunc specialiter sequitur dubitacio de ipso
exitu materie de potencia ad actum qui est generacio | et7tai.
concluditur ex dictis quod ipsa fit successive, et sit motus
non mutacio. Si enim hie exitus currat super gradus inten-

20 cionis nature substancialis, quorum quilibet ad alium additur,
oportet quod sit successio in hoc exitu, et tempus. Et ideo
Aristoteles dicit 160 De Animalibus quod prius tempore
est animal in embrione quam equus, et in 6° Phisicorum
probat de generacione et corrupcione sicut de alteracione

25 et loci mutacione et augmento et diminucione, quod ad di-

visionem temporis in infinitum accidit divisio generacionis | et D. 64 b.
corrupcionis et e contrario. Et in eodem 6° probat | quod F. nob 1.
nulla virtus finita agit in instanti, quia tunc major virtus
potest agere in minori, et hoc patet ex 8° Phisicorum in

1 Phisicorum] v. 10. n Phisicorum] see i. 52 and 50. 22 De
Animalibus] de Gen. ii. 3. 29 Phisicorum] viii. 69, 86.

4 actu] esse M 5 Sor, Sortis pro Socrates, hie et ubique MSS.

10 non] non solum D 14 Capitulum . . . substancialis om. F 19 super]

supra F 20 quilibet] quelibet D 22 160] 260 D 29 potest]
posset DF

246

fine, quoniam proprium est infinite virtutis agere in instanti,
et ideo si virtus finita ageret in instanti, essent equales et
haberent saltern comparacionem, quod est impossibile. Set
natura agens est virtus finita, ergo non producit formam
substancialem in instanti. Si vero dicatur quod Aristoteles 5
dicit in 50 Phisicorum quod generacio non est motus set
mutacio, dicendum est quod motus sumitur dupliciter, uno
modo pro omni transmutacione successiva, et sic cadit motus
in diffinicione temporis, cum dicit quod tempus est numerus
motus secundum prius et posterius, unde motus, ut cadit in 10
diffinicione temporis, est propriissime motus, et hec est prima
significacio motus et principalis. Et ideo cum generacio divi-
ditur secundum divisionem temporis, oportet quod generacio
sit motus, id est, transmutacio successiva. Set in 50 Phisicorum
aliter accipitur motus et equivoce, scilicet, pro transmutacione 15
que est a subjecto in subjectum, ut ibi dicit. et hoc est dictum
a subjecto in actu et affirmato, ad subjectum idem numero
et specie in actu et affirmatum, ut in alteracione ab albo
71 a 2. in nigrum fit | transmutacio a Socrate albo in Socratem
nigrum, et in loci mutacione a Socrate existente sursum ad 20
Socratem factum deorsum ; et in augmentacione a Socrate
parvo in Socratem magnum. Set in substancia non est sic,
quia ibi est transmutacio a subjecto in potencia ad subjectum
in acta, ut a genere in speciem, seu a materiali principio
usque in esse specificum, quod est terminus generacionis. 25
Non enim est ibi transmutacio a Socrate in Socratem, nee
ab aliquo in actu ad aliquem in actum, set a potencia in
actum. Et sic motus sumptus est specialior quam prius,
artatur enim transmutacio successiva ad subjectum in actu
specifico. Set mutacio opposita primo motui est in instanti, 3°
nullam habens successionem sicut ille motus. Set mutacio

6 Phisicorum] v. 8. 14 Phisicorum] v. 56.

3 haberent] haberet D Set] Si igitur F 6 50] 70 F 12 et principalis
om. M 13 divisionem] diffinicionem D 14 motus] verissime motus

DF id est] et F 22 substancia] subjecto F 23 potencia]

potenciam F 28 sic] sic alteracio D : sic in alteracione F 29 artatur]

apptatur F 30-31 primo . . . habens] tali motu habet D 30 primo] tali F
31 sicut ille motus om. F Set mutacio . . . successiva om. D

247

opposita sccundo motui est successiva, ct ideo non est ilia
mutacio in instanti set in tempore, et hec mutacio est gene-
racio vel corrupcio. Si dicitur quod generacio est mutacio
a contradictorio in contradictorium, et inter contradictoria

5 non est medium, ergo, non sunt gradus medii in quibus currat
motus, set solum erit exitus ab uno contradictorio in aliud,
dicendum quod ens in potencia, quod vocatur non ens respectu
entis in actu specifico, non est purum extremum contradic-
cionis, quia pura ncgacio est non ens, quod neque est actu neque

10 in potencia, et tale non ens non est subjectum generacionis,
nee ab eo itur ad ens, nee est aliqua transmutacio naturalis
a non ente sic ad ens. Creacio enim est a non ente puro
ad ens, set generacio est a non ente in actu specifico, quod
est ens in actu generali ; et ideo utrumque extremum gene-
5 racionis est vere ens, et cadunt sub uno extremo contradic-
cionis, scilicet, sub af firmacione, in qua affirmacione, quia multi 71 b 1.
gradus sunt inter incompletum et completum, currit genera -
bile successive per transmutacionem que est generacio, et
ideo generacio est motus. Et cum solebat obici quod nos

20 videmus gravia et levia successive ferri propter resistenciam |

medii, quia si esset vacuum et nulla resistencia fieret trans- u. 6-0 a-
mutacio in non tempore et in instanti, quia vacui ad plenum
non est proporcio, ut arguitur 40 Phisicorum ; set in exitu de
potencia ad actum : non est resistencia aliqua, quia perficitur

25 potencia per actum ; dicendum est quod nos videmus quod
motus celi fit cum successione, licet non sit resistencia in
hoc motu, et ideo motum simpliciter non facit resistencia
set spacii divisibilitas in motu locali, vel magnitudo in aug-
mento et diminucione, et forme accidentalis divisibilitas in

30 alteracione, et substancialis in generacione et corrupcione.
Quod autem obicit de vacuo ; dicendum est quod quantum
est de racione vacui fieret transmutacio in instanti, si aliqua

23 Phisicorum] iv. 71, 72.

1 est successiva] in successione sicut ille motus F 6 aliud] alium M

9 quod] que DF actu] in actum F 13 generacio om. F 20 successive
ferri] successione fieri D ferri] fieri F 21 esset] fieret F 24 non

om. M 27 hoc] illo D

248

posset fieri in vacuo, quia vacuum non habet resistenciam
debitam que est in pleno, que resistencia moderata facit motum
F. no b 2. non simpliciter | set naturalem, et ideo cum vacui ad plenum
nulla est proporcio quantum ad hanc proprietatem densitatis
medii, sequeretur sub hac racione quod transmutacio in vacuo 5.
naturalis non fieret in tempore. Est tamen motus racione
divisibilitatis spacii in vacuo, quia posuerunt vacuum esse
spacium dimensionatum, et quod esset divisibilitas in trans-
71 b 2. muta|cione facta in vacuo et ita successio, quamvis non esset
motus naturalis rectus, ut Aristoteles solum concludit propter 10
defectum proporcionis vacui ad plenum in proprietate naturali
ipsius medii, que est aliqua densitas, nee omnino cedens nee
omnino resistens. Set prius tamen ostensum est quod neque
motus neque mutacio potest fieri in vacuo, quia non cedit
corpori. Si vero dicatur quod Avicenna dicit 30 Phisicorum 15
quod substancia corrumpitur et generatur subito, et quod
non est motus nee successio in ea, et nee suscipit magis nee
minus, et hoc nititur declarare ; dicendum quod in prologo
libri Siifficiencie, qui est de omnibus partibus philosophic,
cujus liber Phisicorum est una pars, dicit quod in isto libro zo
Siifficiencie sequitur opiniones aliorum per totum, et non est
secundum ejus sentenciam, et ideo non est mirum si aliqua
falsa contineantur, sicut in libris quos recitat Algazel de
logicalibus, naturalibus, et methaphisicis, ad imitacionem libri
Avicenne, de quibus Algazel in prologo librorum illorum 25
asserit quod omnia que recitat in eis sunt secundum opinionem
aliorum, in quibus dicit multa contineri que vult reprobare
et aliter exponere in libro suo De controversies philosophorum.
Ceterum Avicenna dicit in eodem prologo quod postea voluit
facere librum Dependencinm. quod sit glosa hujus libri Suffi- 3^
ciencie ; ex quo patet quod non est confisus in isto libro.
Set precipue hoc manifestum est ex eodem prologo, ubi

15 Avicenna] Stiff, ii. c. 3. 21 Siifficiencie] Kitab-al-Shifa. 23 Al-

gazel] not in printed text. 30 Dependencium] Kitab-al-Najat.

2 debitam] propriam debitam DF 3 naturalem] naturalem et rectum /"'

4 nulla est proporcio om. D 21 aliorum] Aristotelis F 23 falsa ]

falsa ibi F 27 multa] multa falsa F

249

postea dicit hec verba : 'est autem alius liber pretcr hos duos
in quo posui philosophiam secundum id quod ejus est in
natura et secundum id quod exigit opinio pura, non obser-
vando semitam aut partem | ad quam declinant participes in 72 a 1.

5 arte, neque formidando a suarum ictibus lancearum, hoc quod
fuit in aliis formidatum, et hie est meus liber in Philosophic,
Oricntali! Sapientissimus | enim philosophorum post Aristo- D. 65 b.
telem scivit quod propter invidiam et superbiam multorum,
et impericiam vulgi, oportebat eum loqui ut plures in edicione

10 vulgata, quamvis cum paucis senciendum sibi foret in secreta
philosophic doctrina. Sic enim Aristoteles ejus magister
edidit vulgatas scripturas de partibus philosophic preter illas
quas in armariolis retinuit sinceriora sapiencie secreta, ut vult
Tullius 50 Achademicomm libro. Et ideo non debent Avi-

15 cenne ascribi que recitantur in libro Sufficiencie , quia recitator
est ibi sentenciarum philosophic vulgatarum, absque eo quod
determinet in eo quid sit tenendum et quid non ; quod in
libro Dependencimn fecit, et maxime in Philosophia Orientali,
ubi puram philosophic veritatem determinavit. Et idco per

20 libros Avicenne de philosophia vulgatos nunquam debet
argui tanquam per auctoritatem Avicenne, quia ipsemet eis
suam denegat auctoritatem tanquam aliorum sentenciarum
recitator. Et hoc omnino considerandum est pro libris qui
Avicenne ascribuntur et Algazeli, quoniam eis non sunt

25 ascribendi nisi tanquam recitatoribus non auctoribus, sicut
ipsimet volunt in prologis illorum librorum. Set illi prologi
vulgo sunt invisi, propter quod errat circa autoritatem illorum
librorum, et tunc utitur eis tanquam auctoritate Avicenne
et Algazelis essent stabilita. Et magnum inconveniens

30 oritur ex hoc, quoniam alique graves falsita|tes recitantur in 72 a 2,

6, 18 Philosophia Orientali] Al-Hikmat al-Mashriqiyyat. No MS. known.
See Lexicon Haji Khalfae (Flugel, iii. 104). The note is not in any of the printed
editions, Latin or Arabic. 14 Tullius 50 Achademicorum] De Finibus v. 4, 5.

1 alius] alius mihi F 2 philosophiam] phisicam F 5-6 hoc . . .

formidatum om. F 10 secreta] recta M 12 illas] has D 13 sinceriora]

interiora D 17 in eo quid sit] hoc ibi sic D 21 eis] ei F 23 qui]

que F 24 ascribuntur] attribuuntur D 27 invisi] amisi D 28 tunc

om. F

R.B. Ill S

25o

istis libris, et vulgus accipit ea pro veris propter hoc quod
auctoritati Avicenne et Algazelis hoc ascribit. Unde, pre-
cipue in naturalibus et methaphisica sunt errores aliqui qui
sunt omnino vitandi, sicut in naturalibus de generacione
substancie et in methaphisica de produccione universi secun- 5
dum ordinem intelligenciarum, et de pena animarum post
F. in a 1. hanc vitam, quamvis pauce sunt iste falsitates | in enarra-
bilibus et pulcherrimis veritatibus constipate, et magnificis
secretis philosophic interposite. De logicalibus autem et
partibus mathematice in nullo dubitandum est, quin eorum 10
auctoritati et sentencie possunt ascribi, quia in talibus apud
sentencias philosophorum vulgatas error non reperitur nee
diversitas, ut dicit Algazel, et ideo eas approbant et con-
formant.

Capitulum 4m. de mensura ultimi esse termini a quo. 15

Postquam habitum est quod successio temporis exigitur in
generacione substancie, tunc gravius oritur contencio de men-
sura ultimi esse ipsius termini a quo ; an debeat esse in
instanti aliquo, an in aliqua parte temporis. Similiter, de
instanti quod habet mensurare finalem corrupcionem termini 20
a quo, et complementum generacionis termini ad quern. Et
fuerunt hie tres principales opiniones. Una dicebat quod in
instanti, quod est finis temporis mensurantis generacionem
termini ad quern et corrupcionem termini a quo, sit ultimum
esse ipsius termini a quo, in quantum est finis preteriti temporis 25
dicti. Et cum idem instans sit principium alterius temporis
D. 66 a. quod habet continuare esse termini ad | quern, | dicit hec opinio
72 b 1. quod in eodem illo instanti fit finalis corrupcio termini a quo
et completa generacio termini ad quern, in quantum illud
instans est principium temporis sequentis, et ita potest mobile, 3°
seu materia generacionis et corrupcionis, esse simul in eodem
instanti sub utroque termino, ut simul sit aqua et non aqua, et
aqua et ignis, albus et non albus, et albus et niger, et contra-
dictoria verificari, quia instans habet raciones diversas hinc

I istis] illis DF 3 methaphisica] mathematica DF 4 vitandi]

recitandi D 12 nee , . . Algazel om. DF 15 Capitulum . . . quo om. F

2.2, principales om. F

»5«

inde. Et pro hac opinionc allegatur quod Aristotclcs dicit
4° PJtisicontm, quod instans, ut est finis preteriti et principium
futuri, habet diversitatcm qualem habent duo puncta in
duabus extremitatibus unius linee, ergo duo sunt instancia
5 in quantum considerantur finis preteriti et principium futuri, et
hec diversitas nascitur in instanti propter fluxum temporis et
esse ipsius, quia non habent esse stabile sicut linea et punctus.
Functus enim inter partes linee fixus est, set instans fluit, et
ideo alterum et alterum est, ut Aristoteles dicit, quapropter

loponunt quod non est inconveniens quod in tali instanti sint
contradictoria vera.

Set hoc est contra sentenciam Aristotelis in VIII0 Phisi-
corum ubi solvit hanc disputacionem dicens quod illud instans
est totaliter posterioris passionis, et quod nullo modo est mobile

*5 sub termino a quo in illo instanti. Deinde primum principium
falsiflcaretur, scilicet, quod de nullo simul affirmacio et negacio.
Set de quolibet alterum tantum, quia si in instanti possent esse
simul vera, multo forcius in tempore quolibet, ergo non posset
principium, quod est verissimum, habere veritatem. Et maxime

.jo non possunt esse simul in eodem instanti, quoniam major est
divisi,bilitas et diversificacio temporis penes partes et esse 72 b 2.
quam instantis. Et in nullo tempore dato contingit dicere
quod res simul est et non est, et quod contradictoria verificentur
simul, nee isti hoc dicunt qui istam fantasiam cogitaverunt,

25 quapropter multo magis nee in instanti, licet habeat diversi-
tatem predictam. Ceterum tempus futurum non pertinet ad
transmutacionem de qua loquimur, set solum preteritum
tempus. Tempus enim futurum respondet continuacioni esse
ipsius termini ad quern, non generacioni ejus, quoniam si non

30 esset futurum tempus sequens illud instans ita quod solum
esset instans terminus preteriti, compleretur generacio termini
ad quern et corrupcio termini a quo. Quapropter corrupcioni

2 Phisicorum] iv. 90 sqq. 12 Phisieorum] viii. 69.

1 opinione] racione F 7 pr. esse om. F habent] habet F 10 quod

non om. D sint] sicut F 18 vera, multo forcius] multo magis F

21 diversificacio] diversitas D 22 instantis] instans F et] set F

29 quoniam] quod F 30 ita] in F 31 compleretur] completur F

S %

252

termini a quo et generacioni termini ad quern respondet instans,
ut est finis preteriti, ergo ei sub tali racione non respondet
ultimum esse termini a quo, quare ultimum esse termini a quo
non mensurabitur instanti quod est finis temporis, et ideo
mensurabitur ipso tempore precedente. Et ex hoc patet quod 5
racio istius posicionis non habet hie locum, quia in trans-
mutacione generacionis et corrupcionis non operatur instans,
ut est principium futuri, sic enim facit ad continuacionem esse
ipsius termini ad quern, et non habet respectum ad ejus
generacionem aliquo modo. Et proculdubio diversitas ilia 10
instantis non sufficeret ut in eodem instanti essent simul con-
tradictoria vera, quia diversitas ejusdem temporis que major
est diversitate instantis non sufficit ; immo oportet quod in
D. 66 b. uno tempore diverso sit albus et in alio | non albus. Nullus
F. ma 2. enim de tempore aliquo concederet contradictoria | esse in eo 15
73 b 1. vera, nee illi qui hanc stulticiam fabricaverunt ausi | fuerunt
nee potuerunt istud dicere, quia tunc tota Veritas principii
primi periret, nee enim verificari posset in tempore nee in
instanti, et ideo nunquam haberet veritatem. Et istud magis
patebit ex secunda posicione cujus Veritas destruit illam. 2°

Ponitur igitur ab aliis quod corrupcio successiva termini
a quo fit in aliquo tempore, et quod in instanti, quod est
terminus illius temporis, fiat corrupcio finalis, ita quod non sit
dare aliquod instans in quo dicatur ultimus terminus a quo,
set solum aliqua pars temporis mensurantis totam corrupcio- 25
nem. Ponitur eciam quod in eodem tempore numero sit
generacio successiva termini ad quern, et in instanti dicto
compleatur generacio, et sit in eo ultimus exitus in non esse
termini a quo et exitus primum in esse termini ad quern. Et
ita, in illo instanti jam corruptum est et jam generatum 30
est ; ita quod finis motus corrupcionis est in eo, et finis
motus generacionis, qui fines non habent nomen, set vocantur
motum esse et corruptum esse et generatum esse. Et
ponitur tunc juxta hoc quod motus corrupcionis et genera-

3 quare ultimum ... a quo] et ita D : oin. F 5 mensurabitur] mensura-

bilis M 13 diversitate instantis om. D 14 non albus] sit niger D

17 istud] illud F 23 fiat] fit D finalis] finalis termini a quo D

24 ultimus terminus] ultimum esse termini D : alterius esse terminus F
28 in non] et non F 29 exitus primum] ultimus exitus DF. M corr.

*53

cionis durant in toto tempore dato usque ad instans exclusive,
et quod esse termini a quo mensuratur illo tempore et non
aliquo instanti, et per totum illud tcmpus denominatur
mobile sub esse termini a quo. Quia Aristoteles dicit, 50

5 Pliisicorum, oportet esse quod corrumpitur secundum quod
corrupcionem dicit motum, ct similiter in 8° P/iistcorum, dicit
quod in tempore illo toto mobile dicitur esse sub termino a quo,
set secundum quod dicit mutacionem, sic est in instanti. Et
mobile dicitur esse sub non esse termini ad quern toto illo

10 tempore, quamvis semper aliquid adquiratur de esse ejus, set
quia nondum habuit complementum esscndi, set est in via et
motu semper ad terminum, ideo non denominatur a termino
ad quern | sicut a termino a quo, quern complete habuit et 73 a 2.
possedit in quiete. Omnia igiturhec probantur sic. Corrupcio

15 finita est, et ideo completur in tempore finito aliquo. Sit
illud A, ita quod ultra ipsum A finitum non expectetur aliud
tempus nee instans quod deserviat corrupcioni, quia si aliud
tempus exigeretur cum A, tunc ponamus illud tempus aggre-
gari cum A, ut flat tempus equale corrupcioni precise, et illud

20 adhuc vocetur A. Non enim querimus nisi tempus precisum
corrupcionis, nee preter tempus finitum A oportet requirere
aliud instans quam finem suum, quia illud instans erit terminus
alterius temporis quod non pertinebit ad corrupcionem ; ergo,
nee finis ejus a parte ante, quod est illud instans secundum

25 falso assignatum a vulgo, quod ponit duo instancia. Illud
enim instans secundum, quod est principium secundi temporis
sequentis, diversum a fine temporis precedentis, non posset
habere respectum ad corrupcionem nisi per tempus cujus est
principium, quia instans non queritur, nisi propter tempus. non

3° enim potest esse tempus nisi finiatur, et ideo instans requiritur.
Nee posset corrupcio transire ultra finem sui temporis, quoniam
coequatur ei, et ideo non attingit ad aliquod instans extra

5 Phisicorum] v. 4. 6 Phisicorum] viii. 62,

1 dato om. D 3 illud om. D 5 secundum] esse secundum D 6 cor-
rupcionem] corrupcio MD : corpus F 8 instanti] instanti dicto DF 9 ad
quem] a quo M 10 tempore] termino D ejus om. M 16 expectetur]

exi gatur DF 17 deserviat] terminetZ) 23-1 (p. 254) ergo . . . suum om. D
24 secundum] secundo F 25 a vulgo . . . instancia om. F 27 non] ideo non F

254

tempus SLium. Corrupcioni igitur respondet tempus A finitum
et nichil aliud. Set finis temporis est instans, et a parte una
non potest habere nisi finem unum, ergo hoc tempus A non
potest habere nisi unum instans a parte post, sicut una linea
habet unum punctum a parte una. Sit igitur illud instans C ; 5
igitur complebitur tota corrupcio in A finito per C ; set sicut
D. 67 a. in tempore sunt | duo, sic in transmutacionc ei respondente sunt
duo, scilicet, aliquod successivum in utraque parte, et aliquod |
73 b t. indivisibile similiter. Sicut enim essencia temporis successiva
se habet ad corrupcionem successivam, sic finis temporis ad 10
finem corrupcionis ; ergo sicut tota corrupcio successiva est in
toto tempore, sic indivisibile seu finis corrupcionis, quod est
corruptum esse seu ultimus exitus in non esse, erit in fine tem-
poris ; ergo in C corruptus est finaliter terminus a quo et
complete non est, ergo in eodem C non potest dici quod sit. 15
F. mbi. Quare pro C non contingit | dicere nunc ultimo est terminus
a quo ; nee est ibi aliud instans, ergo non contingit dare
aliquod instans in quo ultimo est terminus a quo. Set si
dicamus ' nunc ultimo est ', erit ergo pro aliqua parte temporis
ultima que per intellectum potest accipi per divisionem tocius A 20
temporis in aliquot partes aliquotas, ut medietates vel tercias
vel quartas vel quot volumus, et ita patet primum quod sup-
positum est, scilicet, quod corrupcio finalis termini a quo est in
fine temporis mensurantis corrupcionem ipsam successivam, ut
non contingat dare aliquod instans in quo contingat dicere, 25
' nunc ultimo est terminus a quo/ set solum aliqua pars temporis
mensurantis totam corrupcionem.

Secunda Veritas istius posicionis est quod generacio succes-
siva termini ad quern est in A tempore, et finis generacionis
est in fine temporis, scilicet in C, ita quod in instanti C 3°
generatum est, et fit ultimus exitus et completus in esse termini
ad quern. Et primo patet quod, dum fit corrupcio successiva,
fit generacio successiva, et dum fit ultimus exitus in non esse
termini a quo, fit ultimus exitus in esse termini ad quern.

1 respondet] respondebit D 6 finito] om. D 8 in] ex F

9 Sicut enim] Set sicut F 13 seu . . . esse om. F 15 sit. Quare]

sic queritur F 16 nunc] cum F 19 ergo] hoc DF 22 quot

volumus] quotlibet volueris D : quotlibet voluimus F ita om. F 31 genera-
tum est] om. D 33 in] et F

*55

Quia Aristotelcs probat in 6° | Phisicorum quod omnc quod 73 b 2
movetur partim est in termino a quo et partim in termino ad
qucm. Guam cicius cnim amittit partem termini a quo,
recipit partem termini ad quern, ergo quam cito aliquid
5 termini a quo corrumpitur, tarn cito aliquid termini ad quern
generator, ct sic de singulis partibus eorum. Ergo, dum totus
terminus a quo corrumpitur, generatur totus terminus ad quern.
Item, si non simul fierent corrupcio termini a quo et generacio
termini ad quern, tunc vel generacio precederet corrupcionem,

10 quod est manifeste falsum, quia contraria essent simul in actu
in eadem materia, vel sequeretur in alio tempore post corru-
pcionem termini a quo, quare materia naturalis continuo et
successive amitteret unum contrariorum non recipiendo aliquid
de altero, ergo in fine corrupcionis esset vacua utroque con-

»5 trariorum, quod est contra Aristotelem et impossibile, quoniam
semper est sub altero contrariorum, vel sub utroque mixtim et
secundum partes, quia materia hec est res alicujus generis que
semper est sub altera dififerencia specifica, vel sub esse com-
posite ex utraque. Quapropter materia dum amittit per

20 viam corrupcionis terminum a quo simul recipit terminum ad
quern.

Et quia sicut se habet generacio termini ad quern ad
corrupcionem termini a quo, sic generatum | esse ad corruptum d. 67 b.
esse ; erunt generatum esse et corruptum esse simul, sicut

25 generacio et corrupcio sunt simul. Set simul hie vel dicit in-
divisionem ejusdem temporis in quo sunt hec corrupcio et hec
generacio et indivisionem ejusdem instantis in quo sunt gener-
atum et corruptum esse, et sic habetur propositum, vel dicit
concomitanciam diversorum temporum in quorum uno est

30 corrupcio et in alio generacio, et similiter concomitanciam
duorum instancium, in quorum uno est | corruptum esse et in 74 a 1.
alio generatum esse. Set hoc est impossibile ; ergo reliquum

i Phisicorum] vi. 7.

4 quam] cum F 10 manifeste falsum] manifestum F 11 in eadem

materia om. F in alio] generacio in alio F 12 continuo] continue D

13 unum contrariorum om. D 20 terminum bis\ aliquid termini D 28 pro-

positum] oppom F

256

est necessarium. Et quod hoc sit impossibile patet, quia
Aristoteles determinat expresse in 40 Phisicorum.zX. Avicenna,
et Averrois, quod non possunt duo tempora simul esse, nee
duo instancia. Unde duo menses simul esse non possunt, nee
duo anni nee duo dies nee due hore ; et hoc demonstratum 5
est superius. Set quia hie proprie accidit infinitus error ex
ignorancia hujus demonstracionis, ideo volo hie earn presentibus
assignare. Omne dimensionatum ex parte ea qua dimen-
sionatum est, licet excludat aliud, tamen a parte ea qua non
est dimensionatum, non excludit aliud, ut possumus videre de 10
simul loco, quia enim corpus undique dimensionatum est, ideo
undique excludit aliud, set superficies secundum profundum
non excludit aliud, quia sic est indivisibilis et indimensionata,
et ideo possent infinite superficies esse simul loco secundum
profundum, quamvis secundum longum et latum excludant se 15
mutuo, sunt enim hiis modis dimensionate. Linea vero
secundum profundum et latum non habet dimensionem, et
ideo non excludit aliam secundum latum et profundum,
F. in b 2. unde infinite linee possent esse simul | secundum has vias,

quamvis secundum longum quelibet excludit quamlibet, 20
quia sic dimensionate sunt. Punctus autem, quia ex omni
parte caret dimensione, oportet quod non excludat alios
punctos quamvis infinitos, quia primus non habet unde a loco
suo proprio excludat secundum, nee secundus tercium, et sic
de infinitis. Quapropter similiter erit de simul duracione, 25
quod omne dimensionatum secundum hanc viam, licet ex-
cludat aliud secundum quod dimensionatum est, tamen ea
74 a 2. racione qua non est dimen|sionatum, a sua duracione non
excludit aliud. Set omnis transmutacio successiva sive motus
habet solum dimensionem linearem secundum dimensionem 30
spacii a priori in posterius in spacio. Set ista dimensio est
solum per decuisum a preterito in futurum, et non respectu

2 Phisicorum] iv. 90.

1 necessarium] necessarium, scilicet, quod in eodem A etc. F 5-8 et

hoc . . . assignare.] Et demonstratur sic. D : Et hoc demonstratur sic. F
10 aliud] aliquod F 13-15 non excludit . . . profundum om. D 14 pos-

sent] possunt F 15 excludant] excludat F 30 linearem] linearum F

257

prcsentis, quia preteritum rcspondet priori in motu et magni-
tudine, et futurum posteriori, quare secundum banc viam solam
cxcludet unus motus alium, et non secum compacietur, scilicet,
per decursum a preterito in futurum, \inde motus preteritus
5 seu prior non excludit futurum, quapropter per comparacionem
ad prescns erit omnis motus indivisibilis et sine dimensione, et
non poterit alium excludere. Ergo duo motus et tres et sic
de infinitis debent nccessario simul esse in eodem presenti,
quapropter non possunt duo motus vel plures presentes habere

io plura tempora presencia, ergo nee duo fines motuum simul

existentes possunt habere duos fines duorum temporum | vel D- 68 a.
duo instancia, scilicet presencia. Quapropter in eodem presenti
tempore numero erunt corrupcio termini a quo et generacio
termini ad quern, scilicet in A tempore, et in eodem instanti

15 numero erunt corruptum esse finaliter termini a quo, et
generatum esse finaliter termini ad quern, et hoc est pro-
positum. Item, eadem accio numero habet eandem duracionem
numero, set generans eadem racione et virtute producit unum
contrariorum et destruit reliquum, non enim generans operatur

20 una virtute circa produccionem termini ad quern et alia virtute
circa corrupcionem termini a quo, nee diversas facit acciones
simul, et ideo eadem virtute et accione producit unum et
corrumpit reliquum, et ideo eadem | duracione numero, qua- 74 b 1.
propter corrupcio et generacio sunt in eadem duracione. Item

25 non corrumpit nisi per accidens quia semper intendit esse
primo et per se, set duracio accionis, scilicet naturalis, re-
spondet sue intencioni, id est nature ; ergo cum non intendit
non esse nisi propter esse, et super ipsum esse solum fertur
intencio sua primo et per se, tempus accionis erit per se mensura

30 ipsius esse adquirendi. Set si essent duo tempora coequa, tunc
tempus deberetur primo et per se corrupcioni sicut generacioni ;
set hoc esse non potest, sicut nee intencio nee accio nature,
ergo oportet quod unum tempus numero sit utriusque set per se
generacionis et per accidens corrupcionis. Et hoc est verum. Et

2 solam out. F 5 non om. F futurum] futurum seu posteriorem F

6 sine] siue in F 12 scilicet presencia om. F 26 scilicet naturalis

om. F 27 id est nature om. F 30 adquirendi] adquirendi et

per accidens non esse amittendi DF 34 et per accidens corrupcionis

om. M

258

ideo in illo instanti quod est finis tocius temporis mensurantis
transmutaciones terminorum duorum simul concurrentes, dicen-
dum est quod nunc est mobile sub termino ad quern complete
et prius non fuit, et nunc non est sub termino a quo set prius
fuit. Si ergo materia transmutetur ab aqua in ignem, dicam 5
quod in fine A temporis, quod est C, nunc primo est ignis
quantum ad denominacionem completam et absolutam et
prius non fuit ; nunc non est aqua, set prius fuit, et istud prius
non est aliquod instans, quia ante C et inter tempus A non fuit
aliud instans, nee habet A duos fines, quapropter istud prius 10
est totum tempus A vel aliqua pars ejus aliquota signanda per
divisionem temporis illius in partes tales apud consideracionem
intellectus. Et hoc Aristoteles determinat in fine octavi
Phisicorum manifeste, ubi ponit casum quod Socrates sit albus
74 b 2. et transmutetur ab albo in non album | seu nigrum, et sit hec 15
transmutacio in A tempore, et sit C ejus finis, sic enim ponit
nomina. Dicit ergo quod Socrates est albus in toto A preter-
quam in ejus fine quod est C. Jam enim C est posterioris
passionis, scilicet termini ad quern ut in eo jam Socrates sit non
F. 112 a 1. albus et niger. Si | vero arguatur quod Aristoteles vult in 20
6° Phisicorum quod si aliquid transmutetur in aliquo tempore
transmutetur in quolibet ejus, set dum transmutatur est sub
aliqua passione, ergo sub ilia passtone erit in quolibet ejus,
et ita in fine ejus ; verum est in quolibet, id est, in qua-
D. 68 b. libet I parte ejus ; et hoc vult in sexto : set non in quolibet 25
ejus, ita ut extendatur distribucio ad partem et terminum
temporis ; sic enim negat in octavo. In illo enim termino
non est motus set jam motum est, et ideo nee ilia passio set
jam corrupta est, nee est finaliter. Si vero dicatur quod sicut
contingit sumere primum in esse completo ejus termini ad 30

14 Phisicorum] viii. 69. 21 Phisicorum] vi. 36. 29 from 'nee

est ' F omits to p. 262, 1. 16 ' corrupcionem successivam \ presumably a leaf of
original.

2 simul] sunt simul F dicendum] Et dicendum F 11 signanda]

aliquota signanda F 12 divisionem] dimensionem D 14 ubi] ibi F

16 tempore] tempore, ut ponit D 19 eo] esse D 25 sexto] FM in

*narg. octavo 27 negat] notat D 28 nee] et non DF

259

quern, sic ultimum in esse incomplete» ipsius termini a quo,
ergo sicut contingit accipcrc primum instans mensurans
primum complementum termini ad quern, sic ultimum ipsius
termini a quo. Ergo dicctur pro aliquo instanti nunc ultimo
5 est terminus a quo.

Set non nisi in C, ergo ultimum esse termini a quo est
in C instanti. Dicendum quod cavillacio ista decipit multos
in hac parte. Set considerandum est quod primum in esse
termini ad quern est dupliciter, scilicet, ultima pars sui esse ;

io ultima, dico, in execucione generacionis, cum tamen sit prima
in intencione nature generantis. Aliter dicitur primum in
esse termini ad quern, scilicet, mutatum esse sive generatum
esse, quod est indivisibile, et terminus generacionis. Set ter-
minus a quo non habet quantum ad suum esse talia duo

15 distincta. Solum enim habet | unum quod respondet primo 75 a 1.
in esse a parte termini ad quern, sicut enim terminus ad quern
habet partem aliquam que ultimo adquiritur et prima in
complemento et dignitate vocatur. Sic esse termini a quo
habet ultimam partem jam dicte parti termini ad quern

20 respondentem, scilicet, que ultimo corrumpitur et perditur,
et de utraque parte concedendum est eas esse simul in eadem
duracione, que est ultima pars temporis aliquota, quia partes
esse ipsorum terminorum succedunt sibi inviccm secundum
partes temporis mensurantis corrupcionem et generacionem, et

25 non sunt extra ipsam generacionem. Extra dico, ita quod
non in fine ejus, finis enim temporis illius est extra essenciam
successivam illius. Unde nulla pars termini ad quern adqui-
ritur in instanti C, nee aliqua pars termini a quo amittitur
in eodem, quoniam partes hee divisibiles sunt sicut partes

30 temporis et ideo mensurantur partibus temporis. Sumendo
igitur primum in esse termini a quo, ut dictum est, inveniemus
ultimum in termino ad quern ei proporcionale, set nee illud est
in instanti aliquo, set in parte temporis. Si A aliter accipiamus
primum in esse termini ad quern, scilicet, pro generatum esse,

35 quod est finis generacionis esse ipsius termini, scilicet, ad

1 incomplete)] completo D 6 in C] instans D 9 dupliciter] dupliciter

uno materie D 14 talia] elementa D 25 ita quod non] quod D

31 quo] quern D 32 quern] quo D nee illud it. M

26o

quern, sic nullum ultimum per modum affirmacionis in esse
termini a quo potest inveniri consimile et proporcionale primo
in esse termini ad quern, quoniam esse termini a quo non
vadit in perfeccionem et complementum essendi, sicut esse
termini ad quern, sed vadit in deficiendo continue usque quo 5
totaliter deficiat, et ideo nullum ultimum in esse termini a quo
post corrupcionem que motus est potest reperiri. Set magis
ultimum in non esse ad quod terminatur corrupcio successiva,
unde ex hac parte debet non esse ipsius termini a quo as-
75 a 2. similari esse termini ad quern, quia sicut generacio termini | ad 10
quern currit super esse ejus, sic corrupcio que hie simul est,
currit super non esse termini a quo. Et ideo debet hie com-
D. 69 a. parari non esse termini a quo ad esse termini | ad quern, quia
natura intendit hie per corrupcionem adquirere non esse termini
a quo, sicut per generacionem adquirere esse termini ad quern. 15
Et in hoc non esse inveniemus duo que respondent duobus
a parte esse termini ad quern. Quia quando primo inducitur
aliquid de esse termini ad quern, simul adquiritur de non esse
termini a quo ; et sic currunt per successionem donee in exe-
cucione generacionis veniatur ad ultimam partem esse ipsius 20
termini ad quern, que est prima dignitate et complemento
et primo a natura intenta. Et similiter fit in execucione
corrupcionis, donee veniatur in ultimum non esse termini
a quo, quod est primum in intencione nature corrumpentis, et
ista duo seu ultima seu prima, ut expositum est, sunt simul, 25
set non in eodem instanti set parte temporis minima que
potest accipi secundum naturam. Similiter secundum quod
primum in esse termini ad quern vocatur generatum esse et
finis generacionis, quod est indivisibile et in instanti C, sit
primum in non esse, quod est corruptum esse finaliter et finis 30
corrupcionis, est in eodem instanti C, et ideo patet quod
decepcio magna accidit et turbans multos, propter hoc quod
male accipitur ultimum a parte termini ad quern. Illud enim
C a quo ultimum in execucione seu primum intencione, quod
respondet generacioni, dupliciter debet accipi, in non esse 35
termini a quo, et non in esse ejus, ut patet ex dictis. Si vero
dicatur quod si instans quod est finis temporis mensurantis

8 ultimum] primum D M in marg. 32 multos] multis D

26l

non esse termini ad quern, debcatur ultimo exitui | ejus in 75 h r.
esse, seu ei quod vocamus generatum esse, tunc si trans-
mutetur a non esse motus in esse ejus, dicendum est quod in
instanti dicto sit esse primum ipsius motus, ergo motus erit in
5 instanti, quod est impossibile. Et dicendum est quod sentencia
predicta solum tenet in permanentibus generandis non in suc-
cessivis ; et in generacionenaturali de potencia materie nunquam
producitur aliquid successivum nee motus set permanens, et
ideo cessat hec objeccio.

10 Capital um 5m. dc differ encia produccionis permanencium et
successive i- •tint.

Et juxta hoc tunc possumus considerare quomodo sermones
vulgares, quantum ad exitum in esse et non esse, habent
verificari in permanentibus et successivis diversimode. Nam

15 res permanens habet aliquod instans in quo finaliter et com-
plete est, et non habet instans in quo finaliter non est ante
esse, set aliquam partem temporis ultimam, qua minorem non
potest natura capere, et ideo contingit dicere, ' nunc primo est
et prius non fuit.' Set illud nunc est C instans, et finis tem-

20 poris mensurantis non esse ipsius termini ad quern. Et illud
prius est ultima pars temporis vel totum tempus cujus finis
est C. Et ideo si proprie accipiatur incepcio in rebus perma-
nentibus, dicendum est quod incepcio est in illo instanti,
et tunc cum dicitur, ' homo incipit esse,' debet dici, ' nunc primo

25 est/ id est, in C, et 'prius non fuit', scilicet, in ultima parte
ipsius A, vel in A toto quantum ad esse absolutum, ut hie
loquimur quod esse sequitur complementum existencie rei
generande. Semper enim ante ultimum exitum, completum
in esse denominabitur mobile a non | esse termini ad quern, d. 69 b.

?,o quia nondum exivit in esse, set est in via ad exitum. Nee
adhuc possedit mobile quietem (in) esse | ipsius termini ad 75 b 2.
quern, licet partes divisibiles ipsius esse adquirat omnes. Set
esse non ponitur in specie et in actu nisi post motum et trans-
mutacionem et per quietem mobilis in termino ad quern. Secure

35 igitur potest dici in terminis permanentibus incipit esse quod

2 transmutetur] transmutacio D 6 generandis] generacionis D 28 exi-
tum oni. D 31 possedit] possit D

262

nunc primo est pro C instanti, et prius non fuit pro tempore
precedente vel aliqua parte temporis non pro instanti, si
loquamur de incepcione que est instantanea. Set si loquamur
de incepcione temporali et successiva, tunc res incipit esse
quando prima pars ipsius esse adquiritur in principio genera- 5
cionis, et tunc adhuc exponitur per posicionem de presenti et
privacionem de preterito, ut nunc primo est et prius non fuit.
Set quia in denominacione mobilis non prevalent partes esse
termini ad quern ante ultimum exitum in esse, ideo proprie
sumitur incepcio priori modo et non isto. Desicio vero simi- 10
liter, propriissime sumpta, est instantanea et est corrupcio
finalis in C instanti, et ideo in permanentibus ; cum dicitur,
desinit esse, exponitur per privacionem de presenti et posi-
cionem de preterito, ut nunc non est set prius fuit. Et illud
nunc est instans finis temporis, et illud prius est tempus 15
mensurans corrupcionem successivam vel aliqua pars ejus,
et est eadem pars que accipiebatur in incepcione, sicut instans
idem est utrobique, quia incepcio est termini ad quern et
desicio termini a quo.

Si vero loquamur de desicione que est successiva, tunc ejus 20
principium est quando prima pars esse termini a quo corrum-
pitur, et tunc non exponitur per esse quantum est de pro-
prietate desicionis, licet terminus ad quern sit, nee per non esse
absolute, quia semper in denominacione mobilis prevalet esse
termini a quo, quapropter non est regularis exposicio secundum 25
predicta. Set debet dici desinit esse, nunc primo declinat
76 a j. ad I non esse, vel nunc primo amittit aliquid de esse, vel nunc
primo recipit de non esse aliquid, et prius non declinavit, vel
prius non amisit, vel prius non recepit. Quoniam vero, ut
dictum est prevalet semper in mobili denominacio ab esse 30
termini a quo usque ad corruptum esse, quia possedit illud in
quiete et complete et moratur in ejus radicibus semper usque
ad ultimum exitum, non dicitur proprie desicio nisi in fine
temporis in quo finaliter corrumpitur terminus a quo et in-

16 F begins again.

2 precedente] presenti D 25 secundum out. F 34 a quo . . . ter-

minus om. F

263

ducitur terminus ad quem. Et ideo proprie loquendo debet
exponi ' desinit ' per privacionem plenam de presenti, et
posicionem absolutam de preterito, scilicet, nunc primo non
est set prius fuit, et hoc in permanentibus. Set in successivis
5 incepcio potest magis proprie accipi pro prima parte temporis
in qua est prima pars motus, ut incipit cursus. ' Nunc primo
est et prius non fuit/ potest eciam exponi per negacionem
de presenti, ut incepcio sit instantanea, scilicet, pro instanti
ante primam partem motus sic. Incipit moveri, nunc non

10 movetur, set postea movebitur. | Set prima exposicio magis D. 70 a.
evidens est, quia incepcio sonat in affirmacionem magis quam
in negacionem. In permanentibus autem non oportet quod
incepcio dicat primam partem temporis in quo continuatur
esse rei, quia ejus esse prius totaliter adquisitum est in instanti,

15 et ideo non exponitur in eis pro prima parte temporis ut
in motu. Desicio vero, quia sonat in negacionem et defectum,
ideo proprie est in instanti quod est finis temporis mensurantis
motum, et ideo cum dicitur, ' desinit moveri,' sensus est, ' Nunc
non est motus set prius fuit/ Nee potest aliquo modo exponi

20 aliter hie, licet in permanentibus potest extendi exposicio pro
prima parte temporis in qua terminus a quo amittit primam
partem sui. | Quia ibi est motus corrupcionis per se, vadens in 76 a 2.
non esse termini a quo, et corrumpens partes ejus, et ad hoc
ordinatus, et ideo contingit sumere desicionem et defectum

25 termini a quo successive et primum desicionis et defectus. Set
in successivis non est motus corrupcionis aliquis ordinatus
a natura, ut currat super destruccionem parcium motus, quia
motus non est primo in aliquo tempore ut postea corrumpatur
in alio tempore sicut permanens, set cum sua generacione

30 deficit pars prior, adveniente posteriore ; et hoc est de racione
sui esse, quoniam habet partem post partem, et nullam cum
alia in eodem tempore. Et ideo hec corrupcio successiva que
accidit in motu non debet nominari corrupcio, quoniam inclu-
ditur in sua generacione. Non enim potest habere esse aliter,

35 et propter hoc non potest motus dici desinere, licet aliqua pars

2 plenam] primam plenam F 5 magis] magis satis F 9 nunc] nee F

10 movebitur. Set prima] movebitur, scilicet, pro prima parte temporis in qua
est motus. Prima tamen D 28 ut] nisi F 35 dici om. F

264

prior deficiat adveniente posteriori, quia hoc est de condicione
sui esse et sue generacionis, et ideo desicio ejus et corrupcio non
sunt nisi in instanti, quod est finis temporis mensurantis motum.

Capitulum 6m. de reprobacionc opinionis tercie circa exitum
rerum in esse. 5

Si igitur omnia predicta sunt vera, tunc tercia posicio
principalis in exitu rerum in esse, que, scilicet, ponit duo
instancia diversa respondencia existenciis terminorum a quo et
ad quern, non potest stare. Quoniam aut oportet ymaginari
quod tempus generacionis et existencie termini ad quern 10
sequatur tempus corrupcionis termini a quo, in quo tempore
terminus a quo semper dicitur esse, licet continue deficiat, aut
oportet quod hec tempora sint simul. Si primo modo, tunc
terminabuntur per duo diversa instancia, et tunc sit primum
tempus A, et C sit ejus instans finale, et secundum tempus sit 15
76 b 1. B, et D sit ejus instans j iniciale. Si ergo diversa sint numero
F. 112 a 2. hec instancia, sicut duo puncta | in diversis lineis, et due super-
ficies in diversis corporibus, tunc secuntur duo inconveniencia.
Unum est quod corrupcio successiva aut nullo modo termina-
retur, aut terminabitur ad esse, quia sicut tempus mensura 20
illius corrupcionis se habet ad suum terminum, sic corrupcio
successiva ad suum. Set nichil respondet termino suo nisi
esset instans finis temporis ei respondents, set in illo instanti,
dicit hec posicio quod terminus a quo habet esse, ergo corru-
D. 70 b. pcio non terminabitur | nisi ad esse. Non enim contingit quod 25
corrupcio hec terminetur ad instans sequentis temporis, quia
illud tempus est omnino aliud a mensura corrupcionis, et ideo
ei impertinens, et finis corrupcionis, quod est corruptum esse,
non esset ei conjunctus ea conjunccione que exigitur per
naturam, quoniam terminus motus conjungitur motui, sicut 30
terminus temporis tempori, quare non potest terminus motus
inveniri in alio instanti ultra terminum temporis mensurantis
motum, quod instans sit in alio tempore numero. Cum illud
instans secundum non sit terminus temporis mensurantis

1 quia] et F 4-5 de . . . esse om. D : Capitulum . . . esse om. F

12 terminus a quo om. F 18 in] eciam F secuntur] sequentur F

30 terminus om. F 32 alio] alico F 33 alio] alico DF

265

motum. Deinde sequeretur quod corrupcio totalis et omnium
parcium termini a quo fieret ante generacionem alicujus partis
termini ad quern, et ideo esset mobile sine utroque contra-
riorum, quod esse non potest. Si vero dicat hec posicio, duo

5 tempora simul currere, scilicet, tempus mensurans terminum
a quo et tempus mensurans terminum ad quern, que sunt
diversa et ideo habencia diversa instancia in finibus eorum, sit
A tempus mensurans esse termini a quo, et C ejus finis, B men-
surans terminum ad quern, et D ejus finis ; tunc si terminus a

10 quo est in instanti C, sequeretur primum inconveniens predi-
ctum, scilicet, quod aut | nunquam terminabitur corrupcio, aut 76 b 2.
ad esse terminabitur, quorum neutrum stare potest. Quia si
in C sit adhuc terminus a quo et non potest requiri finis cor-
rupcionis in alio instanti vel tempore extra A, manifestum est

15 quod corrupcio termini a quo successiva non terminabitur nisi
ad esse ultimum ejusdem termini, quod dicitur esse in instanti.
Quod autem ad nullum aliud instans quod sit alterius temporis
potest corrupcio terminari, manifestum est, sicut prius, quia
finis corrupcionis est ei unicus sicut finis temporis, unde est

20 terminus intra et non extra. Quapropter si motus corru-
pcionis est in tempore, finis corrupcionis est in fine temporis.
Preterea tempus sequens est tempus in quo esse termini ad
quern continuatur, et ideo continuatur istud tempus tempori B,
in quo currit generacio ipsius termini ad quern, quapropter

»5 unum instans numero est finis ipsius B et principium se-
quentis temporis. Si ergo in instanti illo quod est principium
sequentis temporis esset corrupcio finalis termini a quo, tunc
in D instanti, quod simul est cum instanti C, esset corrupcio
termini a quo, quapropter simul esset et non esset, quod est

?,o impossibile. Et iterum, non potest hoc stare, quia nullam
comparacionem habet hoc instans nisi ad tempus generacionis
termini ad quern, et ad tempus continuacionis esse generati.
Et est omnino diversum et divisum a tempore corrupcionis et
impertinens ei, quare impertinens est corrupcioni. Sic specia-

35 liter arguitur contra illam posicionem de pluribus instantibus,

3 esset] non esset F 22 Preterea] Quapropter D 23 ideo] non

D 32 continuacionis] generacionis D 34 ei, quare impertinens

am. D

266

quamvis ex supradictis contingit omnia ilia cumulare que pro
opinione ilia adducta sunt.

Et hec omnia sunt necessaria questionibus theologie maxi-
mis, scilicet, de transsubstanciacione panis in corpus Christi, et
de casu angeli et de motu angeli et de justificacione impii, et 5
in aliis multis.

Capitulum 7m. de ipso generate, quid est quod generator.

77 a *■ Habito igitur de principiis naturalibus generacionis, et de
modo generacionis rerum naturalium quantum est a parte
ipsius decursus qui est in generacione, tercio est consideracio 10
principalis de eo quod generatur an sit compositum vel forma
tantum. Set tamen hec Veritas patet ex predictis circa princi-
pium materiale, scilicet, per ejus differencias specificas inventas
a generalissimo ad specialissimam. Si enim super materiam
cujuslibet generis addatur materia specifica sicut super formam 15
generis additur forma specifica tunc cum natura generat semper
aliquam speciem specialissimam de potencia generis proximi
vel remoti, manifestum est quod per generacionem renovabitur
materia specifica sicut forma, ergo stabit generacio ad materiam
specificam et formam specificam. Set hee due nate sunt 20
facere compositum et appropriantur sicut forma generalis et
materia generalis et adinvicem corespondent, quapropter
terminus generacionis est compositum ex materia et forma
renovatis. Et omnes raciones que differencias specificas
materie certificabant et eas probabant addendas super ma- 35
teriam generalem probant propositum hie, et ideo non opor-
F. 112 b 1. tet eas repetere | et hoc Aristoteles dicit et demonstrat in
70 Methaphisice et Commentator ejus. Et in primo De Gene-
racione dicit quod generacio est conversio tocius in totum.
Set totum est hie compositum non forma tantum nee materia 3°
tantum, et omnis accio est conjuncti, ut Aristoteles dicit primo
De Anitna, ergo accio agentis debetur conjuncto in quantum

11 generatur] end of D. 28 De Generacione] i. 10.

3-6 ont. FD 7 Capitulum . . . grneratur ont. F de . . . generatur]

de generacione D 12 tamen] tantum F 25 certificabant ont. F

32 conjuncto] conjunccio F

267

hujusmodi, licet forma sit instrumentum istius accionis. Set
efifectus assimilatur agenti, ergo efifectus productus per genera-
cionem erit per se compositus et non simplex, et Commentator
dicit super primum De Anima quod, sicut anima leonis differt

5 ab anima animalis alterius secundum speciem, sic corpus et
membra ; set a parte corporis et membrorum at|tenditur 77 a 2«
materia, ergo materia diversificatur secundum speciem sicut
forma in duobus compositis diversis secundum speciem, et
oportet quod generata diversa sint composita diversa et non

10 forme tantum. Quod autem invenitur ab Aristotele et aliis
quod forma est finis et terminus generacionis, hoc intelligendum
est antonomatice respectu materie propter nobilitatem forme
quia natura principaliter intendit earn. Non tamen hoc in-
telligendum est respectu compositi si de forma pura loquamur,

15 quia compositum est nobilius forma, ut docetur 70 Methaphisice,
et planum est quia compositum habet totam nobilitatem
forme et materie que est vera substancia et nobilis secundum
se, licet non ita nobilis sicut forma et compositum. Et ideo
dicendum ad omnes tales auctoritates, quia forma vel formale

10 sumitur non solum pro eo quod est vera et pura forma, scilicet,
altera pars compositi, set communiter ad omne illud quod
ultimo advenit et complet et habet magis de actu, et hoc est
compositum specificum respectu compositi generis, et materia
specifica respectu materie generis, sicut forma specifica respectu

25 forme generis. Omne enim quod est in potencia ad aliud
et completur per illud et recipit esse actuale per illud vocatur
materiale sive sit compositum incompletum seu forma seu
pura materia, quia tales sunt proprietates materie. Similiter
formale vocatur omne illud quod habet consimiles proprietates

30 nature forme, scilicet, tres predictas, et tale formale est
universaliter terminus generacionis. |

4 De Anima] i. 53. 15 Methaphisice] vii. 7. 31 end of F.

17 nobilis] nobilius F 19 quia] quod F 22 ultimo om. F 23-24 ma-
terie . . . respectu om. F 30 nature] vere F

T 2

268

(Distinccio secunda de generacione rerum in speciali.)
(Capitulum im. de generacione elementorum.)

Dictum est jam de principiis generacionis, et de ipsa gene-
racione secundum se, et de termino generacionis, que omnia
sunt communia omnibus generabilibus, et que oportet supponi 5
in singularum rerum generacione ; nunc dicendum est in speciali
de quibuslibet generatis, quomodo generacio eorum procedit.

77 b 1 Generabilia vero | sunt elementa et mixta, et quod ex putre-
faccione nascitur, et generacio plantarum, et que fiunt ex
divisione corporis anulosi (nam partes diverse sunt animalium, 10
ut in divisione anguille), et generacio brutorum et hominum,
et generacio monstruosa. Generacio quidem elementorum
vocatur simplex generacio, et potest fieri vel ex uno elemento
vel ex mixto, sicut videmus quod cadaver convertitur in
pulverem terre et fit terra pura. Facile vero est de cetero 15
dare modum generacionis in omnibus quantum ad multa per
communia que dicta sunt. Modus vero generacionis elementi
ex elemento consistit in hoc quod materia aliqua communis
est duobus elementis, et hec materia est genus aliquod respectu
duarum specierum, vel individuum generis respectu duorum 20
individuorum diversarum specierum. Et loquamur de speciebus
generandis quia facilius est loqui de hiis, set idem est circa
individua. Quibuslibet vero elementis datis, potest dari
aliquod commune eis ut omnino contrariis, sicut sunt ignis
et aqua, utrumque enim est corpus elementare. In hoc enim 25
conveniunt, et hec est materia eorum que semper habet alteram
speciem. Cum tamen est sub una, non completur ejus appetitus
omnino, et ideo novam speciem appetit. Et propter hoc, si
agens assit quod possit corrumpere speciem presentem in
materia tali et inducere speciem contrariam, complebitur 30
generacio. Verbi gracia aqua est corpus elementare et
preter hoc habens materiam specificam aque. Si igitur ignis
vel virtus celi que potest ignem facere agat in aquam, toilet
totam ejus naturam specificam usque ad radicem communem
ei et igni, scilicet, usque ad materiam communem que est 35
essencia generis hujusmodi corporis elementaris, et de ejus

77 b 2. potencia | producet naturam ignis specificam, quia essencia

269

ilia est in potencia ad duo contraria, scilicet, ad aquam et
ignem. Et sic est si generetur ignis de aqua et sic est de quo-
libet elemento. Nam quodlibet elementum est in potencia ad
quodlibet, ut Aristoteles dicit secundo De Generacione, et hoc
5 est dictu, non quod contrarium sit in potencia ad suum con-
trarium racione contrarietatis, set racione nature communis que
est in pluribus, que natura est materia elementorum, et est
essencia alicujus generis, quod genus facile est reperire per
veram divisionem predicamentalem. Nam elementa contraria

10 in utraque qualitate minus conveniunt in natura substanciali,
et elementa contraria in una plus conveniencie habent in sub-
stancia. Nam aqua et ignis conveniunt in corpore elementari,
et similiter terra et aer, nee est plus eis commune. Set terra
et aqua conveniunt in corpore elementari gravi, et aer et ignis

»5 conveniunt in corpore elementari levi. Et semper illud in quo
immediate conveniunt est pro materia que est in potencia ad
utrumque contrariorum. Et agens potest esse elementum vel
virtus celi, quia quod potest virtus inferior potest superior in
hac parte. Et nos videmus hoc per experienciam. Nam sol

20 per sui appropinquacionem facit calorem in estate et per
sui elongacionem facit frigus in yeme. Et Saturnus habet
potenciam faciendi frigidum et siccum, et Mars calorem et
siccitatem ; Venus facit calidum et humidum, et Jubiter simi-
liter ; Luna frigidum et humidum, Mercurius operatur secun-

25 dum quod conjungitur aliis. Et stelle duodecim signorum
possunt facere has naturas elementorum, et cooperantur cum
planetis, et planete variantur secundum quod sunt in eis. Et
hec sunt que sunt necessaria ad generacionem elementorum,
scilicet, materia et efficiens, et fit ipsa generacio, ut dictum

30 est. Si vero | obiciatur quod elementum unum secundum 78 a 1.
totum, ut est spera terre, non est generabile nee corruptibile et
eadem est natura tocius et partis, ergo nee secundum partem.
Et dicendum est quod de natura particulari tocius elementi
est generabile, quia qua racione parum de terra potest generari,

35 et plus et ita tantum quantum spera ejus. Set ex lege nature
universalis est quod non possit totum generari, nam non posset
tantum generari nisi ex alio elemento destrueretur magna pars

4 De Generacione] ii. 6.

2JO

que est necessaria mundo, Elementa enim sunt ad duo, scilicet,
ad mundi constitucionem, et hoc est secundum se tota, et ad
mixtorum generacionem, et hoc est secundum partes. Natura
autem universalis, de qua dictum est superius, intendit semper
mundum integrum salvare, et ideo non generabitur neque 5
corrumpetur una spera elementaris. Et similiter eadem
natura intendit generacionem elementi ex elemento, et pre-
cipue propter mixtum, et hujusmodi generacioni sufficiunt
partes elementorum, et ideo elementa secundum partes sunt
generabilia et corruptibilia. 10

Si obiciatur quod pars unius elementi non potest generari
nisi aliquid de alio corrumpatur, ergo illud est corruptibile, ergo
generabile, quia omne corruptibile est generabile, ergo exivit in
esse per generacionem, quod falsum est, nam elementa creata
sunt totaliter ; dicendum est quod cum dico ' omne corruptibile 15
est generabile ', hie est distribucio accomoda, sicut ' celum tegit
omnia'. Si enim sumeretur simpliciter et plena universal itate,
falsa esset hec proposicio — ' omne corruptibile est generabile ',
sicut hoc — 'celum tegit omnia', quia instancia esset in uno,
scilicet, in se, et ita est hie de partibus elementorum creatis que 20
corruptibiles sunt set non generabiles. Similiter hoc — ' omne
generabile est corruptibile ' — habet distribucionem accomodam
78 a 2. non plenam, | instancia enim est in uno, ut inferius patebit.

Si obiciatur de efficientibus quod ignis non agit secundum
quod ignis, ut Aristoteles dicit in libro De sensn et sensato, set 25
secundum quod contrarium, ut in quantum est calidus et siccus,
et sic solum aget secundum qualitates suas accidentales non
secundum formam substancialem, quod eciam confirmatur per
ipsum secundo De Generacione^ ubi de accione elementorum
non ponit nisi qualitates quatuor, calidum et frigidum, humidum 30
et siccum. Set accidens non potest producere veram sub-
standard quia omne generans est nobilius generato et agens
acto, ut Aristoteles vult universaliter, ergo non generabitur
elementum set aliquod accidens, quod falsum est, eo quod
accidens non potest generari sine suo subjecto proprio. Et 35
substancia elementi producitur quia mixtum fit ex substanciis

25 De sensu et sensato] c. 2. 29 De Generacione] ii. 1.

271

eorum. Dicendum est quod natura substancialis elementi
producit naturam substancialcm sibi similem de potencia
materie, et natura accidentalis ejus producit accidens, quia
certum est quod non solum accidens producitur set substancia.
5 Set impossibile est quod accidens producat substanciam, nee
per se quia tunc esset nobilius, neque per accidens quia tunc
generacio substancie esset accidentalis et non principaliter
intenta a natura. Set substancia nobilior est accidente, ergo
ejus generacio est principalis, quare a principaliter agente pro-

10 ducetur. Set tale producens non potest esse accidens, quia
ignobilius esset producto, quod non potest stare.

Nee potest dici quod virtus celi producit substanciam ele-
menti et non forma substancialis elementaris, quia sicut se
habet accidens elementi ad produccionem accidentis, sic sub-

15 stancia ad produccionem substancie, nisi substancia non esset
activa. Set est, quia de nobilitate accidentis est quod potest
sibi simile generare. Et ideo, cum substancia sit nobilior
accidente sine comparacione, poterit sibi simile producere, et
ideo substancia generabit substanciam, sicut accidens generat |

20 accidens. Et istud in universali demonstratum est in tractatu 78 b 1,
De agentibus, et ibi exposita est hec dubitacio, cujus exposi-
cionis summa est quod in 2° De generation e non facit expressam
mencionem in exemplis, nee in libro De sensn et sensato
similiter, nisi de contrarietate sensibili penes qualitates quatuor,

25 quia philosophus naturalis sensibilis est et principaliter sensi-
bilia pertractat. Nichilominus tamen methaphisicus invenit
contrarietatem in substancia sicut in qualitatibus, et philosophus
naturalis aliquando facit mencionem de ea, ut primo Phisicorum
et in fine De generacione. Et ideo cum dicit quod ignis non

3° agit in quantum ignis set in quantum contrarium, sermo hie est
communis contrarietati in substancia et in qualitate. Set
sensibilis est in qualitate, et ideo earn explicat in exemplo, et
insensibilis in substancia, et ideo tacuit pro sua voluntate, non
enim singula in singulis locis explicat. Nee fiat vis de hoc

85 quod dicit ignem non agere in quantum ignis set in quantum
contrarium, quia similiter calidum non agit in quantum cali-

21 De agentibus] see p. 17 and Bridges, ii. 507. 28 Phisicorum]

i. 50 sqq.

272

dum set in quantum contrarium, nam nullum agens elementare
agit nisi contrarium suum, et ideo nisi in quantum contrarium ;
unde hoc verbum non excludit substanciam sicut nee qualitatem,
set est commune utrique.

Si obiciatur quod celum est locus elementorum et locus 5
salvatlocatum. et unum elementum est locus alterius, ergo, non
corrumpitur pars elementi per aliud elementum, nee per celum,
et ideo nee generabitur pars elementi, quia sine corrupcione
alterius non potest generari. Et ad hoc est quod Averroys
dicit, 2° De Anima et 40 Celi et Mundi, quod elementa non 10
habent ex sua natura in speris suis qualitates quatuor. Di-
cendum est quod elementa ut fuerunt creata simplicia et pura
78 b 2. in speris suis non corrumpebant se, et dum sic | durabant non
corrumpebant se set salvabant in toto et in parte. Et si adhuc
essent in sua puritate non corrumperent se ; set jam exiverunt 15
ab ista puritate per celum. Set hoc est intelligendum sic.
Celum enim racione orbis sui est locus elementorum, non
racione stellarum, nam stelle sunt corpora sperica undique, ut
Aristoteles demonstrat secundo Celi et Mundi, et ideo non
locant set locantur ; et non sunt partes orbis, nee de natura 20
ejus, immo differt stella a stella secundum speciem, et ideo ab
orbe qui minus convenit cum stella. Hec in celestibus demon-
strari habent. Et ideo celum lune, unde locus est, salvat
speram ignis ; set luna et stelle cetere alterant ignem in parte
inferiori ubi celum non tangit, et alia elementa per totum, et 25
convertunt ea adinvicem et miscent ea. Nam Aristoteles vult
secundo Metheororum quod in hyeme convertaturaerin aquam
a parte aquilonis, et in estate aqua in aerem ex eadem parte per
virtutem solis, secundum quod accedit et recedit ab aquilone
et meridie. Et sic per stellas alias sepius convertuntur partes 30
elementorum adinvicem in confiniis, ita quod inferior pars
ignis est similis aeri et aer similis igni, propter quod non potest
fieri fraccio radiorum in spera aeris, sicut in tractatu De radiis
prius manifestavi. Et aer in parte inferiori assimilatur aque et
aqua aeri, et aqua in inferiori parte assimilatur terre et terra 35

10 De Anima] ii. com. 39. Celi et Mundi] iv. 27. 19 Celi et

Mundi] ii. 48. 27 Metheororum] ii. 2. 33 De radiis] see

p. 27.

2/3

aque, cujus signum est quod in corum confinio fit lutum quod
nee est pura terra nee pura aqua. Et sic patet quomodo
celum salvat per naturam loci, et quomodo stelle faciunt
generacionem et corrupcionem elementorum et mixtionem in
I confiniis suis. Elementa eciam se salvant et agunt, set salvant
ubi in sua simplicitate et puritate persistunt. Corrumpit autem
unum aliud | dupliciter, vel quando ablatum est ei de spera sua 79 a '•
aliquid, verbi gracia, in hyeme a parte aquilonis corrumpitur
aer in aquam propter elongacionem solis, quia frigus tunc

10 multiplicatur in aquilone, quod est qualitas aque, et hoc frigus
generatum in aqua confortat ipsam et vincit super aerem, pre-
cipue cum frigus similiter sit in aere generatum sicut in aqua, ita
quod et frigus aeris et aque agit in aerem et corrumpit ilium in
aquam. Set in estate quando sol appropinquat ad aquilonem,

■5 tunc calor generatur in aqua et in aere ; et aer tunc agit in
aquam que generata fuerit ex aere et convertit illam aquam in
speram suam. Nee propter hoc per viam hanc corrumpit aer
aliquid de spera aque, cujus aer est locus naturalis, set de aqua
que de aere generabitur prius. Ceterum aqua in hyeme vel alias

20 per Saturnum et ceteras Stellas potest in tantum frigefieri, etsi
non esset in aere frigus set remaneret aer in sua puritate, quod
aqua converteret purum aerem in aquam. Et similiter potest
aer convertere puram aquam in se. Et hoc est quia aqua vel
aer convertens fit per Stellas extra suam naturam simplicem.

25 Et potest hoc duobus modis intelligi, vel quod data sit
aque agenti vel aeri qualitas activa accidentaliter, propter hoc
quod Averrois declinat ad hoc quod elementa non habent
secundum se qualitates activas, aut licet habeant eas ex crea-
cione, tamen non agunt nee nata sunt agere dum remanent in

30 sua puritate, quia sic sunt qualitates loci et locantis, et ideo ex
lege nature universalis non nocent nee ledunt nee corrumpunt.
Nam ligatur eorum potencia activa per forciorem virtutem,
scilicet, virtutem nature universalis, que intendit salutem
sperarum elementarium et | habitancium in eis, secundum 79 a 2.

55 Averrois i° De Anima. Et est simile de aqua contenta in vase
perforatoin fundo,que non descenditquando orificium obstruitur.
Nam potencia sue quantitatis activa et motiva ligatur ex lege

35 De Anima] ii. 41.

274

nature universalis que vacuum non patitur, quia si aqua
descenderet nichil remaneret in vase, propter hoc quod aer non
potest intrare orificio obstructo. Set stelle excitant qualitatem
aque activam, et intendunt earn et augmentant, et tunc quia
exit naturam propriam, agit in terram locatam a se et in aerem, 5
et similiter aer in aquam. Nee hoc est per naturam loci nee
in quantum sunt locata et loca, set in quantum transcendunt
hanc naturam. Qualiter vero virtus stellarum potest fieri in
speris elementorum ut fiat generacio et corrupcio, expositum
est cum agebatur de natura virtutum agencium in tractatu 10
specierum remm activarum, tarn de luce quam aliis. Ex mixto
quidem potest elementum generari, ut tetigi a principio, nam
causa materialis concordat. Quia aliquod genus est commune
elemento et mixto, ut corpus non celeste, quod est materia
naturalis respectu eorum et est in potencia ad utrumque cum 15
agens sufficit. Set a parte agens non est defectus, nam virtus
celi potest sufficere ad hoc per se. Et iterum excitat et in-
tendit naturam unius elementi, et illud destruit alia et convertit
ea in suam naturam, et hoc potest fieri per quodlibet elementum
secundum quod virtus celi ejus naturam in diversis temporibus 20
et locis confortat et intendit. Et tercio mode» fit elementum
ex mixto, quia terra finaliter convertit alia, eo quod terra est
■9 b 1. locus mixjtionis, et quodlibet elementum est forcius in loco
suo, et ideo terra mixti vigoratur necessario per virtutem spere
terre in qua quiescit illud mixtum ; et ideo omnia que sunt in 25
terra convertuntur in terram finaliter, ut videmus quod animata
cadunt in pulveres quando corrumpuntur.

(Capitulum 2m. de generacione mixtorum et plantar -urn.)

Habito de generacione elementorum, dicendum est de mixtis,
qualiter et quomodo generantur. Set hoc copiose discussum 30
est in tractatu alkimie speculative^ scilicet, in minori opere.
Nam nichil scripsi ita diligenter, propter hoc quod magna
fundamenta philosophic naturalis et medicine et alkimie et
theologie sunt ibi. Et ibi in universali manifestavi quomodo

10-11 in tractatu] see pp. 20 sqq. 31 minori opere] see Op. Min., ed.

Brewer, pp. 359 sqq.

275

fit mixtum ct quomodo potest esse junum ex quatuor de-
mentis, et que sit forma mixti, ct multa circa hec in com-
muni que habeant apud vulgum errores magnos et multos.
Et postea quomodo generantur prima mixta et quot sunt,

5 ut humores simplices et compositi, et quomodo potest mix-
tum equale generari. Undc descendi ad complexiones omnes,
et inveni humores quatuor inequales, et quintum equale,
quod tamen natura sola rarissime facit, quia non est nisi
in auro purissimo. Et extendi consideracionem ad omnes

10 modos mixti ex elementis, secundum quod Avicenna in
libro suo majoris alkimie ponit centum quadraginta .v. com-
posiciones mixti ex elementis. Et exposui Avicennam in hac
parte, nam, sicut alkimista, occultavit multa in hoc loco. Et
elevavi tractatum ad statum innocencie hominis, et ad hunc

15 statum corrupcionis,et post resurreccionem ] ut sciretur quando 79 b 1
pervenire potest natura humana ad equalitatem, et quando
prope earn, et quando elongatur ab hoc. Et tunc addidi totam
generacionem metallorum. Et ex hoc patet satis generacio
mixti in universali et generacio mixti inanimati quantum

20 presens persuasio requirit, propter quod transeundum est ad
animata que sunt in quadruplici differencia vel in quintupla
propter aliqua specialia circa hominem. Plante vero animate
sunt et nomen plante est commune ad omne vegetabile secun-
dum Aristotelem in libro suo De Plantis. Animata vero omnia

2? que generantur per propagacionem habent quedam communia
ex quibus dependet specialis generacio eorum. Nam omnia
habent animam vegetativam que est principium generacionis,
ilia enim habet tres operaciones secundum tres ejus virtutes.
Nam virtus nutritiva digerit cibum et potum, ut sit aptum ad

30 nutriendum, quoniam assimilat nutrimentum partibus rei ani-
mate et convertit quod necesse est in eas propter restauracionem
deperditi, que deperdicio accidit ex mutua accione elementorum
contrariorum ex quibus partes rei animate componuntur. Et
in juvenibus ante quantitatem debitam respectu generacionis,

35 virtus augmentativa residuum alimenti digesti convertit in
quantitatem corporis. Et quando sufificienter est augmentatum,

10 Avicenna] sec Sanioris Mediciuae (1603) for fragments.

276

secundum Aristotelem et Avicennam in libris De Animalibus,
tercia virtus operatur que, scilicet, est generativa, et accipit
residuum alimenti et transmittit ad locum generacionis et
decindit, ut fiat individuum simile in specie. Hec virtus
generativa est duplex, una est masculina, alia feminina. Virtus 5
enim feminina dat semen unde fit corpus individui generandi,
virtus vero masculina est motrix, et primo movet ad hoc, ut
So a 1. excitetur virtus feminina ad decisi|onem seminis, secundo
movet et transmutat illud semen, ut Aristoteles et Avicenna
docent multis racionibus, secundum quod exponetur quando 10
fiet verbum de homine specialiter. Et ideo hee virtutes due
sunt necessarie omni generanti secundum propagacionem. Et
sunt in plantis sicut in animalibus, ut Aristoteles docet in libro
De Plantis. Set in plantis sunt simul in eodem individuo,
quia planta est affixa terre, et non possunt plante adinvicem 15
convenire. In animalibus vero sunt separati sexus, quia pos-
sunt se localiter conjungere. Et aliquid est commune semini
et animato generando, et illud est corpus mixtum in potencia
ad utrumque, et hec est materia communis utrique. Et quando
agens invalescit potens animatum prod ucere,corrumpit naturam 20
specificam seminis et educit animatum corpus de potencia
illius materie communis. Generans vero particulare et proxi-
mum est anima propagantis et dividentis semen, et ejus
instrumentum est semen masculi quod penetrat partes seminis
femine per virtutem anime ipsius propagantis. Et virtus celi 25
est agens universale et cooperatur anime, et dirigit earn ct
semen maris usquequo perficiatur generacio. Et hec tria
agencia corrumpunt materiam specificam seminis feminei
usque ad materiam communem de qua educunt animatum.
Et quia anima propagantis est agens particulare, et agens 30
univocum et ejusdem speciei cum generato, ideo potest pro-
ducere animam piincipaliter, et non virtus celi que est inanimata,
quia omne agens est nobilius acto, et animatum est nobilius
non animato.

Ad hoc eciam addendum est quod celum non operatur hie 35
nisi per suum motorem, qui est intelligencia seu angelus, et est

1 De Animalibus] xvi. i. 14 De Plantis] i. 1.

277

nobilius quam anima, et ideo potest mediante celo cooperari
anime | ipsius propagantis ad hoc ut anima producatur de8oa*.
potencia seminis. Hcc igitur sunt generalia omnibus animatis
que per propagacionem generantur, specialia patebunt per
g ordinem suo loco.

Dicendum igitur quod virtus masculina in planta decindit
aliquid de semine masculino et excitat virtutem femineam in
eadem planta ut decindat de semine femineo,et semen masculi-
num ingreditur semen femineum et operatur ibi partes plante

io nove, et producit eas paulatim. Unde virgulta sic nascuntur
ex radicibus arborum et rami novi producuntur ut videmus in
vineis omni anno, et in aliis. Et dicit Aristoteles in libro De
Morte et Vita quod in planta est ubique in potencia radix et
germen, nam ubique est uterque sexus in qualibet parte plante

15 et semen utriusque. Et ideo quelibet pars plante potest pro-
ducere radicem et germen, id est, plantam aliam que habet
radicem et corpus plante germinans ex planta generante.
Quod vero Aristoteles dicit libro De Plantis quod aliqua palma
est masculina et alia feminina, et sic de aliis arboribus, dicen-

20 dum est quod masculinum est equivocum et femineum similiter.
Nam masculinum sumitur pro sexu et pro aliquo simili sexui
tali, seu pro illo in quo expressius apparent proprietates mas-
culine ; et similiter femineum est dupliciter, secundum igitur
quod sumitur pro sexu. Sic omnis planta est masculina et

»5 similiter feminina, quia utrumque sexum habet, et sic non
loquitur in verbo dicto, set accipit masculinum pro eo quod
assimilatur magis masculo, et femininum quod femine sit eciam
magis simile. Unde aliqua planta habet proprietates masculi
exjpressiores quam femine, et ilia vocatur mascula planta, quia 80 b i.

30 magis assimilatur masculo, et aliqua habet proprietates femineas
expressas et ilia vocatur feminea, et nichilominus tamen est
uterque sexus in utraque confusus. Et in planta generata per
propagacionem agens est planta ipsa cum motore celi qui est
agens universale mediante tamen celo et omnium illorum instru-

U mentum est semen plante masculinum quod non movet localiter
cum sit corpus, nisi aliunde moveatur, et ideo per animam

12-13 De Morte et Vita] ex. 18 De Plantis] i. 3.

278

dirigitur sicut securis per artificem. Et si queratur quo devenit
illud post generacionem quia ex semine femineo generatur
planta ; dicendum quod cedit (quod est) loco spiritus in ani-
mali, et in aliquod simile spiritui in plantis. Set hoc explicari
non potest sufficienter nisi cognita generacione animalis. 5

( Capitidum 3m. de generacione briitorutn animalium. )

De brutis animalibus prius dicendum est quam de homine,
et loquor de generacione brutorum per propagacionem ; mas
autem et femina distinguntur in eis secundum Aristotelem et
Avicennam in libris suis De Animalibus. Mas decindit Jo
semen et excitat feminam ad decisionem seminis, et nichilo-
minus semen patris est motor et est, ut dicit Aristoteles, sicut
filius unus expulsus de domo patris querens sibi domum, et
sicut manus figuli in olla, et penetrat semen matris et facit
primo cor. Deinde, secundum Aristotelem et Avicennam, facit 25
foramina in corde que sunt capita nervorum et venarum, et
perforat residuum seminis, faciendo venas et nervos usque ad
cerebrum et epar. Nam hoc probant Aristoteles et Avicenna
in suis libris supradictis, quamvis medici sint eis contrarii,
quod nervi oriuntur a cerebro et vene ab epate. Set Avicenna 20
So b 2. dicit primo Artis | Medicine quod opinio medicorum, licet ad
sensum sit manifestior, tamen opinio Philosophi verior est.
Et cum perscrutati fuerint veritatem, invenerunt ut ait, sicut
dicit Philosophus. Et ideo Avicenna tercio De Animalibus
multum invehitur contra Galienum pro hac re, et arguit quod *5
ubi est origo virtutis anime, ibi debet esse origo vasorum et
instrumentorum anime. Set nervi et vene sunt hujusmodi
vasa et instrumenta in quibus anima operatur, et ideo oportet
quod cum apud cor sit origo virtutis anime, quod ibi sit origo
nervorum et venarum. Et Aristoteles multum laborat ad hoc 3©
ostendendum, ut patet ex ia° De Animalibus. Primo igitur
fit cor, et secundo nervi et vene, et deinde cerebrum et epar :
sic principaliora membra facta sunt, deinde alia per ordinem
donee compleatur generacio. Et tunc, secundum Avicennam

21 Artis Medicine] Fen i, Doct. 5, cap. 1. 24 De Animalibus] lib. iii.

c. 1 (pp. 31, 41, ed. 1508). 31 De Animalibus] De Parlibus iii. 4.

279

nono De Animalibus% semen patris fit spiritus, nam spiritus
radicales fiunt de semine patris et fetus fit de semine matris.
Et dicit quod hoc est consilium Aristotelis, ct multum vituperat
Galienum in hac parte qui contradixit sentencic huic. Dicit

5 ergo ' et mirati sumus super homine illo qui contradixit Ari-
stoteli, licet enim multum sciverit de rami's philosophic, tamen
ignoravit radices \ Et postea dicit ' quod olfecit medietatem
hujus rei ', et ideo erravit in multis. Et jam patet per hoc
quomodo dicendum de semine masculino in planta. Nam

to completa generacione plante cedit in aliquid quod est in
planta generata loco spiritus in animali. Nam Aristoteles dicit
in libro De Plantzs, quod planta, licet non habea-t partes quales
animal, habet tamen similes eis, ut habet radicem pro ore, et
corticem pro cute, et medullam pro corde, et sic de aliis, et ideo,

«5 licet non habeat spiritus, tamen habet aliquid simile spiritui,
quod est vapor diffusus a medulla in | ceteras partes plante ad 8i a i.
exercendum opera anime ipsius plante, sicut spiritus in animali
est quoddam simile vapori qui fluit a corde in omnes partes
animalis quod est instrumentum anime. Et cor continue

20 evaporat per dilatacionem et constriccionem et emittit vapores
subtiles ad confortacionem tocius corporis, qui vapores sunt
spiritus subtiles generati ex sanguine puro.

(Capitulum 4m. de generacione hominis.)

Sed de generacione hominis est specialis difficultas, nam
25 propter consanguinitatem et cognacionem volunt multi quod
semen ex quo proles generatur non sit de nutrimento set de
substancia corporis. Set hoc penitus est contra Aristotelem
et Avicennam in suis libris De Animalibus, nam evidenter et
potenter docent quod hoc esse non potest, et quod semen sit
30 residuum nutrimenti optime digesti quo non indiget corpus ad
restaurandum deperditum nee ad augmentum. Quoniam
post conversionem nutrimenti in corpus non potest separari
aliquid a corpore vel parte corporis sine dolore et pena, ut
patet si dividatur una pars carnis vel nervi vel ossis vel

1 De Animalibus] ix. 1. 5 et mirati sumus . . .] loc. cit. ix. 1. 2. f. 41,
12 De Plantis] i. 2.

6 sciverit] scivit M

28o

alterius. Set decisio seminis non est cum dolore nee pena-
Item, quelibet pars carnis caro est, et quelibet pars ossis os est,
et nervi nervus, et sic de aliis ; ergo relinquetur quod si aliquid
a carne separetur vel osse vel nervo, hoc erit aliquod frustum
carnis vel aliquod fragmen ossis, vel aliqua porcio nervi, et sic 5
de aliis, set semen non est hujusmodi. Item, si fieret semen
de osse et carne et aliis, tunc aut per divisionem partis a toto,
et hoc stare non potest propter raciones duas nunc tactas, aut
per transmutacionem naturalem et conversionem alicujus partis
carnis vel ossis in semen. Set hec conversio fieri non potest io<
ii a 2. nisi per corrupcionem illius partis carnis in semen, | et ita
esset corrupcio carnis et generacio seminis, sicut generatur
ignis ex aqua et quidlibet ex quolibet per naturam. Set in
tali generacione non dicimus quod unum sit de substancia
alterius secundum sentenciam istius posicionis, quando dicitur 15
quod semen ex quo generatur filius est substancia parentum,
quia hie sermo pretendit quod non fiat ibi corrupcio set sola
decisio alicujus. Item, filius est ita attinens patri sicut niatri
vel magis, set tamen semen solius matris cedit in substanciam
corporis filii, corpus enim fit ex materno semine, licet spiritus, 20
qui non sunt partes substanciales et fixe in corpore, set
quidam vapores confortantes corpus, fiant de semine patris, et
1 11 i non durant in corpore set evanescunt, eo quod continua est
deperdicio spirituum et generacio continua. Semen igitur
patris quantum ad corpus filii et partes ejus substanciales 25.
non pertinet ad filium. Ergo, non refert utrum sit de sub-
stancia patris vel de residuo nutrimenti, et tamen est affinitas
naturalis et consanguinitas, ergo, non oportet quod semen
sit de substancia parentum. Multas vero alias raciones ponunt
Aristoteles et Avicenna et salvant affinitatem naturalem per ?o
hanc viam, videlicet, quod nutrimentum matris optime dige-
stum, quod residuum est post restauracionem deperditi et post
augmentum, est in potencia caro et os, et jam simile in actu
persone in qua est, et hie incipit primus gradus affinitatis
naturalis. Nam ita factum est simile quod est in potencia 35
proxima ut fiat animatum et salvet personam cujus est.
Deinde secundo, a natura recolligitur ad vasa generacionis in
quibus eciam servatur, et virtus generativa, que est tercia

28l

potencia anime vegetative, agit in illud et assimilat illud
humane nature vehementer et quantum potest fieri et debet.
Et ideo jam | transmutatum est ad hoc ut sit in potencia 81 b r.
homo et non asinus nee alia species animalis dum adhuc est
5 in matre. Et quando sic alteratum est ut sit simillimum
humane nature, tunc magis manifestatur afrlnitas naturalis.
Et quando semen patris decinditur et excitat virtutem gene-
rativam matris ad seminis decisionem, tunc quod decinditur
a matre recipit virtutem a semine patris, nam semen patris

10 est motor et efficiens. Et augmentatur afrlnitas naturalis
respectu parentum, set longe magis per virtutem anime matris,
quia semen utrumque remanet in matre in loco debito
generacioni. Et sic perficitur naturalis afrlnitas ut fiat
humana natura de semine illo. Et non quocunque modo, set

15 similis et connaturalis patri et matri, et non aliis hominibus.
Nam patri propter tria, scilicet, quia ejus semen est causa
decisionis seminis materni, et semen paternum transmutat
semen in membra, sicut manus figuli lutum convertit in ollam,
et semen patris tercio cedit in spiritus radicales et primos. Et

20 matri affinis erit proles propter tria. Nam semen matris cedit
in substanciam corporis et partes substanciales, et virtus anime
matris semper continuatur super illud formandum cujus instru-
mentum est semen patris ; et tercio continet ac fovet semper in
corpore suo, scilicet, in matrice embrionem. Unde non agit

25 in rem extra se sicut ignis agit in aquam, set in rem contentam
semper in se. Propter igitur has causas oritur proprietas
sufficientis afrlnitatis naturalis inter prolem et parentes secun-
dum sentenciam Aristotelis et Avicenne ut non requiratur
quod semen sit de substancia parentum. Sic igitur tenet

30 philosophia, nee volo hie descendere ad theologica | propter 81 b 2.
nimietatem contencionis, et quia superflua fieret digressio.

{Distinccio tercia de anima.)

{Capitulum im. de prodnccione parcium anime.)

Set de produccione parcium anime in esse non est minor

35 difTlcultas. Omnes enim ante viginti annos posuerunt quod

sola anima intellectiva detur, et quod vegetativa et sensitiva in

R. 15. Ill U

282

homine producantur de potencia materie per viam nature. Et
adhuc theologi de Anglia et omnes philosophantes hoc cele-
brant. Nam Aristoteles dicit 2° De Anima quod intellectiva
potencia separatur ab aliis sicut perpetuum a corruptibili, et in
1 6° De Animalibus dicit quod solus intellectus est ab extrin- 5
seco veniens, et alie potencie educuntur de potencia seminis,
et in XI0 Methaphisice illud idem docet, et nichil tantum
certificat in sua philosophia. Et Avicenna et Averrois et
omnes philosophi dicunt illud idem, et hoc concordat cum
fide, ut sola ymago Dei creetur, set hec est anima intellectiva. 10
Nee est aliquid contra hoc nisi quedam auctoritates duorum
librorum qui non sunt autentici, scilicet, De Spiritu et Anima,
et De Ecclcsiasticis Dogmatibus. Non enim sunt Augustini,
ut periti theologi sciunt, licet aliqui estimare solebant quod
essent Augustini. Set nee Gregoriani sunt, nee Heronimi, 15
nee Ambrosii, nee Bede, nee alicujus auctoris famosi. Et in
illis libris videtur dici ad literam quod concreentur vegeta-
tivum et sensitivum cum intellectivo, et separentur in morte.
Et quia hii libri sunt apocrifi, ergo non potest aliquid probari
per eos, precipue ubi summa difficultas et contencio accidit 20
infinita. Et considerandum est quod sancti multa verba
protulerunt ex incidenti secundum modum vulgarern loquendi,
12 a 1. de quibus non inquirebant certitudinem circa alia | occupati,
sicut omnis homo in perpetrando aliqua principaliter loquitur
aliquid incidenter de quo non certificat ilia vice. Et ideo 25
dixerunt sancti que postea retractaverunt, et si plus vixissent
adhuc plura retractavissent aut se exposuissent. Unde
beatus Gregorius dicit in Omelia quod plante non habent
animam set viriditatem, et ecclesia recitat. Set tamen omnes
philosophantes et theologi sciunt quod plante habent animam 30
vegetativam, licet non sensitivam. Aut ergo beatus Gregorius
non percipit veritatem in hoc casu, aut vulgariter locutus est,
quia multitudo hominum non estimat quod anima sit nisi in
animalibus, aut accepit animam pro ea que est in brutis et

3 De Anima] ii. 150. 5 De Animalibus] de Gen. An. i. 18. 12 De

Spiritu et Anima] by Alcher of Clairvaux (12th cent). 13 De Ecclesi-

asticis Dogmatibus] by Gennadius of Marseilles, c. 495. 28 Gregorius]

in the eighth lesson on Ascension Day.

a83

hominibus, sicut vulgus accipit cui prcdicavit. Immo vulgus
laicorum in multis regnis adhuc credit quod soli homines
animas habent, unde deridcnt clericos qui dicunt canes et
cetera bruta habere animas. Sic igitur in libris multis qui
5 sunt in usu theologorum sunt multa scripta que non habent
veritatem et vulgariter dicta sunt et que debent exponi, et
maxime ubi multitudo sapientum dicit contrarium.

Tota igitur philosophia clamat quod solus intellectus creatur,
et omnes theologi alicujus valoris et philosophantes ante

io viginti annos, et adhuc omnes Anglicani qui satis inter alios
homines sunt et fuerunt studiosi. Et arguunt ad hoc non
solum per auctoritates Aristotelis et aliorum philosophorum,
set per raciones. Quia heedem operaciones vegetative et
sensitive sunt in homine sicut in plantis et brutis, set natura

15 has animas potest producere in vegetabilibus et aliis anima-
libus ab homine, ergo et in homine. Item, arguunt per
experienciam. Nam embrio ante infusionem | anime racio- 82 a 2.
nalis nutritur et crescit, et si pungatur sentit, et hoc sciunt
mulieres ex parte in talibus, et Aristoteles hoc vult in libro

20 De Animalibus, et alii auctores concordant. Manifestum est
igitur quod anima vegetativa et sensitiva sunt in embrione
hominis antequam intellectiva producatur. Set si vegetativa
et sensitiva essent concreate cum intellectiva, ut publice
ponunt multi modernorum, tunc non precederent ipsam intel-

25 lectivam in esse, et ideo coacti sunt dicere quod duplex est
vegetativa et duplex sensitiva ; et dicunt unam produci de
potencia materie per viam nature, et aliam per creacionem
cum intellectiva. Set nullo modo potest istud habere racio-
nem, nee sunt auctoritates sufficientes ad hoc, et ideo periti in

30 philosophia reprobant istud tanquam prophanum. Nam ista
vegetativa que inducitur per naturam sufficit ad omnes
operaciones vegetative in homine, sicut videmus quod in
brutis et vegetabilibus sufficit. Set eedem sunt operaciones
utrobique, ergo reliqua vegetativa superfluit. Set nee natura

35 nee Deus facit aliquid ociosum. Similiter de sensitiva,
quoniam ad omnes operaciones sensus sufficit ilia que per
naturam inducitur, ut videmus in animalibus. Quoniam ita

20 De Animalibus] de Got. Anim. v. 1.

U 2

284

bene videt et audit canis sicut homo, et sic de aliis operibus
sensitive virtutis. Et multa animalia melius senciunt quam
homo, ut linx qui videt per medium parietem. Et homo habet
olfactum pejorem omnibus animalibus, ut Aristoteles docet, et
multa cercius et acucius audiunt. Ergo manifestum est quod ilia 5
sensitiva que per naturam inducitur sufficit ad operaciones
anime sensitive tarn in homine quam in brutis ; si enim ita
!2 b 1. bene et melius quam in hominibus fiant opera sensitive, | tunc
ilia sensitiva que naturalis est in homine sufficit.

Deinde ubi et quando manifestantur opera istius vegetative 10
create et sensitive certe non possunt assignare. Nam alie que
naturales sunt occupant instruments et membra hominis sicut
in brutis, ergo omnino superfluunt et non erunt. Deinde si
separantur cum intellectiva, ut dicunt, et nate sunt habere esse
separatum sicut intellectiva, tunc de proprietate earum est 15
quod sint substancie separate sicut intellectiva. Set omnis
substancia separata a materia est actu intellectus, ut Aristoteles
vult in XI0 Methaphisice, ergo habent necessario virtutem
intellectivam. Item certum est quod vegetativa omnis et
sensitiva omnis est virtus organica, et non operantur nisi 20
mediante organo, ut virtus visiva non videt nisi mediante
oculo, et virtus nutritiva nisi mediantibus membris nutritivis.
Set in separacione ista non habent organa, ergo carebunt suis
operacionibus specificis. Set nulla res dum est potest privari
sua operacione specifica. Et iterum erunt ociose ibi, et intel- 25
lectiva sola habebit suam operacionem intelligendi, et hec et
hujusmodi allegantur contra hanc opinionem, que nullam
potest habere racionem, quoniam statim dissolvatur tanquam
festuca,nec auctoritatem nisi apocripham, etque potest exponi
sicut necesse est in hac parte. 30

( Capitidum 2m. de anima sensitiva. )

Sed capita vulgi philosophancium Parisius in alios errores
nephandos cadunt, quibus theologici contradicunt, maxime
in duobus articulis, et de tercio contendunt adinvicem, quidam
veritatem, quidam quod falsum est estimantes. Ab annis 35

18 Methaphisice] xi. 2.

285

decern igitur inolevit o|pinio per hominem erroneum et 82 b 2.
famosum quod ante animam racionalem presupponitur dif-
ferencia substancialis specifica educta de potcncia mateiic que
ponit hominem sub specie animalis, ita quod intellectiva non
5 faciat hoc, set anima sensitiva specialis addita ad naturam
sensitivam animalis communem, sicut anima sensitiva specialis
asini additur super animalitatem ut fiat asinus species animalis.
Set istud porro est contra totam philosophiam Aristotelis et
omnium auctorum. Nam et ipse et sui sequaces dividunt

10 animal per immediata in racionale et irracionale, ut racionale

s sit differencia specifica hominis, nisi vellemus addere mortale.

Set ante racionale nee Porphirius nee Aristoteles nee alii

ponunt aliquid preter genus. Set racionale est in homine a

sola anima intellectiva, igitur ilia ponit hominem in specie

j 5 animalis, et nichil est inter earn et genus. Item una dif-
ferencia specifica sufficit cum genere proximo ad speciem.
Nam Boecius dicit in libro Divisionum, nisi esset penuria
vocabulorum, omnis diffinicio constaret ex genere et una
differencia, id est, ex differencia signata per unum vocabulum,

20 ita quod non essent nisi duo vocabula in diffinicione, ut unum
sit generis et alterum differencie. Sed diffinicio indicat rei
essenciam, ergo una differencia addita generi sufficit ad com-
plendum speciem. Set non est species humana completa
antequam embrio habeat animam racionalem, ergo cum ilia

25 non sit genus, importabit differenciam specificam hominis.
Ergo alia non erit per predicta, quia una sufficit. Item, si
ista differencia ficta faciet hominem in specie animalis, tunc
racionale non faciet set aliquid aliud, quia racionale est aliud
in essencia quam ilia differencia, ut planum est, cum sit sensi-

30 tiva. Quero ergo quid faciet racionale, et | de quo serviet ? 83 a r.
Et arguo sic : omnis differencia addita generi speciem facit :
set species hominis in genere animalis fit per differenciam natu-
raliter eductam, ut dicit hec posicio, et pro nulla alia causa
posset racionale addi, nisi ad constituendum speciem animalis ;

35 ergo cum ante sit constitute racionale serviet de nichilo.

Si dicatur quod ilia que naturaliter inducitur est in potencia
respectu intellective et incompleta, tunc sequitur quod non est

17 Divisionum] p. 641 (ed. Bas. 1570).

:^5

differencia specifica, quia omnis differencia specifica fac it
eciem. nee est ordinata ad ulteriorem differencial, nam
omne quod ordinatur ad ulteriorem differenciam, que specif
est est so balternmn, ut patet in linea predicamentali.

inquitur quod ilia differencia naturalis sit subalterna : et
hoc, tunc est communis homini et alii, ergo non est differencia
specifica hominis. Item si hec differencia perficeret hominem
in specie animalis. tunc si non adveniret anima raciona.

sset sicut species alia animalis que caret intellectu, ut asinus
vel aliud habens solam animam sensitivam. Et possit vivere ic
et moveri et opera animalis exe: secundum proprietatem

sue sr icundum suam. Set asinus quia s

facit non est in potencia ad ulteriorem formam specifica:
ergo nee ilia species animalis potest esse in potencia ad animam
racionalem, quia non poterit anima racionalis recipi in hac 15
specie animalis. sicut nee in asinc vel leone. Ouoniam vero
nullam habent racionem ad hanc insaniam que sit digna solu-
cione. et magis asserunt quan :: : r Nee vi Jeo aliquid

quod posset racionabiliter adduci pro hac fantasia, ideo transeo
ad aliud quod est majus inconveniens. et error pejor, et he
nequior, immo nequissima. Temporibus autem meis non fiebat
mencio c^ istis erroribus, quia cuilibet fuit manifestum qu
:. heretica fuerunt, sicut quodlibet aliud contra j
philosophiam, nee dignati sumus movere questionem de hi
propter stuiticie magnitudinem.

( Capiiidu/K 3-. dc imitate et pluralitate animt

Et est istud secundum de unitate et pluralitate anime intel-
lective. Ponunt ergo quod anima intellectiva sit una ;ro
in omnibus. Palliant ergo errorem suum quando artantur
dicentes quod per philosophiam non potest aliter dici nee p:
racionem potest haberi aliud, set per solam fide::.. S m-
ciuntur tanquam vilissimi hereticL Nam cum meritum
cemeritum sint penes animam et omne opus v
non solum secundum fidem set secundum doctrinam Aristo-
telis in Etki;\ :: secundum omnes philosophos, tunc si on

287

animaesset in omnibus hominibus, sequeretur quod eadem essct
rca vicii et virtutc replcta ct ita eadem esset bona et mala,
justa et injusta, quod esse non potest secundum philosophiam
neque secundum fidem. Item, cum non solum regula fidei
5 set philosophic magna potestas, ut probavi in partibus Moralis
Philosophic, doceat quod virtuti servientes fruentur vita beata
et peccatorcs punientur pena infernali, et anima in morte
hominis separatur ad penam vel ad gloriam, tunc cum non
omnis homo bonus est nee omnis sit malus, eadem anima erit

10 simul glorificata et dampnata, quod est insanum et contra
omnem racionem, et contra fidem, et contra philosophiam, et
sic destruit leges moralis philosophic

Quod autem destruat leges nature potest ostendi sic. Aris-
toteles per totam philosophiam naturalem supponit quod

15 materia propria appropriat sibi formam propriam et e con-
verso. Set anima racionalis in Socrate est forma propria et
perfectiva ejus, ergo, non potest esse [ in alia materia quam 83 b 1.
in corpore Socratis. Et hoc expressius habetur per Aristo-
telem, in casu proposito. Nam hoc modo argumentandi

20 invehitur 30 De Anima contra Pictagoricos, qui posuerunt
animam mutare se de corpore in corpus post mortem. Et
ibi hoc reprobat ; dicens quod materia propria appropriat sibi
formam et e converso, ergo, nee potest una anima separari ab
uno corpore et ingredi in aliud. Ex quo tunc arguo propo-

2=, situm : si per Aristotelem non potest una anima successive
esse in diversis corporibus, ergo nee multoforcius potest esse
simul et semel in diversis. Item Aristoteles dicet iiij° Phisi-
corum, capitulo de vacuo, quod si aliquid unum numero potest
esse in duobus locis, potest esse eadem racione in tribus, et si

30 in tribus potest esse in quatuor, et sic in infinitis. Si essent,
ergo, essent potencie infinite, et ita Deus. Et ideo omnino
procedit hec racio de anima dum est actus et perfeccio
corporis et persone. Nam de anima separata est sicut de
angelo, ut superius est notatum. Item, si una est anima in

& pluribus hominibus, tunc eadem erit simul et semel ignorans

5-6 Moralis Philosophie] Op. Maj. vii. i. Bridges ii. 241 sqq. 20 De

Anima] i. 53. 27 Phisicorum] iv. 76, 77.

a88

et sciens respectu ejusdem, quod est impossibile. Si di-
catur, ut Averrois in 30 De Anima docet respondere ad
hoc argumentum quod diversitas est per ymaginacionem
diversam in diversis hominibus, et ideo anima scit in isto
et ignorat in alio propter aliam et aliam ymaginacionem, 5
considerandum est tunc qualiter ymaginacio impedit intel-
lectum vel operatur ad ipsum. Nam verum est quod virtutes
sensitive deserviunt intellectui, et quando leduntur, ut in stul-
83 b 2. tis naturaliter et in freneticis, quia lesio acjcidit organo
virtutis sensitive, tunc impeditur operacio intelligendi, quia 10
error est in sensitiva et non potest species venire ad intel-
lectum secundum rectum esse et veritatem ; immo destruitur
esse speciei ut intellectus non possit informari, et tunc fit
homo stultus vel amens seu juvenis seu senex. Set si organa
sensitivarum virtutum sint illesa, tunc virtutes sensitive sunt 15
similiter sane et debito modo representant species rerum ipsi
intellectui, et tunc intellectus intelligit et facit operacionem
suam completam, nee impeditur in aliquo. Si igitur exclu-
damus hujusmodi lesionem, planum est quod ymaginacio non
diversificabit intellectum in diversis ut unus sit ignorans et 20
alius sciens respectu ejusdem si unus est intellectus, quia
utrobique est intellectus in sua potestate et virtus sensitiva in
bona et sana disposicione. Quare non faciet ymaginacio hanc
diversitatem, set erit in ipso intellectu, et ita erit ignorans et
sciens. 25

Quod autem Averrois arguit in contrarium, dicens ' si intel-
lectus sit multiplex numero et numeratus secundum numerum
hominum, tunc res intellecta erit multiplex numero '. Istud
est insanum, nee ipse ibi verificat hanc consequenciam. Ex
dictis tamen suis in eodem capitulo et alibi extrahitur fantasia 30
pro hac consequencia verificanda, scilicet, quod ex intellectu
et intellecto fit unum vere et verius quam ex materia et forma,
et ideo si intellectus sit numeratus in hominibus, tunc idem
intellectum seu res intellecta eadem numerabitur cum intelli-
gitur a pluribus. Set multi multipliciter exponunt, quidam de 35
re intellecta et quidam de specie rei apud animam. Si ergo |

2 De Anima] iii. com. 30.

2S9

intcllectum vocet hie rem intellectam ut ex ea et intellectu 84 a 1.
fiat omnino unum. Manifestus est error, nam tunc ex anima
et lapide fieret unum vere et ex eadem anima et equo et
celo et omnibus intellectis fieret unum vere, et hoc est impos-

5 sibile propter duo impossibilia manifesta. Nam nichil com-
ponitur ex rebus distantibus. Set stella intellecta distat ab
homine et ab anima ejus. Et iterum, si vere unum fieret ex
anima et lapide vel stella, tunc esset aliqua res existens in hoc
mundo quod non esset anima nee lapis, set non contingit

10 assignare hoc. Et est ridiculum dicere quod ex anima et celo
vel lapide vel quocunque intellecto fiat unum, ergo verbum
suum, cum dicit ex intellectu et intellecto fit vere unum, hoc
erit de anima et specie rei intellecte que est apud earn. Set
si hoc ponamus, et simul cum hoc quod anime hominum sunt

15 plures, nullum sequitur inconveniens, nam cum infertur quod
species apud animas diversas multiplicabitur, concedo quod
diversa species ejusdem rei potest esse apud diversos, quia res
facit speciem suam secundum omnes diametros, ut ostensum
est in tractatu De speciebus, et ideo, sicut in diversis partibus

20 aeris species sunt ejusdem rei diverse et ad oculos diversorum
veniunt diverse, sic apud intellectus diversos.

Cum vero arguit quod si anima numeratur in diversis, tunc
sciencia que est in magistro generabit scienciam in discipulum
sicut ignis generat ignem, aut nichil sciet discipulus, non verifi-

25 cat hanc consequenciam, et est pessima. Nam suffrcit intellectus
agens pro causa interiori et magister exterius. Magister
enim est sicut agricultor respectu segetis, et sicut medicus
respectu sanitatis. Agricultor | enim et medicus sunt instru- 84 a 2.
menta nature, nam preparant et excitant et juvant naturam que

30 interius operatur. Sic magister facit argumentum veridicum
ad concludendum veritatem, et intellectus agens illuminat
possibilem et facit scire, et hec duo sufficiunt ad hoc quod
sciencia complexorum fiat in anima. Noticia vero incom-
plexorum quantum ad vocem signata fit per magistrum

19 De speciebus] p. 36.
13 erit corr. in marg.

290

exponentem quid est quod per voces significetur. Set rerum
noticia significatarum habetur partim per magistrum ostenden-
tem et exemplificantem, et partim per sensus experienciam
et partim per influenciam agentis. Nam res per doctorem
potest visui ostendi et exemplificari, et species rei venit ad 5
intellectum per sensum, et intellectus agens illustrat, et sic
nascitur in anima habitus cognitivus, et ita per has vias suflfi-
cienter potest fieri sciencia in discipulo, ita quod non oportet
quod sciencia generet se.

Si eciam obicitur quod quilibet gramaticus scit eandem 10
scienciam gramaticam, et quilibet logicus scit eandem scien-
ciam logicam, et sic de aliis scienciis, ergo, omnes habent
eandem scienciam numero in animabus suis ; set eadem res
numero non potest esse in diversis subjectis ; ergo, oportet
quod una sit anima omni, sicut est una sciencia. Et hec est 15
cavillacio involuta valde, et credidi diu quod posset solvi sic ut
dicatur quod sciencia est duplex. Una est habitus anime
cognitivus, quo anima scit aliquid scibile objectum intellectum,
sive sit Deus sive angelus sive eciam aliqua sciencia, ut
gramatica vel logica vel alia. Et hec que est habitus cognitivus 20
in anima diversificatur in diversis hominibus et animalibus,
84 b 1. et numeratur secundum numerum earum. | Set aliter sumitur
sciencia que, scilicet, est objectum intellectus, que est quoddam
scibile et intelligibile, ut alia intelligibilia que debent sciri ab
anima, ut logica, gramatica et sciencie cetere. Et sciencia 25
hoc modo sumpta creditur una et eadem scita ab omnibus qui
sciunt earn, sicut Socrates unus et idem est licet intelligitur
a multis. Set videtur michi modo quod istud non sufficit.
Nam si intelligibile, quod non est sciencia, habeat in anima
habitum cognitivum alium a se, scilicet, scienciam qua sciatur, 30
hoc non est mirum, immo necesse est. Set quod sciencia
habeat scienciam aliam non videtur stare, quia tunc iretur in
infinitum ; qua racione enim una habet aliam, et ilia alia
aliam, et sic in infinitum. Ceterum sciencia, ut gramatica,
logica, vel quecunque alia, est una res et accidens ; et non est 35
accidens corporis, ergo, solius anime. Set omne accidens est
in subjecto suo cujus est, ergo, si sciencia priori modo dicta,
que est habitus cognitivus numeretur secundum animas in

291

quibus est, sic similiter hec sciencia secundo modo dicta. Nee
est dicendum quod hec sciencia est in libris vel in sermone,
quia si libri non essent nee sermo, adhuc potest sciri. Set non
scitur nisi sit aliquid, et in aliquo, set non in alio quam in
5 anima. Et iterum, scriptura et sermo non sunt nisi signa
eorum que sunt in anima, ut vult Aristoteles primo Peryar-
menias. Si igitur sciencia omnimoda sit accidens anime, ergo
sicut anima multiplicatur sic et sciencia, et ita numerabitur
gramatica in diversis et logica, ita quod logica in diversis

10 animabus est una specie et non numero, et similiter gramatica,
et sic de aliis, et per se scitur | non per alium habitum nee per 84 b 2.
aliam scienciam. Causa quare non videatur sic prima facie est
quia videmus quod alia intelligibilia ut homo et asinus et
cetera non generantur, licet a pluribus intelligantur et similiter

15 quia de sciencia et de aliis que sunt in anima unius possunt
homines diversi habere cognicionem, ut Socrates scit virtutem
suam vel vicium vel artem vel scienciam que sunt in anima
sua, et alii homines possunt scire virtutem Socratis vel vicium,
et eis est objectum tantum et non est in animabus eorum.

20 Socrati autem est sua virtus objectum et nichilominus accidens
anime sue. Set sciencia ut logica vel alia non est tantum-
modo objectum respectu animarum que sciunt earn, nee est in
una anima tantum set est in qualibet earum, et ideo oportet
quod numeretur.

2 5 (Capitulum 4m. de composicione anime racionalis.}

Tercium quod hie conculcatur a vulgo philosophancium et
theologorum est de anima racionali, an sit composita ex
materia et forma, et hec sunt partes. Nam quidam dicunt
unum et quidam aliud, et sunt opiniones solempnes contrarie
30 in studio vulgate. Set ego teneo pro certo quod anima est
composita ex materia et forma sicut angeli ; eadem enim est
questio de angelis et de animabus racionalibus. Sunt autem
aliqui qui nimis subtiliantur et volunt quod anima et angelus

6 Peryarmenias] i. t.

292

non sunt in predicamento substancie, nee in potencia generis
alicujus, quia de potencia generis produci non possunt, ergo, si
essent in potencia generis tunc frustra essent ; set natura nichil
facit frustra nee Deus. Et istud fingunt ut sic principia generis
substancie, que sunt materia et forma excludant ab angelo et 5
ab anima racionali, per hoc volentes fingere quod anima

85 a 1. racionalis est | simplex et angelus similiter. Set hec eorum
erronea defencio porro est infamis, quia tota philosophia et
actores clamant quod solum sunt decern predicamenta et quod
hec omnia comprehendunt preter Deum sicut incipit liber 10
De or lu Scicnciarum : Scias nichil esse preter substanciam et
accidens. Si ergo angeli et anime non sunt in predicamento
substancie, tunc facient undecimum predicamentum, quia
predicamentum non est nisi colleccio specierum et generum
seu maneries rerum diversarum, distincta ab alio predicamento. 15
Si enim colleccio qualitatum facit unum predicamentum,
multoforcius colleccio tarn nobilium rerum que sunt angeli et
homines. Et si corpora faciunt unum predicamentum, multi-
forcius spiritus.

Quod vero allegant de potencia generis, dicendum quod 20
potencia generis potest promoveri in speciem, vel per creacionem
vel in tempore, unde sicut secundum ordinem temporis prius
est animal quam equus eductus de potencia hujus generis, sic
secundum ordinem nature prius est substancia quam substancia
spiritualis, et promovetur essencia generis in speciem, set 25
tamen simul duracione sunt, quia simul concreantur. Similiter
certe possent creari corpora celestia et elementa in suis speris,
quia non sunt generata set creata, et ideo secundum eos
accidet quod pellentur extra predicamentum substancie, sicut
spiritus creati. Ceterum, omne quod non est accidens et fit 30
verum subjectum accidentis est substancia vera, quia creator
non est subjectum accidentis, et ideo nee substancia, nisi
equivoce dicatur substancia, non enim erit substancia que
substet accidenti. Sed angelus et anima non sunt accidentia,
et veraciter substant accidentibus, ut sciencie et virtuti et 35

S5 a 2. gracie et glorie et hujusmodi, ergo oportet quod sint | vere
substancie, et ideo oportet quod sint in predicamento substancie.
Set non sunt in eo sicut principia, ut materia et forma, ergo

293

sicut principiata et species, quare componentur ex materia
et forma.

Item, si substancia spiritualis non sit species substancic,
tunc non fiet divisio generalissimi in species. Nam contra

5 substanciam corporalem non cadit aliquid in divisione nisi
substancia spiritualis. Ceterum sic idem esset substancia in
communi et corpus, et tunc corpus esset genus generalissimum
in predicamento substancic, quod est absurdum et contra
Aristotelem et omnes. Item, composicio prima est ex materia

io et forma, et composicio secunda ex subjecto et accidente que
creatur ex prima composicionc, quia materia cum forma causa
est omnium accidencium que fiunt in ea, ut dicitur primo
Phisicorum, et secundum non potest esse sine primo in ullo
genere, quia posterius non reperitur sine priore. Cum ergo in

15 angelis et animabus est composicio ex accidente et subjecto,
oportet quod ibi sit composicio ex materia et forma. Item,
4° Methcororum dicit Aristoteles quod prima materia est tan-
tum materia, forma prima est tantum forma, quicquid est aliud
ab hiis est compositum ex materia et forma. Item, angelus et

20 anima sunt in potencia de natura sua ad multa, ut ad scienciam
graciam et gloriam, et possunt recipere et pati multa, ut patet
in bonis animabus et angelis malis. Et ex alia parte sunt in
actu multiplici et operacione. Set actus et agere debetur rei
racione forme, et potencia et pati et recipere racione materie,

25 sicut vult Aristoteles libro De Gencracione. Item, subjectum
generacionis est compositum, et ideo compositum generatur et
non forma tantum, ut probatum est prius ; ita quod subjectum
generacionis vadit semper per gradus compositos acquirendo j
semper esse compositum plus et plus perfectum usque ultimus 85 b 1.

30 gradus complement veniet qui erit compositus sicut ceteri. Set
hie ultimus gradus in aliquibus fit per operacionem nature, in
aliis per opus supra naturam ut in hominibus. Cum ergo anima
racionalis sit ultimum complementum embrionis humani quod
est compositum, oportet quod hec anima sit composita, ut ejus

35 forma perficiat formam embrionis, et ejus materia compleat
materiam embrionis. Et sic aperitur via ad solvendum

13 Phisicorum] i. 67. 25 De Generacione] ii. 52, 53.

294

cavillaciones in quibus maxime confidit pars adversa. Nam
arguit sic. Materia est in potencia ad formam non ad materiam,
quia materia non est materie set forme, ergo embrio non erit in
potencia nisi ad formam tantum, et ideo anima racionalis est
forma pura non composita. Et per supradicta patet quod 5
magnus error est apud eos qui sic arguunt, et qui propter
hujusmodi errorem et cavillacionem fingunt simplicitatem
anime racionalis. Nam ostensum est quod, sicut una forma est
materialis et in potencia ad aliam, sic una materia est formalis
respectu alterius, et quod materia generis incompleta est in 10
potencia ad materiam specificam, sicut forma generis est in
potencia ad formam specificam, et totum genus ad dififerenciam
specificam compositam, et ideo sine differencia specifica in-
ducatur in esse per naturam, sive per creacionem. Oportet
quod sit composita, et ideo anima racionalis composita est. 15
Unde quod maxime allegant pro se evidenter est contra eos, si
eorum dictum exponatur.

Quod autem alique auctoritates philosophorum exprimunt,
quod sunt substancie simplices et separate a materia, omnes
S5 b 2. intelligende | sunt de materia sensibili et corporali. Nam de 20
anima vulgariter loquimur, et earn nescimus, quia spiritualis
materia nobis est occulta. Quod autem dicitur 70 Methaphisice,
quod materia est qua res potest esse et non esse, loquitur ibi
de materia generabilium et corruptibilium, et sic alias multa
dicit de materia que non sunt intelligenda de materia prima, 25
set de materia naturalium.

{Capitirtum 5m. de virtutibus, utrum sin t partes anime. *)

Quartum quod hie consideratur habet multos errores apud
vulgum, licet sapientes bene senciant in hac parte ; et hec est
magna utilitas et multa consideranda sunt, et fertur con- 30
sideracio super partes anime. Primo enim queritur an potencie
anime sint partes ejus et de substancia anime, ut scilicet
vegetativum sensitivum et intellectivum. Et vacillant sine
causa hie. Nam hoc nomen, potencia, non est nomen datum a

22 Methaphisice] vii. 8.

295

N.mctis, set a Philosopho, ergo judicandum est de hoc secundum
vias philosophic principaliter. Set Philosophus qui vocat
potencias anime, ipse ante capitulum dc potenciis et post
illud potencias vocat partes, quoniam in principio secundi

5 dicit, sicut sc habet tota anima ad totum corpus sic partes
anime ad partes corporis, et in principio tercii dicit, dicamus
de parte anime qua cognoscit et sapit et hec est potencia
intellectiva, et sic pluries potencias vocat partes et e converso.
Item Boecius dicit in Topicis quod sunt partes virtuales, et

10 ideo fallit utraque posicio communis. Una dicit quod
potencie anime sunt accidcncia, et alia dicit quod potencie
anime sunt medium inter substanciam et accidens. Et hec
secunda non solum hie fallit, set est contra principium philoso-
phic Nam non est medium inter substanciam et accidens,

15 quia tunc esset aliquod predicamentum medium inter predica-
mentum substancie et predicamentum accidencium. Prima
eciam posicio fallit per | supradicta, nam vegetativa in plantis 86 a 1.
est vera substancia non accidens, et est forma substancialis
plantarum, in brutis est sensitiva vera substancia et non

20 accidens, ergo, cum sint verius in homine non erunt accidencia.
Et intellectum in angelis est vera substancia, ergo, et in homine.
Item, vegetativum et sensitivum inducuntur in esse per
generacionem, ut prius probatum est. ergo, earum substancia
prius introducitur quam substancia cujus intellectivum est

25 potencia, ergo, non sunt potencie ejusdem substancie. Set
propter hoc ponuntur accidencia, quia ponuntur in eadem
substancia, ergo, non potest hoc esse.

Si dicatur cujusmodi partes sunt, dicendum quod virtuales,
ut dicit Boecius, et ita potenciales, et ideo potencie, et non sunt

30 partes essenciales, quia ille componunt rem sicut materia et
forma, et sunt due tantum, set sunt partes integrates, quia ex
Methaphisicis patet quod omnis pars vel est subjectiva vel
integralis, et integralis aut est duplex tantum, et sic vocantur
essenciales ut materia et forma, aut due et hoc dupliciter,

35 quoniam aut in corporalibus, et sic vocantur partes quantitative,
aut in spiritualibus, et sic vocantur partes virtuales, id est,

3 de potenciis] de Anima ii. 51 sqq. 4 secundi] de Anima ii. 9. 6 tercii]
de Anima iii. 1.

296

spirituales. Et sic evacuantur cavillaciones quas faciunt in
contrarium de partibus. Nam primo arguunt quod anima est
substantia simplex per multas auctoritates que intelliguntur
de simplicitate per privacionem quantitatis corporalis et non
per privacionem parcium virtualium. Item, arguunt quod non 5
sunt partes, quia tunc essent partes integrales, et sic quantita-
tive, non estimantes has partes nisi in corporalibus. Set
decipiuntur, quia partes integrales sunt eque in spiritualibus
ut in corporalibus, unde, sicut cor caput et epar et hujusmodi
partes constituunt corpus, sic vegetativum et sensitivum con- 10
stituunt animam.
86 a 2. Set ad evidenciam istorum | queritur an sint diversa in
essencia et substantia, an una substancia cujus sunt iste
potencie. Et Aristoteles 2° De Anima probat quod diversa
sunt secundum speciem et essenciam, nam facit hoc argu- 15
mentum. Operaciones sunt diverse in essencia et secundum
speciem ut intelligere sentire et vegetari, ergo nature quarum
sunt hec opera. Item, vegetativum in planta differt secundum
speciem a sensitivo in animali, et utraque istarum differt
secundum speciem ab intellectivo in homine, ut planum est. 20
Set vegetativum in plantis est ejusdem nature cum vegetativo
in homine propter opera eadem, et sensitiva in brutis et in
homine propter easdem operaciones sensus, ergo, manifestum
est quod intellectiva et sensitiva hominis et vegetativa non
sunt ejusdem nature specifice. Item, si prius inducantur in 25
esse quam infundatur intellectiva, et educuntur de potencia
materie et intellectus non, tunc non habent nisi potenciam
receptivam respectu intellectus et non activam. Set illud
quod solum habet potenciam receptivam respectu alterius est
diversum in essencia ab eo, ut patet in loco respectu locati et 30
in embrione respectu illius quod creatur (sive sit tota anima
secundum istos, sive sit solus intellectus secundum veritatem),
ergo sequitur necessario quod substancia sensitiva alia est a
substancia intellectiva. Item, partes sensitive sunt diverse
secundum speciem ut visus et ymaginacio et memoria, ut 35
planum est propter operaciones diversas in specie, ergo

14 De Anima] ii. 31.

297

muttoforcius intcllcctivum ct scnsitivum. Item, partes vege-
tative sunt diverse in essencia propter operaciones diversas,
ergo multoforcius hie. Cum autem arguunt quod tunc erunt
multe substancie in anima, cum tamen autores dicant quod est

5 una substancia, dicendum quod est una substancia composita
ex | pluribus partibus, sicut corpus, que partes sunt diverse per 86 b i.
essenciam sicut partes corporis, tamen sit unum per essenciam
ex eis, et hoc est vere unum, quia sicut in corpore resultat
una forma tocius, copulans omnes partes in imitate essenciali,

10 sic est a parte anime quod una natura substancialis resultat
ex partibus pluribus in qua habent unitatem essencialem. Et
ex hac veritate patet quod non sunt potencie anime accidencia
ejusdem substancie, ut ponit opinio dampnabilis vulgata
Parisius, et similiter alia que ponit medium inter substanciam

'5 et accidens destruitur per hoc idem.

(Capitnlum 6m. de partibus vegetative virtutis.)

Partes vero sensitive virtutis ego posui cum omni diligencia in
principio Perspective, quod capitulum est unum in quo totum
vulgus errat medicorum naturalium et theologorum, et est

20 unum de dignioribus capitulis que misi, continens sapiencie
potestatem. Partes vero vegetative sunt note, tres enim sunt
principales. scilicet, nutritiva, augmentativa, et generativa, et
jam superius tactum est de eis ubi facta est locucio de
generacione animatorum. Et ibi patuit tota operacio genera-

25 tive. De operibus vero principalibus nutritive et augmentative
disputavi copiose in hiis que de vacuo in superioribus conscripsi,
nam principalis difficultas in hiis operibus est quomodo unitur
substancia alimenti partibus solidis corporis. Et ego omnes
posiciones famosas reprobavi, et pro sentencia tenui et teneo

30 quod substancia alimenti non sit incorporea set retinet proprie-
tatem corporalem, quia natura supponit semper corpus in
omni operacione sua, tarn in generacione quam in corrupcione
et omnibus. | Set hec corporalis substancia alimenti non retinet 86 b 2,
suas dimensiones divisas et distinctas a corpore in quod con-

18 Perspective] Bridges ii. 6. 26 superioribus] Brewer, Op. Tert.

pp. 149 sqq.

R. B. IK X

298

vertitur, immo tanta est virtus anime quod ipsum corpus
animatum nutriendum convertit corpus nutrimenti in se et fit
una substancia ex eis, et per consequens una dimensio corporalis.
Et ideo non exigitur vacuum in quo alimentum recipitur nee
sunt duo corpora simul. Partes vero vegetative sunt digestiva, 5
expulsiva, retentiva, attractiva, ut Avicenna docet primo De
Aninia. Digestio fit per calidum et humidum, expulsio per frigi-
dum et humidum, attraccio per calidum et siccum, retencio per
frigidum et siccum, ut ibidem dicit Avicenna. Qualiter vero fiat
digestio quadruplex in animalibus, et in quibus locis, et quomodo jo
in plantis non est tercia digestio secundum Aristotelem 2° De
vegetabilibus alium tractatum desiderat, sicut de spiritibus et
de aliis multis per singula capitula omnia que misi. Nam
librorum perfectorum composicio habet hec expedire. Facio
tamen modo mencionem de hiis duobus dignioribus et specia- 15
libus, quia cum jam dictis coincidunt, et immensam habent
difficultatem, et contrariantur medici et naturales, et multa
falsa vulgantur. Set elongantur a serie istius persuasionis.
Et causa principalis est quia omitto hec et multa quia tempus
non habeo. Nam in aliis consideracionibus meis certificavi 20
de hiis, set non habeo scripturam ad presens. Et in tractatu
alkimistico quern divisim Johannes habet ab operibus tanguntur
radices circa ista.

{Capitulum Jm. de partibus intellective virttitis.)

Partes vero intellectus estimantur esse diverse per essen- 25
ciam et hoc multis modis, et hie sunt crudeliores errores quam
alibi. Nam ponitur quod agens sit pars anime, quod est
improbatum in 2° parte Primi Operis, deinde in hoc Tercio
87 a ]. Opere explanavi hoc, et solvi objecciones | contrarium. Dato
vero quod solum sit intellectus possibilis in homine, adhuc est 30
Jabor quasi infinitus circa ejus partes. Nam omnes questiones
delibero arbitrio, que modo fiunt fere innumerabiles, fundantur

6 De Anima] p. 2 c. 1 (p. 6, ed. 1508). 1 1 De vegetabilibus] de Plantis ii. 1.
21-22 tractatu alkimistico] Op. Tert., Duhem, pp. 184, 188, &c. 28 Primi
Operis] Pars. 2, cap. v. (Bridges iii. 44), Op. Tert., Brewer, p. 75.

13 omnia] omni M.

299

super questioncm banc, an anima racionalis habcat racionem
ct voluntatcm tanquam partes diversas secundum substanciam
vel secundum racionem ct nomen et opera. Et dominatur
intencioni mee ad presens quod una est substancia, habens
5 diversas operaciones et diversa nomina et diversas compara-
ciones, que primo cognoscit et eadem appetit cognita, sicut
Aristoteles vult in hoc verbo : intellectus speculativus per
extensionem fit practicus, quia quod theologi vocant racionem
et voluntatem vel intellectum vel affectum philosophus vocat

ic intellectum speculativum et practicum. Cum ergo dicit in
tcrcio Dc Anima quod intellectus speculativus veritatis fit
practicus per extensionem ejus ad amorem veritatis cognite,
ut earn velit opere complere, patet per ipsum quod eadem res
est que primo speculatur, et que secundario eciam vult quod

15 speculatum est. Ceterum omnes operaciones quotcunque vel
quantumcunque diverse fiunt ab eadem potencia agente,
dummodo hee operaciones sint adinvicem ordinate ut lucere
et calefacere, nam lux solis primo generat lucem in materia
aliqua, et secundario calorem. Sic est hie, quoniam cognicio

2c et amor adinvicem ordinantur, cognicio enim est propter
amorem. Item, in vanum potencia anime cognosceret veri-
tatem, nisi posset earn amare, quoniam si alia potencia per
essenciam ab ilia que cognoscit amaret, tunc cum potencia
amativa non potest excitari ad amorem nisi per cognicionem,

25 si igitur ilia non cognoscit, nunquam excitabitur, quia diverse
potencie per essenciam non excitant se ad operaciones suas,
ut visus et auditus. Item, ilia potencia que amat est
racionalis non irracionalis, et inteljlectiva. Nam Aristoteles 87 a 2.
vocat earn intellectum practicum, ergo habet operacionem

30 racionis et intellectus, ergo speculatur primo et postea vult et
amat, et ideo dum speculatur vocatur speculativus, dum amat
vocatur practicus, quia praxis est operacio, et probacio amoris
est exibicio operis secundum Gregorium. Item, sicut a parte
intellectus est virtus cognitiva et appetitiva sic a parte sensus,

35 set eadem virtus anime sensitive primo apprehendit et secundo
desiderat secundum Aristotelem 30 De Anima, nee unquam

7 Aristoteles] De Anima iii. 46. 33 Gregorium] Horn, in Evang. ii. 30

Probatio ergo dilectionis, exhibitio est operis.

X 1

3°°

distinxit unam ab alia, ergo ordo nature exigit ut eadem
virtus cognoscat et secundario appetat.

Item, secundum opinionem theologorum arguo, omnes enim
volunt quod vegetativum sensitivum et intellectivum sint
eadem substancia simpliciter, non habens partes diversas 5
in essencia, ergo, secundum eos intellectivum non habebit
partes diversas in essencia, quia plus differunt potencie tocius
anime quam potencie anime intellective. Concedo igitur
posicionem eorum in hac parte, set non in precedentibus. Et
cum obicere possunt quod operaciones anime intellective sunt 10
diverse per essenciam, scilicet, intelligere et velle, ergo et
potencie, et jam probatum est quod potencie tocius anime sunt
diverse secundum speciem, eo quod habent diversas operaciones
in specie, dicendum est quod hoc argumentum tenet ubi opera-
ciones non sunt adinvicem ordinate, sicut sentire intelligere et 15
vegetari, set hie ordinate sunt. Si obiciatur quod Aristoteles
determinat in 30 De Anima de intellectu, et in libro De
Memoria et Reminiscencia docet de hac parte anime que est
reminiscencia, ex quo videtur quod plures et diverse sunt
partes anime, dicendum est quod non est diversitas nisi in 20
operacione ejusdem potencie, et de una operacione deter-
5;b 1. minat | 30 De Anima, et de alia quia habet diversitatem et
difficultatem determinatur in alio libro. Si vero adhuc dicatur
quod memoria apud Avicennam ponitur diversa potencia ab
estimacione tarn in operacione quam subjecto, nam memoria 25
est in posteriori parte ultime concavitatis cerebri et retinet
species, estimativa est in prima parte illius concavitatis et
recipit species, et non est idem recipere et retinere, ut Avicenna
ponit exemplum in cera que recipit et retinet et in aqua que
recipit tantum (et hec patent ex principio Perspective), set 3°
estimacio est loco intellectus in brutis, ut Avicenna docet in libro
De Animalibns et reminiscencia respondet memorie, ergo erit
diversa ab intellectu sicut memoria ab estimacione : respondeo
quod secundum veritatem memoria et estimacio sunt una
virtus secundum substanciam que diversas operaciones exercet 35

17 De Anima] loc. cit. De Memoria et Reminiscencia] c. ii.

30 Perspective] Op, Maj. ii. 5, 10, ed. Bridges. 32 De Animalibus]

xii. 7.

301

in diversis partibus ultime concavitatis, et hcc diversitas
operacionum rcquirit divcrsitatem parcium illius concavitatis,
quia siccum bene rctinet et humidum bene recipit, et ideo
ultima pars illius concavitatis siccior est ut bene retineat
5 species, et propter hoc non est diversitas hec subjecti propter
diversitatem virtutis, sed propter necessitatem operacionum
diversarum, propter quod cum reminiscencia respondeat
memorie, non oportet quod reminiscencia sit diversa potencia
ab intcllectu, immo minus differet ab eo quam memoria ab

10 estimacione, quoniam operaciones iste, que sunt intelligere et
reminisci, non requirunt diversa subjecta nee instrumenta, sicut
operaciones memorie et estimacionis. Quia | anima intellectiva 87 b 2.
non est alligata organo. Si vero dicatur quod Augustinus et
theologi ponunt partes ymaginacionis memoriam intelligen-

15 ciam et voluntatem, dicendum est quod hec particio non est nisi
secundum actus et habitus non secundum virtutes. Et in hoc
concordat quod dicit intelligenciam formari a memoria, quod
non contingeret si essent diverse virtutes, quia hec diversitas
virtutis esset secundum naturam et essenciam et speciem,

20 sicut est de visu et auditu. Unde quod acies intelligencie
formetur a memoria hoc non est aliud nisi quia eadem virtus
anime, scilicet, intellectus ipse sive anima intellectiva post
primam apprehensionem, interveniente quiete vel oblivione,
recuperat intelligenciam per species quas ipsa anima habet.

25 Unde secundum quod recolit sic est memoria sive reminis-
cencia. Si vero quod habet primas apprehenciones sic dicitur
intelligencia. Et secundum quod appetit post primam appre-
hensionem vel post secundam, dicitur voluntas et affectus.
Unde operaciones sunt diverse. Et nomina virtutis ejusdem

30 secundum quod habet diversas operaciones diversificantur et
non sunt diverse virtutes sicut sensitivum et vegetativum et
intellectivum.

Ex quibus patet quid dicendum est de libero arbitrio, de quo
multe opiniones sunt contrarie. Nam quidam ponunt ipsum

35 a parte affectus et voluntatis, quidam a parte racionis, quidam
utroque modo, propter verbum Augustini qui dicit quod
liberum arbitrium est facultas racionis et voluntatis. Set si

36 Augustini] de Trtnitate x. n.

3°2

racio ct voluntas essent diverse potencie, impossibile esset
quod de essencia liberi arbitrii essent racio et voluntas,
quia ex duabus potenciis diversis non fit una, sicut nee
ex visu et auditu. Et ideo una est potencia habens opera-
88 a i. ciones | diversas set ordinatas. Et quia istud non verificatur 5
a theologis, ideo omnes quesciones suas quas faciunt de parti-
bus ymaginacionis et de libero arbitrio, quas multiplicant in
infinitum, vacillant, quia fundamentum non habent verificatum
et certificatum.

(Distinccio qaarta de generacione non recta.) 10

(Capitnlum im. de monstrnosa generacione.)

Postquam dictum est de recta generacione animatorum,
dicendum est de monstruosa et peccatis et erroribus nature
operands in generacione. Aristoteles quidem 20 Phisicorum
docet hujusmodi peccata posse fieri in operacione nature, sicut 15
accidit in operacione artis, ut sicut scriptor scribit bene
aliquando secundum artem, aliquando propter ineptitudinem
pergameni vel encausti vel calami male scribit et errat in actu
scribendi, sic natura aliquando bene agit et regulariter sine
errore, aliquando vero errat in sua operacione. Et sic accidunt 20
ea que fiunt a casu in naturalibus et fiunt peccata et errores
et encia per accidens, que vocantur encia in minore parte, ut
sextus digitus et pluvia in diebus canicularibus et cauma in
hyeme.

Set considerandum est quod peccata differunt a monstris. 25
Peccatum est omnis deformitas et error quod contingere potest
in operacione nature, set tunc dicitur peccatum tantum, et non
monstrum, quando accidit error ex superfluitate materie vel
diminucione, ut quod homo habeat sex digitos vel quatuor
tantum in una manu, quod habeat duo capita, sicut pluries 3°
contingit in mundo, et dividuntur abinvicem usque ad umbeli-
cum, et pugnant adinvicem, et uno comedente alius cessat, et
uno moriente alius vivit ad tempus, scilicet, per aliquot dies
set paucos propter infeccionem et putrefaccionem ; ex quo |
88 a 2. patet quod habent animas racionales diversas, et hoc contingit 35

14 Phisicorum] ii. 77, 82.

3°3

ex superfluitate seminis, ct natura sollicita in sua opcracione
quando videt quod non potest totum semen formare in uno
individuo format in duobus ne si relinqueret materiam
informem ipsa putrcfieret et corrumperet subjectum et ideo
5 natura facit quod minus malum est, et producit individuum
supcrfluum ut partem vcl totum. Et hoc facit ex intencione
secundaria non principals, et ideo per accidens, et propter hoc
vocatur ens per accidens.

Set quando individuum alterius speciei seu totum sive pars

io producatur, tunc non est solum peccatum set monstrum, ut
cum mulier enixa est vitulum vel aliud animal, ut legimus in
historiis. Et quod Alius hominis habuit caput arietis, ut
exemplificat Avicenna i8° De A?iimalib?is. Et sic de brutis
animalibus quod faciunt filios alterius speciei, unde omne

15 monstrum est peccatum, set non convertitur. Et causa
monstri duplex est, aut propter commixtionem diversorum
seminum sicut mulus generatur ex asino et equa, et ex cane et
lupa generantur catuli, et sic plures, aut contingit ex aliqua
figuracione celesti, ut Avicenna docet libro memorato. Nam

20 quando complentur motus planetarum alciorum et quando
conjuncciones eorum perficiuntur secundum multas revolu-
ciones annorum, fiunt hujusmodi monstra precipue propter
conjuncciones Jovis cum aliis planetis, set maxime penes
conjuncciones ejus et Saturni, quarum una est in omnibus

25 viginti annis et alia in omnibus ducentis | quadraginta annis 88 b 1.
et tercia in omnibus nongentis sexaginta annis. In hiis
conjunccionibus variatur natura multum tarn in generacione
monstruosa quam in recta et fiunt diluvia et terremotus et
aeris ignes ut comete et alie impressiones inflammate et

30 gravitas accidit annone et monstra predicta et multa, sicut in
aliis scripsi.

Set considerandum est quod hujusmodi peccata et monstra
non cadunt in plantis set in animalibus. Nam partes anima-
lium sunt determinate in numero et figura propter nobili-

35 tatem sue nature, et propter hoc quando occurrit aliud quam
quod determinatum est in natura animalis, tunc accidit

13, 19 De Animalibus] f. 63 a 1, ed. 1508. 30-31 in aliis scripsi] see

Op. Maj. i. 256, ed. Bridges.

3°4

deformitas et ideo peccatum ut in sexto digito vel duobus
capitibus. Set in plantis, ut Aristoteles dicit libro De Vege-
tabilibns, non sunt partes determinate, et ideo, licet multipli-
centur rami et folia et fructus, nulla est deformitas, et propter
hoc non accidit ibi peccatum ex superfluitate materie vel 5
diminucione. Ceterum non accidit ibi monstrum, licet una
planta habeat partes diversarum plantarum secundum speciem,
ut aliquando nascuntur poma et pira in eadem arbore et hoc
secundum diversas species pomorum et pirorum et aliarum
arborum que vel per insercionem fiunt vel per solam opera- 10
cionem nature. Nam non est tanta distinccio plantarum nee
tarn determinata natura sicut in animalibus, et maxime in
proprietatibus exterioribus, ut in figura et colore et partibus
set respectu diversitatis in animalibus, videtur quod plante
b 2. quasi omnes habeant solam diversijtatem in numero sicut 15
essent homines ejusdem speciei, quoniam multi assimilantur
externis in cortice et ramis et foliis. Non enim videtur in
eis manifesta diversitas specifica, sicut in animalibus que
habent figuram et colorem et partes in manifesta diversitate.
Et quia sic est, ideo deformitas que accidit in animalibus 20
ex produccione alterius in specie et ex commixtione
parcium diversorum animalium non notatur in plantis propter
similitudinem plantarum adinvicem. Et ideo nulla de-
formitas ponitur quando ex una radice et uno stipite
nascitur unus ramus de piro, et alius de porno unius speciei, 25
et alius de porno alterius. Et non solum deformitas
in animalibus hoc facit, set plenior naturarum diversitas
propter quam non possunt adinvicem salvari individua diver-
sorum animalium, requirunt enim distincciora nutrimenta.
Set plante omnes sunt terre affixe et humorem recipiunt 30
eundem set aliter digerunt per diversas vires anime quas
habent.

Quod autem textus Aristotelis propter translacionem malam
convertitur ad contrarium jam dictorum, et similiter exposicio
Averrois Commentatoris non habet veritatem. Arguunt enim 35
quod natura magis sollicita est circa generacionem hominis

2 De Vegetabilibus] de Plantis i. 2.

305

quam brutorum, ct circa generacionem bruti quam plantarum,
et ideo si in plantis non accidant pcccata et monstra, tunc nee
in animalibus et maximc in hominibus monstra non permittet
natura. Et jam patet solucio, quia bene contingunt consimilia
5 in plantis et animalibus, set non est peccatum in plantis, sicut
est in animalibus propter causas dictas. Deinde potest dici
quod argumentum hoc non valet, licet natura sit magis sollicita
circa hominem etc., tamen propter nobilitatem animalium
respectu plantarum et propter nobilitatem hominis respectu 89 a r.
10 brutorum, difficilius est complerc hominem quam brutum et
animal quam plantam. Cicius enim impedimentum potest
accidere in magna operacione et nobili quam in viliori, sicut
patet tarn in artificialibus quam in naturalibus. Et ideo
plures enormitates contingunt in filiis hominum quam bruto-
15 rum. Nam tot videmus homines claudos surdos gibbosos a
nativitate et aliis diversitatibus erroneis lesos, et hujusmodi
non videmus contingere in brutis nisi rarissime. Et hoc est
propter nobilitatem hominis quam difficile est complere et non
propter quod natura sit minus sollicita vel aliquid neclexerit
20 in hac parte. Et ideo plura peccata contingunt in hominibus
quam in brutis, et in animalibus quam in plantis, quicquid
mala translacio Aristotelis et Commentatoris innuant, vel
malus intellectus suarum translaccionum. Et si asserunt quod
non vidissent in regionibus suis, videmus tamen contrarium
25 contingere in effectu, et ideo hujusmodi objecciones vane
sunt.

(Capitulum 2"'. de generacione per division em.)

Dictum est igitur de generacione in universali et in particu-
lar! de generacione elementorum et de generacione mixtorum,

30 et de generacione plantarum et brutorum et hominum, et non
solum de generacione recta set de erronea, nunc autem com-
plenda sunt duo alia de generacione animalium. Quedam enim
nascuntur ex divisione animalis, ut cum anguilla dividatur in
partes diversas secundum latitudinem, partes vivunt et sunt

35 animalia, ut Aristoteles dicit libro De Anima\ et sic de

35 De Anima] i. 58. 93.

3o6

89 a 2. serpentibus | et apibus et pulicibus et omnibus anulosis.
Anulosa dicuntur hec que componuntur ex partibus rotundis
ad modum anulorum. Set quia non habent organa necessaria
vite, ut os et locum digestionis et hujusmodi ideo vivere non
possunt nisi ad tempus. Qualiter autem fiat anima in partibus 5
diversis quoniam semper et vix unquam solvitur aliquid quod
est dignum. Majores enim solebant dicere et michi aliquando
visum est quod virtus celi continue alterat partes talium
animalium dum sint in toto, et disponit ad animacionem,
propriam educens animam in eis de potencia materie, ita quod 10
nichil deficit eis nisi racio totalitatis quam recipiunt per
divisionem. Oportet enim quod sit totum et non pars quod
est animal. Set istud stare non potest quoniam natura nichil
facit frustra. Set hec educcio anime frustra est nisi sit divisio,
et divisio non est in potestate nature set in hominis voluntate, 15
ergo, hoc non potest esse. Item, sic possunt per virtutem
celi alia animalia alterari, ergo, in omnibus aliis educentur
sicut anime et partes, et fient animalia post divisionem, ut
in homine et in asino et aliis. Item, plura corpora nullo
modo possunt habere eandem animam, ergo, nee plures anime 20
idem corpus nee eandem partem corporis.

Dicendum igitur quod per divisionem corporis fit divisio
anime, et sic manet anima in parte qualibet et cum illud quod
fuit pars fiat totum, erit animal. Set obicitur quod anima est
impartibilis et indivisibilis, ergo non potest dividi. Dicendum 25
est quod hoc est verum de intellectiva anima, non de sensitiva |

89 b 1. et vegetativa et precipue in brutis, quia anima intellectiva est
substancia spiritualis sicut angelica natura, set ad hanc spiri-
tualitatem non potest anima sensitiva pertingere quia educitur
de potencia nature et ideo quodammodo corporalis est. Set 3°
maxime assimilatur nature spirituali inter omnes formas eductas
de potencia materie corporalis. Et quia corporalis est ct
educta de potencia materie, ideo potest dividi per divisionem
corporis saltern per accidens, licet primo et principaliter non
cadit divisio super earn. Si dicatur quod tunc anima erit 35
extensa secundum extensionem parcium, set anima est in
qualibet parte tota, dicendum est quod hoc verum est de
anima racionali quia est tota spiritualis, et non habet propor-

3°7

cionem ad quantitatcm corporalem, nee situm in corpore,
ut prius determinatum est in quescionibus de Angelis, set
non est hoc verum de anima sensitiva et precipue in brutis,
immo quia est educta de potencia materie corporalis etquante.
S Ideo oportet quod extendatur ad modum formarum substan-
cialium, hoc est ut pars anime sit in parte corporis, sicut pars
forme substancialis ignis est in parte ignis. Inter tamen
omnes formas eductas de potencia materie quante et extense,
hec maxime recedit a quantitatis proprietate quia nobilior est

ioet magis assimilata spiritualibus. Dicit tamen Aristoteles
2° De Anima quod sicut se habet tota anima ad totum corpus
sic pars anime ad partem corporis et ideo pars est in parte. Et
sic extendit secundario ad extensionem corporis. Set si dici-
tur quod tunc si pars hominis dividatur vel pars asini vel

15 leonis vel bovis, quod partes fiant | animalia, dicendum est 89 b 2.
quod non sequitur. Et potest dici hie duobus modis. Unus
est quod anima vegetativa habet majorem potestatem in plantis
quam in animalibus et anima sensitiva habet majorem in
brutis quam in homine, quia planta non habet aliam per-

20 feccionem nee sua anima est in potencia ad aliud cui debeat
famulari. Nee sensitiva in brutis est in potencia ad aliud, set
est domina sui. Non sic vegetativa in animalibus nee sensi-
tiva in homine quia sensitiva et vegetativa in homine impe-
diuntur multum ab operibus suis propter opera intellective cui

25 deserviunt. Et ideo non habent ibi plenum dominium sui nee
similiter vegetativa in brutis.

Et inde est quod cum planta sit vilior bruto et brutum
vilius homine, accidit quod similiter animalia viliora habent
animam sensitivam in majori vigore et potestate, dico primum

30 gradum anime sensitive, in quo communicant dominia anima-
lia, nam alia nobiliora habent multas nobiles virtutes anime
sensitive que sunt in eis loco intellectus, ut sunt ymaginacio et
cogitacio et estimacio, respectu quarum natura prima sensitiva
est in potencia et eis famulatur, sicut sensitiva in homine

;r deservit intellective. Et quia sic est, ideo hujusmodi animalia
vilia habent primam naturam sensitivam et valde fortem et

11 De Anima] ii. 9.

3o8

potentem, et ideo non corrumpitur pars anime talis quando
a toto separatur, sicut accidit in aliis ubi non habet tantam
virtutis potestatem. Ceterum potest dici quod licet natura
prima anime sit debilior in nobilibus animalibus quam in aliis,
tamen habent alias virtutes nobiles que non sunt in anulosis. 5
Cum ergo fit unum ex omnibus virtutibus anime in eodem |
90 a 1. animali, et fit una anima vera per essenciam quod repugnabit
virtuti nobiliori, repugnabit virtuti ignobiliori racione unionis
ejus cum nobiliori. Set nobiliori virtuti repugnat vivere post
divisionem corporis, quia nobilia cum difficultate generantur 10
set de facili corrumpuntur, ut cor quod est nobilius in corpore,
si parum ledatur moritur, et per consequens totum animal.
Non sic si aliud membrum ledatur ita parum, et ideo virtutes
anime nobiles non dignantur destitui ab esse suo nobili quod
habent in toto, set statim corrumpuntur. Et quiaeis uniuntur 15
virtutes ignobiles in unitate essencie ideo pereunt cum eis
in partibus divisis quando ipse pereunt per divisionem tocius.

( CapiUtlum 3m. de generatis ex putrefaccione. )

De generatis vero ex putrefaccione, licet multa dicantur,
tamen videtur michi quod Veritas hujus rei consistit in uno 20
verbo Averrois quod dicit in 70 Methaphisice, scilicet, quod
idem facit virtus solis in materia putrefacta quod virtus
patrum in seminibus. Et ideo, sicut virtus patrum seu paren-
tum producit prolem de potencia seminis, sic virtus solis vel
celi potest alterare materiam et producere hujusmodi animalia 25
vilia.

Si obicitur quod nullum inanimatum est nobilius animato,
et omne generans est nobilius generato, ad hoc potest re-
sponded sufficienter quod per virtutem celi intendit Averroes
non solum virtutem corporis celestis, set ejus motoris qui est 3°
substancia spiritualis divina et angelica. Et ideo, licet natura
corporalis sola in celo non sit nobilior anima, tamen virtus
90 a 2. divina vel angelica que | celos movet et regulat est nobilior
anima. Et ideo attribuitur accio ista non tantum corpori
celesti, set ejus motori. 3o

21 Methaphisice] see xii. com. 31.

Opera hactenus inedita Rogeri Baconi

Fasc. IV

LIBER SECUNDUS

COMMUNIUM NATURALIUM
FRATRIS ROGERI

DE CELESTIBUS

PARTES QUINQUE
EDIDIT

ROBERT STEELE

OXONII

E TYPOGRAPHEO CLARENDONIANO
M CM XIII

HENRY FROWDE

PUBLISHER TO THE UNIVERSITY OF OXFORD

LONDON, EDINBURGH, NEW YORK, TORONTO

MELBOURNE AND BOMBAY

»»•**

NOTE

The present fascicule contains the completion of the Mazarine MS .
of the Communia Naturalium. Fasc. V will include the remainder of
Bacon's Naturalia. As my first aim is to give as faithful a transcript
of what the manuscripts say as possible, I shall hope to be excused
for giving this book the title I found in the manuscript I am printing,
however well-founded the objections to it are.

Professor Little's promised publication of the missing portion of
the Opus Tertium and the fact that his MS. does not contain the
* de celestibus ' (pp. 419-41) relieves me of the necessity of examining
in detail Professor Duhem's conjectural reconstruction of that work.
I am, personally, convinced that there must have been at least two
forms of the work prepared, if existing manuscripts are to be trusted.
Parts I and II of this book were at one time included in the Compendium
Philosophic (see pp. 316, 342) : several chapters of Part V coincide to
some extent with the Opus Tertium MS. of M.Duhem (see pp. 419-41),
chapter 18 being found in the Compendium Philosophie diff. 4
(cited as S).

For Parts I— III (pp. 309-84) we have in addition to the Mazarine
MS. a very good text in Digby 76 (cited as O), which has been suc-
cessively the property of Leland, John Dee (' 1556, May 18, Londini,
emi ex bibliotheca Lelandi '), and Sir Kenelm Digby. We have no
other text for Parts IV or V, though some help is obtained by the parallel
passages in the Opus Majus and Tertium, or in the Compendium Philo-
sophie above referred to. I have to renew my thanks to Mr. Herbert,
Mr. Bywater, and the Clarendon Press for most valuable assistance.

Robert Steele.
Savage Club, London.

ERRATUM FASC. Ill

p. 244, note 12. 30 maximum] minimum MSS.

SUMMARY OF CONTENTS

PAGE
Pars Prima de corporibus.

Cap. I ^an corpora se tangant in puncto) .... 309

2' (de divisibilitate corporum in hoc mundo) . . 317

3 (de corporibus mobilibus motu recto) . . . 322

4 (quod nullum corpus esse sextum) .... 331
Pars Secunda de figuris celi et mundi.

Cap. 1 (de flguracione corporum mundi) .... 340

2 (de figura celi) 342

3 (de figuris elementorum) 349

(4) (de figuris elementorum secundum alios) . . 355

5 (de consideracione mirabili) 366

Pars Tercia (de mundo).

Cap. 1 (de finitate mundi) 369

2 (de unitate mundi) 373

3 (quod non potest esse corpus extra mundum) . '377
Pars Quarta (de numero, motubus, et figuracionibus celorum).

Cap. 1 (de motubus celorum) 385

2 (de numero celorum) 387

3 (an sit decimum celum) 388

4 (de differentia orbium secundum speciem) . . 393

5 (de stellis et sideribus) 395

6 (de motoribus stellarum) ...... 397

7 (quod Stella differt ab orbe) 401

(8^ (de diversa superficie stellarum et orbium suorum) 403

(9) (de motu stellarum per se aut per motum orbis) . 403

(10) (de figura stellarum) . . . . . . 412

Pars Quinta (demagnitudineetaltitudine et spissitudine celestium)

Cap. 1 ^de quantitate arcus terre) 414

(2) (de duobus motubus principalibus celorum secundum

Ptholomeum) 418

(3) (de motu Solis) . 420

(4) (de motubus Lune et planetarum) .... 421

5 (de motubus Veneris et Mercurii) .... 422

6 (de sentenciis aliorum qui imitati sunt Ptholomeum) 423
(7) (de sentencia Alpetragii, qui nititur reprobare sen-

tencias predictorum, et opiniones naturalium stabi
lire) . . .

8 (de alio motu a primo mobili) .

9 (de motu proprio orbis stellati)

10 (de causis apparencium in celo secundum Alpe

tragium) 1

11 (de dubiis circa opiniones istas)

12 (de opinione probabili) ....

(13) (de ecentricis et epiciclis orbibus planetarum)

(14) (de quadem ymaginacione modernorum)

(15) (de sentencia Ptholomei) ....

(16) (de altitudine planetarum)

(17) (de objectis contra posicionem naturalium)

(18) (de motubus planetarum secundum Ptholomeum)

(19) (de motu octave spere)

424
426
426

428
429

431
433
437
439
441

443
446

454

cell superficies plevaa

p. 344.1.29

c dL e f q, b

p.34J.l.23

orlens Cetum occL&ejis

line& contingents terram

p.370.l^O

I iic i pit secundus liber Communium Natura- y.*u
Hum, qui est de eeles/ibus, tit de celo et mundo,
cujus hec est pars prima {de corporibus, habens
capitula quatuor).

5 Capitulum primum (an corpora se tavgant in pnnclo).

Prima igitur Veritas circa corpora mundi est quod non est o. i a.
unum corpus continuum et unius nature, licet hoc posuerunt
aliqui, ut Parmenides et Mellissus, ut patet ex primo Phisi-
corum et alibi. Nam in precedentibus ostensum est auctoritate

io Ptholomei et Alacen in libro Aspectuum et per consideracionem
instrumentorum astronomie quod radii stellarum qui non
cadunt ad angulos rectos franguntur antequam ad nos per-
veniant. Set fraccio radiorum non est nisi ubi corpus secun-
dum a primo est diversum in superficie et natura, ut prius

15 ostensum est. Oportet ergo plura corpora et diversa secun-
dum superficies et naturas esse in hoc mundo. Item ilia
fraccio est inter incessum rectum et perpendicularem ducendam
a loco fraccionis, ut probatum est prius. Set hoc esse non
potest, nisi corpus secundum sit densius primo, sicut ibidem

20 ostensum est, quare erit aliquod corpus rarius et aliquod
minus rarum. Set propter solam diversitatem corporis penes
densitatem vel densum et rarum non est fraccio, ut in parte
aeris superiori et inferiori, ergo oportet quod sint corpora
diversa. Item ad sensum videmus motum rectum et circu-

25 larem. Nam videmus ignem ascendere et terram descendere
motu recto, et Stellas moveri circulariter. Set isti motus
sunt diversi in natura et specie, quapropter et mobilia motu
recto et circulari erunt diversa in specie et natura, precipue
cum I non solum propter magnitudinem, supra quam est motus 91 a 2.
cvel circa quam est diversitas in motibus quantitatum, ut

1 Incipit . . . primum om. O 8 aliqui, ut om. O 22 densitatem vel om. O
23 sint] sicut corr. O 27 et alt. om. O 30 quantitatum, ut] quam tamen O

K. B IV Y

3i o

5° Phisicornm affirmatur. Set, ut Aristoteles vult primo
Celi et Mundi, et Averroys exponit et asserit quod hec di-
versitas motuum est magna propter diversitatem magnitudinis
mote, quia una, scilicet, est recta naturaliter et rectarum
dimensionum ut elementum, et alia rotundarum ut celum, 5
licet non sit facile ostendere cujusmodi figuram rectam habet
elementum, et quam debet habere quod elementum, de qua
posterius est considerandum.

Item, licet corpus rectum potest moved motu circular!, non
tamen ex natura sua set accidentaliter et preter naturam 10
specificam, quia corpus simplex non potest habere duos motus
naturales diversos in specie. Oportet enim secundum Aristo-
telem et Averroys primo Celi et Mundi quod ex diversa
natura specifica causentur motus diversi in specie, quapropter
O. 1 b. corpori recto erit motus circularis accidentalis. Set | omne 15
accidentale reducitur ad aliquod essenciale. Quod enim
accidit uni, oportet quod sit essenciale alteri, ut vult Averroys
primo Cell et Mundi et ex Metaphisica manifestum est, omnes-
que hoc concedunt quod omne accidens reducitur ad aliquod
per se et essenciale. Ergo motus circularis erit necessario in 2°
aliquo corpore diverso secundum speciem a corpore recto.
Item nullum accidentale est perpetuum, ut ostensum est prius
per Aristotelem 8° Phisicorum. Motus autem circularis potest
perpetuari, ut videmus in celo sine interrupcione. Quapropter
non erit solum accidentalis, set si uni corpori est accidentalis, 25
erit alteri essencialis, alteri dico secundum speciem.

Item corpus circulare est dignius quam rectum et motus
circularis quam rectus, quia perfeccior est naturaliter propter
perfeccionem, ergo si corpus rectum est in mundo natum
9T b 1. moveri motu recto, oportet quod | omne corpus circulare sit 30

1 Phisicorum] v. 18. 2 Celi et Mundi] i. 5. 13 Celi et Mundi]

i. 5. 18 Celi et Mundi] i. 14. 23 Phisicorum] viij. 74.

t affirmatur] affirmat O 2 quod om. O 3 magna] magis O

6-7 habet . . . habere] debeat elementum habere, et quam figuram O 9 potest]

possit O non] hoc non O 10 preter] preter ejus O 17 quod] ut O

alteri] alii O ut vult] secundum O 20 et] et corr. est O 28 perfeccior
est] perfectius est et primus O 30 omne . . . sit] sit corpus circulare O

natum moveri circulariter. Quod autem sit rotundum per-
fectius recto planum est, quia mobili recto possibile addicio
est si sit finitum, et si sit infinitum nee habet complementum
nee principium, ut dixit Averroys primo Celi et Mundi. Hec

5 tota racio cum sua declaracione ponitur ab Aristotele et
Averroys, et licet hie supponit omne corpus rectum esse
finitum, et est leviter declaratum, tamen ex predictis in
sequentibus hoc patet. Declaratum est enim prius quod
nullum corpus potest esse infinitum et declarabitur eciam in

io particulari et de elementis et celo.

Et super hoc fundatur alia racio, quoniam, ut dicit hie
Averroys, corpus rectarum dimensionum necessario terminatur
ad continens ipsum, quod non potest esse nisi rotundum.
Namque si extra ipsum esset rectum, non contineretur set

15 continuaretur rectitudo. Nee potest ad vacuum terminari,
quia probatum est prius vacuum non posse esse. Neque
ad nichil nisi ad corpus rotundum, quia possibile esset ex
natura sua illud moveri sursum, ergo relinqueret vacuum
in recessu suo quia nisi prius fiat corpus nichil esset, et sup-

20 ponimus nunc ex universali demonstracione, quod corpus
rectum non est infinitum, ergo oportet quod extra corpus
rectum sit corpus rotundum vel circulare. Item aliter secun-
dum Aristotelem et Averroys contingit ad propositum
arguere. Nam corpus rectum est generabile et corruptibile

25 secundum partem vel totum, ut Averroys | dicit in principio o. 2 a.
Celi et Mundi, et patet hoc quia mixta sunt generabilia et
elementa adinvicem secundum suas partes transmutantur, ut
Aristoteles vult libro Metheorum et de Generacione. Set
Boecius in 30 de Consolacione arguit quod in omni genere

4 Celi et Mundi] i. 12 comm. 26 Celi et Mundi] i. 2 comm.

29 de Consolacione] iii. 10.

1 circulariter] motu circulari, et quod ex natura specifica recipiat hunc
motum O 2 mobili om. O 4 dixit] dicit O 14 Namque si]

Nam si quod O esset rectum] est, esset rectum, tamen O contineretur]

continuaretur O 16 post esse M add. verbi gracia 17 nisi ad] ut O

18 illud] corpus illud O sursum] sursum vel deorsum O 19 nisi] ubi O

fiat] fuit O 20 quod] quia M 22 vel] et O 27 transmutantur] trans-

mutata M 29 30] 20 O

312

in quo est ponere inperfectum et vile, oportet ponere possi-
bilitatem ad perfectius et nobilius, quare preter corpora recta
91 b 2. generabilia erit aliquod corpus in-|generabile rotundum.

Item corpora recta sunt alterabilia et augmentabilia. Set
alteracio et augmentum inportant inperfeccionem et priva- 5
cionem et viles condiciones: quare ut prius. Et licet hie
tangantur, tamen principalem habent consideracionem propter
numerum et distinccionem parcium mundi, ut ex sequentibus
erit manifestum. Item si omnia essent unum corpus in natura
et numero, tunc idem esset calidum et frigidum, durum et 10
molle, rarum et densum, et sic de omnibus contrarietatibus
naturalibus. Set qui hoc sentit indiget pena et sensu, ut
Aristoteles dicit primo de Generacio?ie contra Parmenidem
et Melissum.

Set in contrarium multa, licet sophistica tamen subtilia, 15
adduci possunt que prius habuerunt locum circa consideracio-
nem vacui. Set secundum sentenciam Parmenidis et Melissi
arguitur quod positis diversis corporibus quibuscunque in hoc
mundo, sive sint celestia sive elementa sive artificialia, sive
naturalia contigua, elevetur unum ab alio. Cum nullum corpus 20
est in medio eorum quod possit replere spacium undique, tarn
in medio quam in lateribus, nee potest esse vacuum, ut
ostensum est prius, oportet quod corpus ingrediens ea fiat in
instanti a lateribus eorum in medium. Ut gracia exempli, sit
una tabula plane superficiei circulariter applicata ad aquam 25
vel aerem, vel aliquod corpus planum in aere vel aqua vel
duabus palmis, qua elevata ab alio corpore postquam divisa
est ab eo dum aer vel aqua ingreditur partes exteriores illius
tabule et alterius corporis. Cum non sit vacuum perveniet
aer vel aqua ad partes exteriores et ad centrum tabule eque. 3°

13 de G-eneracione] i. 59.

3 erit] oportet ponere O 7 tangantur] tanguntur O 7-8 propter

. . . mundi am. O 16 locum] locum suum O 18 arguitur] arguatur O

19-20 sive . . . contigua] contiguit O 20 Cum] cum igitur O 25 circu-

lariter] circularis O 26-27 ve' duabus palmis oni. O 27 divisa]

diversa O 28 eo dum] eodem M 30 exteriores] minus interiores O

eque] eque cito O

3*3

Set contra hanc opinioncm solebant quidam dicere quod
motus hie est in instanti, ne fiat vacuum. Set privacio
non est causa affirmacionis. | Et hujus oppositum demon- 92 a '•
stratum est prius, quoniam nulla virtus finita potest agere in
5 instanti, atque motus non potest fieri nisi in tempore. Nee
natura contra ordinem naturalem facit aliquid postquam ordo
naturalis | potest salvari. Et salvari videtur aliter, ad cujus O. 2 b.
salvacionem alii dixerunt quod omnia corpora sese tangencia
in aere vel aqua retinent aerem et aquam in medio secundum

10 Aristotelem in secundo de Anima. Videtur ergo quod super-
ficies habeant humidas et ita aqua vel aer in elevacione
rarescit et sequitur superficiem tabule elevate.

Set contra, non potest in tantum rarefieri parvus aer vel
aqua parva adherens superficiebus corporum quin stet ilia

15 rarefaccio statim, tabula vero potest in tantum elevari quantum
volumus. Ponamus ergo quod usque ad nubes, vel sit quod
non potest modicus aer in tantum rarefieri ; quod si loquamur
de aere et aqua inmediate se tangentibus, et elevetur aer et
aqua deprimatur usque ad centrum, tunc perit ilia rarefaccio

20 corporis medii, quia nichil inest medium inter ilia, nee aer
tantum rarefiet,nec aqua sequetur superficiem aeris ascendentis.
Et propter hoc estimo quod corpora posita in aqua vel aere
non poterunt elevari sub figuracione quacunque ab invicem
determinate set indeterminate ut aliud corpus ingrediatur

25 paulatim secundum separacionem eorum abinvicem. Nam

primo ex una parte separabuntur quam ab alia, et sic corpus

potest intrare paulatim. Hoc autem manifestum est in aqua,

set non ita patet in aere, cum sic tamen necesse est esse.

De corporibus vero mundi simplicibus tangentibus se, poni-

30 mus quod sunt diversa, set unum ab | alio non possit elevari 92 a 2.

10 de Anima] ii. 113.

1 Set . . . opinionem om. O quidam] quidem O 2 est in] fiet O

3 Et hujus oppositum] Set contra hanc opinionem M 5 atque . . . tempore] ut
probatum est O 6 contra] secundum O 7 videtur] potest O 10 Videtur
. . . quod] quia O 11 ita] ilia O 12 rarescit] rarefit O 13 contra om. Q
15 in tantum om. O 18 se om. O 19 centrum] centrum terre O

20 inest] est O 21 sequetur] sequitur O 22 Et] licet O estimo]

estimatur O 23 invicem] invio determinate M 24 indeterminate]

indeterminata O 29 se om. O 30 set] licet O

3X4

nisi quod aliquando aqua elevata a terra, potest aer ingredi
a latere vel aer elevatur per ingressum aque, et quando est
talis ingressus accidit sicut de tabulis, ut, scilicet, non sit talis
elevacio sub equali figuracione in omni parte. Quando vero
non est corpus tertium ingrediens non possunt elevari quia 5
natura vult continuacionem corporum naturalium vel contigua-
cionem, que sunt affirmaciones per quas negatur vacuum.

Item, si posita diversitate corporis recti et rotundi intelliga-
mus ea conjungi sine medio, et ymaginemur lineam transire
per medium utriusque, cum non possunt signari in eadem 10
linea duo puncta in quibus superficies dictorum corporum
datorum secarent lineam illam, quia tunc inter ilia puncta
esset distancia, cujus oppositum positum est, oportet quod
superficies illorum corporum secent illam lineam in eodem
puncto, quare erunt continua, quia terminus est unus. Solebat 15

O. 3 a. dici quod inter puncta in eodem subjecto cadit distancia media
set non inter puncta in diversis sicut hie set hoc nichil est.
Nam loquimur de punctis signandis in hac linea transeunte et
non in corporibus hiis, quia pars linee erit media, et ita longi-
tudo distancie. Quapropter vel vacuum vel corpus tercium 20
inter ea que supposita sunt sine distancia : propter quod
oportet ponere quod superficies ille secent lineam illam in
eodem puncto, set quia non est terminus illorum set parcium
linee, ideo non sequitur quod corpora ilia sint continua, set
quod partes linee sunt continue. 25

Si dicatur quod superficies sunt divisibiles et punctus est

92 b 1. penitus | indivisibilis propter quod non transibunt due superfi-
cies penes ipsum, dicendum quod in quantum superficies
divisibiles sunt, non transeunt per punctum, set ut indivisibles
sunt ; et hoc est secundum profundum, et sic possent infinite 3°
simul transire per indivisibile, quia nulla per se nee similiter
habent infinite diversitatem secundum profundum. Item si
signentur duo puncta in medio diversorum corporum datorum
sine medio conjunctorum a quibus punctis ad tercium corpus

3 talis alt. om. O 8 Item, si] Si vero O 10 eadem] ea O n dictorum
om. O 19 hiis] hiis diversis O 21 supposita] nunc posita O 28 in

quantum om. O 29 divisibiles] ut divisibiles O transeunt] transi(b)unt

M 31 similiter] simul O 32 secundum] vel O Item si] Si vero O

34 corpus] corpus superpositum vel O

3*5

suppositum ducantur linee per equidistanciam tunc cum non
terminabuntur ad diversa puncta corporis tercij, quia tunc
inter ilia esset pars corporis media, et ita distancia, et ita per
consequens inter corpora posita sine medio, oportet quod ille
5 linee terminentur ad idem punctum in corpore tercio, ergo,
similiter ex altera sui extremitate unum corpus erunt, cum
unum punctum non possit esse in diversis corporibus. Dicen-
dum quod non quia non distant, ideo nee sunt equidistantes,
set simul sunt sine medio, et ideo possunt terminari ad unum

10 punctum in uno corpore, et ad duo in diversis positis sine
medio. Nam duo puncta sine medio habent indivisionem et
privacionem divisionis sicut unus punctus per se, et ideo
possunt uni puncto respondere.

Si dicatur quod hec puncta et hee linee simul sunt, ergo

15 sunt in eodem corpore, quia Aristoteles dicit quinto Phisi-
corum quod simul sunt ea que sunt in eodem loco primo ;
dicendum est quod simul secundum locum est equivocum
ad divisionem ejusdem loci secundum numerum ; ut anima
et corpus, subjectum et accidens, et totum et partes sunt

20 simul in loco, et sic Aristoteles in ilia diffinicione loquitur,
et sic accidit de continuo et partibus ejus. Aliter tamen
simul secundum locum | dicitur per continuacionem duorum 92 b 2.
locorum sine medio, et sic loquimur hie, et sic universaliter
est de contiguis quorum ultima sunt simul.

25 Si dicatur quod a puncto tercii corporis potest una linea
descendere | ad puncta duo in corporibus planis suppositis, 3 t>.
a quibus punctis exeant due linee in diversas partes cum
quibus linea tercia super earum puncta cadens facit angulos
rectos, quare per I4am primi Elementorum Euclidis erunt linea

3° una ; et si hoc, erunt in superficie una et in corpore uno :
primo videretur hec objeccio impediri, quia ilia linea a tercio
corpore superveniens non caderet nisi super unum illorum

15 Phisicorura] v. 22.

1 cum] tamen O 2 tunc om. O 3 ita alt.] sic O 6 unum] Quare

unum O 8 non pr. om. M 21 tamen om. O 22 continuacionem] con-

comitacionem O 25 Si] Si vero O 28 earum] eorum M 29 14] 18 corr.
14 O erunt] ergo sunt O 31 quia ilia] quod una O

3i6

punctorum, quia due possunt terminari ad ea et exire ab eis,
set illud non impedit, quia possibile est unam lineam duci
a puncto illo tercij corporis ad punctum unum in uno corpore,
et ad plura puncta in pluribus corporibus, quia duo puncta
simul posita habent eandem indivisionem quam unum punctum, 5
et privacionem divisionis equalem, et ideo non potest impediri
quin ilia linea possit facere angulos rectos cum aliis lineis
exeuntibus ab illis punctis. Non tamen erit linea una secun-
dum veritatem, set secundum consideracionem mathematicam
quod, quia expositum est prius in hoc Philosophie Compendio, 10
scilicet, super illam quartamdecimam proposicionem et super
terciam proposicionem undecimi libri Elementorum, et super
principium Th(e)odosii de Speris, transmitto lectorem horum
Naturalium ad ea que sunt ei necessaria de geometricis.

Et cum Averroys dicat super 50 Phisicorum quod contigua- 15
cio naturalis transit in continuacionem mathematicam, et hoc
diligenti indiget exposicione, quia videtur omnino esse falsum,
ideo suis locis in geometricalibus hec habent explanari. Set
solebant omnes quasi, et multi adhuc, trahere errorem magnum
93 a 1. in verbis Averroys | et Euclidis et aliorum geometrarum, ere- 20
dentes unam lineam penitus esse et punctum et unum corpus
mathematice loquendo, licet non naturaliter, et unam super-
ficiem esse locantis et locati in corporibus mundi, mathematice
loquendo, eo Aristoteles dicit 40 Phisicorum quod ultima
locantis et locati sunt unum. Et jam de hiis tactum est in 25
Communibus Naturalium, set hec quomodo habent solvi re-
quiratur a tractatu meo geometrico, quia ibi primum occurrit
radix hujus solucionis, et ibi proprium est, quia naturales con-
cedunt quod, naturaliter loquendo, sunt linee plures et puncta
plura et superficies plures et corpora plura, set dicunt quod 3°
mathematice loquendo non sic est, propter verba geometrica,
ergo ibi requirenda est certificacio.

13 Theodosii de Speris] i. def. 10. 15 Phisicorum] v. 22 comm.

24 Phisicorum] iv. 8. 26 i.e. p. 182, etc.

2 quia] nam O 5 unum punctum] unus punctus O 7 aliis] illis O

8 erit] erunt O 10 quod . . . expositum] que . . . exposita O 11-12 decimam
. . . terciam om. M 22 et unam] et eandem O 24 eo] quia O 27 meo]
in eo 0, forsan M 31 geometrica] geometrarum O

Capitulum 2,n. (dc divisibilitate corporum in hoc mnndo).

Primo vero oportet quod plura corpora sint in hoc mundo,
secundo oportet quod non sit mundus compositus ex infinitis
corporibus et indivisibilibus | athomis, ut posuerunt Democritus o. 4 a.

5 et Leucippus et Epicurus et multi alii, set erunt corpora mundi
finita et divisibilia. Nam aliter sequeretur quod dyametri
essent commensurabiles coste, et non solum commensurabiles
set equales, quorum utrumque est prius reprobatum et de-
monstratum super septimam proposicionem decimi Elemen-

10 tor um Euclidis, et Aristoteles et omnes nunc fatentur quod hec
commensuracio non est possibilis.

Quod vero hec consequencia sit vera planum est cuilibet
scienti potestatem geometrie, et ideo ignorans earn recurrat ad
priora antequam ad postremum conetur. Ad evidenciam

15 tamen describatur quadratum cum dyametro, et sint latera
jo punctorum, trahantur ergo 10 a singulis punctis | unius 93 a 2.
lateris ad singula puncta alterius lateris oppositi, tunc ille linee
occupabunt totum spacium quadrati et totam dyametrum, et
sic dyameter non habebit nisi 10 puncta, et ita non solum

20 habebit communem mensuram set equalem. Nam naturalis
sciat se quasi ubique ignorare et vacillare nisi in mathematicis
sit instructus prius. Item probatum est infinita non posse
simul esse. Item probatum est racionem continui esse quod
est divisibile in semper divisibilia, ergo non est status ad

25 divisibilia. Item omnia simul existencia vel sunt contigua
vel continua, et possumus ponere has differencias in rebus vel
alteram illarum. Set ad continuitatem et contiguitatem exi-
guntur termini rerum, set indivisibilia terminos non habent,
ergo, nichil est continuum nee contiguum.

30 Si dicatur, totum tangit totum, tunc sunt in eodem loco, et
unum in alio, et penetrabit aliud, ergo corpora plura sunt in
eodem loco atque substancia unius penetrabit et illabetur sub-

1 Cf. with Op. Ma/., vol. i, p. 152 sqq ; Op. Tert. c. 40.

2 Primo] Postquam O 5 alii om. O 8 et demonstratum] per demon-

stracionem O 14 postremum] posteriora O 14-20 Ad evidenciam.. .set
equalem om. O

3i8

stancie alterius. Set qua racione est sic in duobus et tribus ct
in omnibus, ergo omnes athomi sunt simul et nullus erit nisi
athomus, et ideo nullum corpus majus athomo fiet, quod falsum
est et contra eos. Item nichil esset unum vere set per ag-
gregacionem, quia solum vere unum est continuum et e con- 5
trario, ut patet ex 5to Phisicorum et ex 5to Methaphisice. Set
tollere veram unitatem a rebus non possumus, quia vere unum
est cujus motus vere est in uno tempore et eodem, ut Aristoteles
dicit, 5t0 Methaphisice, et scitur hoc per experimentum, et sunt
multa talia. Item tunc nichil moveretur nee esset motus, nam 10

93 b 1. mobile sibi semper | equale transit. Set athomi infiniti sunt
ubique, non convenit infinita pertransire. Quod vero infiniti
sunt ubique athomi si mundus ponitur compositus ex eis
manifestum est, quoniam sic se habent in actu sicut puncta in
continuo se habent in potencia. Set in minimo continuo sunt 15
infinita in potencia, ergo in minimo spacio et ubique erunt
infiniti athomi et in actu.

Item cum athomi isti secundum hos non habent dirTerenciam
substancialem, set oritur omnis diversitas penes multitudinem
eorum et ordinem et situm, et multitudo et ordo et situs sint 20

o. 4 b. accidencia, | non erit nisi diversitas accidentalis inter res. Ergo
omnia gravia sunt et levia, vel ignis vel terra vel celum vel
aliquod unius speciei, quod est impossibile.

Set Democritus nititur suum propositum firmare, et istis
racionibus contraire. Dicit ergo quod hec proposicio 'corpus 25
est divisibile secundum omnia puncta' est vera, quia est
divisibile secundum A et secundum punctum B et secundum
punctum C ; et qua racione in uno, et in omnibus ; ergo est
divisibile secundum omnia puncta, ergo hec proposicio est
vera ' corpus est divisibile secundum omnia puncta ' quare hec 3°
est possibilis secunda ' corpus est divisum secundum omnia

6 Phisicorum] v. 26 sqq. Methaphisice] v. 8. 9 Metha-

phisice] v. 8.

1 sic om. M 2 nullus] nichil O 5 et e contrario om. O 7 veram]

unam O 9 experimentum] experienciam O 12 convenit] contingit

autem O 13 ponitur compositus] componitur O 24 Democritus

nititur] Democritei nituntur O

:»'9

puncta '. Set ex eisdem componitur in que resolvitur, ergo
corpus componitur ex punctis et ex athomis.

Ad hoc nituntur multi multipliciter respondere, et Aristoteles
ipse primo de Generacione solvit in Greco, set in latino non

5 continetur aliqua solucio propter malam translacionem. Di-
cendum ergo quod cum dicitur ' corpus est divisibile secundum
omnia puncta ' quod hec determinacio adverbialis potest deter-
minare hoc quod dico divisibile racione ejus quod est dividi,
vel racione ejus quod est potest, ut sit ibi fallacia secundum

io divisionem et composicionem. | Si racione ejus quod est dividi, 93 b 2.
sic est inpossibilis hec proposicio, quia hoc verbum dividi est
presentis temporis et ideo actualitatem divisionis importat,
quod est inpossibile fieri.

Si vero determinetur hoc divisibile racione hujus verbi,

15 potest, tunc accidit equivocacio de potencia. Nam potencia
distinguitur secundum Aristotelem, tercio Phisicorum, una que
potest ire in actum purum, cui nichil admixtum est de potencia,
ut homo commedere potest vel scribere quando non est im-
peditus si habeat voluntatem ; alia est potencia que reducitur

20 ad actum inpurum, scilicet, cui semper admiscetur aliquid de
potencia ad ulteriorem actum, sicut est de potencia divisionis
continui, quia licet possit actu in duas medietates dividi, vel in
tres tercias, et in quatuor quartas, et sic ultra, secundum omne
genus fraccionis, tamen adhuc quelibet pars est divisibilis cum

25 simili divisione in infinitum, ita quod numquam stat hec divisio
ad actum purum. Primo modo adhuc est falsa proposicio,
secundo modo est vera.

Et similiter hec proposicio, corpus potest dividi secundum
omnia puncta, est distinguenda, primo penes composicionem

30 et divisionem, secundo penes equivocacionem. Set Democritei
aggravant manum in hac parte, dicentes quod loquendo | de O. 5 a.
potencia respectu actus puri, hujusmodi proposiciones sunt

4 de Generacione] i. 9. Cf. this statement with the corresponding passage
in the Op. Tert., p. 131 Brewer. 16 Phisicorum] iii. 6-1 1.

1 resolvitur] dividitur O 8 dico] est O 12 ideo] ideo actum et O

14 hoc] hie quod est O 16 distinguitur] dupliciter dicitur O 29 est]

est eodem modo O

330

vere. Nam quelibet singularis est vera, ergo universalis ; et
ideo dicunt ' hec proposicio est possibilis absolute " corpus est
divisum secundum omnia puncta"' nam quelibet singularis est
possibilis, et quod plus est, cuilibet alii compossibilis est ei com-
parata, quia ad possibilitatem universalis exigitur possibilitas 5
cujuslibet singularis, et quod quelibet sit alii conpossibilis.
Unde hec proposicio ' omne contingens est verum ' est im-
possibilis, quia licet singularis quelibet sit possibilis, tamen in
contradictoriis una non est alii compossibilis, quia non est
simile vere, nee in contrariis contingentibus. | 10

94 a 1. Set divisio in A puncto non repugnat divisioni in B puncto
nee in C puncto et sic de quocunque dato, quia non sunt con-
traria nee contradictoria. Quapropter videtur quod universalis
ipsa sit possibilis. Et licet hec sit subtilis sophisticacio, tamen
solvitur per hoc, quod licet divisio in A puncto non contradicit 15
divisioni in B puncto, nee divisioni in alico signato puncto et
determinato, tamen divisio in A puncto repugnat divisioni in
alico puncto indeterminate, propter hoc quod hec puncta
sumpta simul sumi possunt convenienter in infinitum per
divisiones succedentes sibi in infinitum, licet simul in actu non 20
possunt sumi nee signari.

Set Democritei alcius elevant supercilia, intendentes pro-
positum construere per hoc quod contradicere volunt incom-
mensurabilitati et inequalitati coste et dyametri. Equalitati
enim est contradictum in libris eorum per hoc quod dyameter 25
nee a lineis rectis protractis in toto spacio inter latera nee
aliquibus aliis habebit puncta, set a seipsa, secundum quod
videtur demonstracio supponere ad hoc inducta. Set tamen
hoc necesse est quod ille linee totum spacium in quibus trahitur
diameter occupant, quare puncta dyametri sive a se ilia 30
habeant, sive a lineis tractis erunt equalia in numero lineis
illis, et super equalitatem et idemptitatem punctorum dyametri
et linearum indifferenter currit demonstracio, et ideo non est
impedimentum. De incommensurabilitate vero difficilius est,

6 alii] alteri O 8 possibilis] inpossibilis O 9 alii] alia similis O

11-12 B ... in om. M 21 possunt] possent O 22 intendentes] intentes O
24 inequalitati] equalitati O 25 est contradictum] vidimus contradicere O

29 quod] quia O quibus] quo O 31 tractis . . . lineis om. M

321

cujuslibet speculacio plena super septimam decimi Euclidis
requiratur ; tamcn ut philosophus naturalis purus videat quod
mathematicus ipsum potest deducere prout vult tarn in falsis
quam in veris, tangam aliquid de contradiccione hujus. Nam

5 ex corelario secundo octave | proposicionis sexti Elementorum, 94 a 2-
planum est lineam ab angulo recto ductam ad basim trianguli
perpendiculariter esse medio | loco proporcionalem inter totam O. 5 b.
basim et partem basis conterminalem linee prefate. Set hujus-
modi basis est dyameter, et latus trianguli est costa quadrati,

10 ergo, proporcio est dyametri ad latus sicut latus ad partem dya-
metri ei conterminalis. Sequitur ex hoc primo quod sit aliqua
proporcio et per consequens commensuracio sicut proporcio,
atque secundo quod proporcio et commensuracio sint note,
quoniam decimum principium 5U Elementonim in tribus quanti-

15 tatibus continue proporcionalibus docet investigare propor-
cionem prime ad ultimam per earn que est prime ad secundam
duplicata. set prime ad ultimam est hie nota quoniam dupla,
per nonam primi, et 26tam ejusdem ; ergo, ilia que ducit nos in
ejus cognicionem, et que est medium ad ipsam cognoscendam

20 erit magis nota, que est, scilicet, hie inter primam et secundam,
que sunt dyameter et costa. Et preterea si ea que ex pluribus
est composita nota est, tunc simplicia ex quibus componi-
tur nota erunt. Set duplicata hie ex proporcione prime
ad secundam, et secunde ad terciam, composita est, ut in

25 Communibus Mathematice demonstravi, et omnes mathematici
sufficientes sciunt hoc, ergo si composita est nota, et ilia duo
ex quibus componitur erunt nota. Item, si habitudo medii ad
extrema est nota, et habitudo extremorum ; similiter et si
nota erit una, et reliqua. Item ilia que est inter medium et

30 extrema est diffinicio illius que est inter extrema. Set diffinicio
notificat dimnitum, et magis est nota simpliciter et secundum
naturam. Item ilia que est inter dyametrum et semidiametrum

14 principium] i. e. definition.

2 philosophus] hie O 4 tangam] tangam saltern O 6 recto om. M

8 et partem basis om. M 9 quadrati] cogniti M 10 ad latus . . .

dyametri om. M 16, 17 per earn . . . ultimam] que M 23 hie om. M 28 et
si] ut si M 30 est pr.~\ erit O

R. B. IV Z

322

est composita ex duabus proporcionalibus que sunt due equali-
tates medietatum dyametri ad semidyametrum ; set ilia eadem
componitur ex proporcione dyametri ad costam dupplicata ;
ergo, proporcio dyametri ad costam est una de illis equalibus,
94bi. et ita | proporcio dyametri ad costam erit subdupla. Sic 5
igitur Democritei obviant incommensurabilitati dyametri ad
costam super quam adversarii sui fundantur. Multis autem
modis potest aliter obviari, scilicet, per nonam et iQam sexti
libri et per i2am ejusdem, et aliis modis similiter. Set quia
non est proprium hie explicari ista ideo supersedeo, trans- 10
mittens purum naturalem ad ea que exposui super septimam
decimi Elementorum Euclidis.

Capitulum 3m. {de corporibus mobilibtis motu recto*).

Si igitur partes mundi sunt finite et dissimiles, ut habitum
est prius, et probatum est quod ad minus sunt due, scilicet, 15
corpus mobile motu recto et corpus mobile motu circulari, nunc
tercio considerandum est quod oportet esse quatuor corpora
O. 6 a. mobilia motu recto que vocamus terram aquam aerem | et
ignem. De tribus enim manifestum est sensui, ut patet de
terra et aqua maris que sunt adjecta visui ad quern terminatur 20
visus. Aer autem est medius in visu que comprehendimus
mediante sensu, per hoc quod post ipsum occurrit densum ad
quod visus terminatur. Et cum ante densum non terminatur
visus, judicamus inter ipsum et nos esse corpus rarum, quoniam
vacuum esse non potest. Sic enim per densum comprehendi- 25
mus perspicuum, ut docent autores Perspective. Item terra
et aqua necessaria sunt propter generacionem animalium et
plantarum et mineralium. Nam ex terra et aqua necessarium
est omnia naturaliter constare. Aer vero necessarius est
animalibus respirantibus, quia sine eo vivere non possent. Set 3°
si hee sunt partes mundi, necessario ergo quartum elementum

11 ea que exposui] i.e. in the Communia Mathematice. 26 autores

Perspective] i. e. Euclid, Ptolemy and Alhazen.

2, 3 semidyametrum . . . costam dupplicata] illam dupplicatam M 4 est]

erit O 8 i9am]xamO 10 supersedeo] supersedet O 11 septimam

decimi] decimum M 13 om. O 14 ut] ut nunc O 15 prius et] et prius O
20 adjecta] objecta O 21 medius] medium O 22 ipsum] illud O

27 animalium] animalis M 28 necessarium] necesse O 31 hee sunt] sint O

3*3

est quod est cis omnibus in specie contrarium, et in genere
conveniens, aut mundus esset diminutus. Et hoc | evidencius 94 b 2.
patet per combinacionem quatuor qualitatum. Nam quatuor
modis combinari possunt, ut terra dicatur frigida et sicca, aqua

5 frigida et humida, et aer humidus et calidus, ignis calidus et
siccus. Ouare si unum istorum cum qualitatibus suis est
positum, et reliqua similiter. Item grave absolute est quod
precellit aliis in gravitate, et nichil habet de esse levis, et quod
natum est residere sub omnibus in centro et quod in nullo

10 loco est leve. Grave vero in respectu est quod non est natum
ad hoc, set est leve in alico loco mundi, scilicet, in loco gravis
absolute. Et similiter leve absolute est quod natum est super
omnia mobilia motu recto ferri et quiescere sine medio sursum,
quod non est grave in alico loco mundi. Leve in respectu est

15 quod non est hujusmodi, set est in alico loco grave. Hec sunt
principalia que Aristoteles ponit in principio Celt et Mundi y
et in quarto Averroys confirmat. Set nunc videmus quod
non est grave in respectu solum, quod est aqua, set grave
absolute, quod est terra, ergo non est solum leve in respectu

20 quod est aer, set et absolute, et hoc vocamus ignem. Aqua
enim est gravis in loco suo et in loco aeris et ignis, quia in hiis
tribus locis nata est descendere si in illis ponatur. Set in loco
terre est levis, quia si esset in loco terre sursum ferretur usque
ad concavitatem aeris. Aer similiter est gravis in spera sua,

25 et ideo non est summe leve, quapropter oportet quod aliquid
levius sit ipso aere, mobile motu recto super ipsum, et hoc est
ignis, in cujus spera aer erit gravis. Et ideo oportet hec
quatuor elementa esse mobilia motu recto preter quintum quod
est mobile motu circulari. Item cum oporteat ponere summe

30 leve sicut summe grave, | oportet quod sint duo media inter O. 6 b.
ea, quia propter excellenciam extremorum medium unum non
erit proporcionale. Nam haberet | naturam utriusque equaliter, 95 a '•

16 Celi et Mundi] i. 1 ; iv. 1 comm.

3 quatuor pr. om. 0 7 positum . . . similiter] ponendum est, erit alia simi-
liter O 8 esse levis] levi O 9 omnibus] omnibus corporibus O 13 sine
medio] summe O 14 mundi om. O 17 quarto] quarto ponit et O

23 sursum ferretur] fieret sursum O 26 recto] recto et sit O 29, 30 summe bis]
summum O 31 excellenciam] excellentem contrarietatem O

Z 2

324

et ita una medietas erit de natura gravis et alia de natura levis.
Set hoc esse non potest de eodem corpore simplici secundum
speciem, sive sumamus grave et leve in respectu sive absolute,
quia tarn grave et leve absolute sumpta faciunt diversitatem
in specie quam sumpta respective, et ideo oportet quod sint 5
media proportionata inter ea. Et ad hoc est auctoritas Boecii
et persuasio per simile in numeris corporalibus, unde in 30
de Consolacione introducit philosophiam loquentem et dicentem
Deo : Tu numeris elementa ligas. Et sicut ipse docet in
Aritknietica, inter omnes medios numeros solidos sunt duo 10
media proporcionata et inter superficiales est unum : ut inter
novem et 4 est 6, que continuantur in sesquialtera propor-
cione, set inter 27 et 8 sunt duo media, scilicet 18 et 12,
inter que omnia continuantur eadem sesquialtera proporcione.
Propter hoc ipse et omnes antiqui philosophi posuerunt, secun- 15
dum similitudinem numerorum corporalium, duo media esse
inter elementa extrema. Sunt igitur ad minus 5 corpora
mundi, scilicet, quatuor elementa et quintum corpus : et vocatur
quinta essencia, et celum, et ether. Si vero contra obiciatur
quod sunt tantum duo motus, recti secundum speciem, ut 20
motus sursum et deorsum, ergo tantum duo corpora : dicendum
est quod hie expositores et commentatores excedebant, sicut
docet Averroys super primum Celt et Mundi. Set ipse certi-
ficat nos de hoc, volens quod non sunt tantum duo motus in
specie specialissima set solum in specie subalterna. Nam loca 25
aeris et ignis sunt diversa in specie, quia si aer esset in spera
ignis descenderet, et ideo sursum motus est duplex in specie,
secundum diversitatem locorum specie diversorum, et sic est
de aqua et terra.

8 de Consolacione] iii. 9. 10. 10 Arithmetica] ii. 46. 23 Celi

et Mundi] i. 5 comm. ; 90 comm.

2 de] in O 5 oportet] necesse est O 6 media] duo media O pro-

portionata] proportionalia O ea] extrema O 10 medios] duos O

11 proporcionata] proportionalia O 12 est] sunt M 14 proporcione]

proporcio O 15 hoc] quod O 18, 19 et . . . essencia] quod vocatur

quintam essenciam O 19 contra] contra hoc O 20, 21 recti . . . motus

om. M 21 et] motus O 22 excedebant] contendebant O 24 motus]

motus diversi O 28 specie] in specie O

3*5

Si vero obiciatur quod Ptholomeus in 5t0 Aspectuum et
Alhacen in 70 docent non esse fraccionem radiorum in spera |
aeris set in corporibus diverse nature et fraccio est radiorum 95 a 2-
qui non cadunt ad angulos rectos: et propter hoc celum et ignis
5 ostenduntur esse diversa corpora, ergo similiter aeret ignis non
erunt diversa corpora, cum non sit fraccio radiorum in spera
aeris descendencium ab igne. Dicendum est quod ad fraccionem
duo requiruntur, scilicet, diversitas superficiei et diversitas
dyaphani, sicut prius tactum est : et in proposito est diversitas
10 superficiei set non est diversitas dyaphani. Hec corpora igitur
diversa sunt in specie et natura specifica et | in subtilitate sue O. 7 a.
perspicuitatis set superior pars aeris non discordat ab inferiore
parte ignis in subtilitate sensibili, unde quoad judicium visus
non est ibi fraccio, quia aer gradatim ascendit in subtilitate

15 corporali donee equatur inferiori parti ignis in raritate et
perspicuitate quantum ad judicium visus. Et, tamen simplici-
ter loquendo, est ibi densior raritas, quia ignis naturaliter est
rarior perspicuitas, igitur est accidens. Et bene possunt res
diversarum naturarum in specie convenire et equari in aliqua

20 proprietati accidentali.

Si vero dicatur ad hoc quod Ptholomeus et Alhacen in libris
Aspectuum, ut prius tactum est, volunt quod non sit fraccio radi-
orum in superficie aeris, propter hoc quod superficies ignis non
est determinata superficie aeris, ex quo videtur esse ejusdem

25 continuacionis, et sic vere continua, et sic vereunum corpus, quia
Aristotelesdicit ^° P hisicoram et 50 Methaphisice quod vere con-
tinuum est vere unum et e contrario: dicendum est quod superfi-
cies sunt diverse. Nam Aristoteles 4to Cell et Mundi dicit quod
aer non sequitur superficiem ignis set aque, quia est gravis in

3° spera [ sua, et ideo sunt corpora diversa. Si ergo considere- 95 b 1.

1 Aspectuum]. This seems to be the Optica (Turin, 1885), sermo v,
p. 142 sqq. 2 Alhacen] vii. 51 (p. 278 ed. Bas. 1572). 26 Phisicorum]
v. 26 sqq. Methaphisice] v. 8. 28 Celi et Mundi] iv. 39.

3, 4 et . . . qui] est fraccio quia O 5-7 ergo . . . ab igne] om. O 8 re-
quiruntur] exiguntur O 9 sicut] ut O 11 et alt.] et eciam O 15 equatur]
equetur O 17 densior raritas] diversitas raritatis O 24 est] est fine

M superficie] a superficie O 25 et sic pr.~\ et O et sic alt.] sicut O

326

mus unitatem superficierum in quantum superficies sunt, con-
stat quod sunt diverse ; si consideremus unitatem earum in
quantum habent equalem subtilitatem propter quam non est
fraccio, sic non sunt determinate superficies nee distincte. Set
hoc non est quantum ad naturam quantitatis, set quantum ad 5
qualitatem talis quantitatis et quanti, et ideo hec uniformitas
non concludit unitatem superficierum in quantum superficies
sunt, set solum quantum ad similitudinem subtilitatis. Si eciam
obiciatur per Aristotelem primo Metkcororum, aer et ignis
confunduntur in confinio eorum, et fit unum ex eis, nam 10
egrediuntur partes aeris in speram ignis et e contrario, ut dicit :
dicendum quod hec penetracio non est per ingressum partis
corporalis set partis virtualis. Nam virtus ignis penetrat
aerem et virtus aeris penetrat ignem, et hec penetracio non
est nisi multiplicacio speciei unius in profundis alterius et 15
e contrario, et sic alteratur aer ad similitudinem ignis et e
contrario et ita fiunt paris subtilitatis et fit aer multum
ignitus et ignis multum aereus per hujusmodi accionem mu-
tuam ; et hoc vocatur confusio aeris et ignis.

Item licet corpora secundum quantitates et superficies sint 20
diversa, tamen multum appropinquant ad aliqualem con-
tinuitatem propter hanc nature similitudinem ; set vera con-
tinuacio non est, set quedam contiguacio propinqua continui-
tati, et ideo ex hac duplici causa dicit Aristoteles hec elementa
confundi. Si dicatur quod elementa oportet esse contraria, ut 25
omnes fatentur, set tantum unum uni opponitur, ut Aristoteles

O. 7 b. docet x° Methaphisice quod unius dimensionis | sunt tantum duo
extrema, et contrarietas est quedam dimensio, ut ibi dicit, |

95 b 2. ergo essent tantum duo elementa. Et non potest dici tantum
sunt duo extrema et alia sunt media que permittit bene con- 30

9 Metheororum] i. 4. 27 Methaphisice] x. 14.

1, 2 sunt, constat . . . diverse] semper diverse sunt quantitates O 3 equalem]
equalem dyaphani O 8 similitudinem] consimilitudinem O n egre-

diuntur . . . contrario] ingrediuntur partes ignis partes aeris O 16, 17 et . . .

contrario om. M 17 fit] est O 20 sint] sunt O 21 continuitatem]

continuacionem O 23 continuitati] continuatos O 26 opponitur] est

contrarium O 27 docet x°] dicit 20 M quod] quia O 28 et] om. M

29 essent] erunt O 29, 30 tantum . . . duo] quod duo erunt O

327

trarietas, ut patet bene in coloribus et multis, quia hoc verum
est ubi ex extremis componuntur media, et sic medium racione
utriusque extremi contrariatur utrique extreme», ut pallidum
racione albi contrariatur nigro, et racione nigri contrariatur
5 albo. Hoc autem non est hie sic, quia media non componun-
tur ex extremis, set principalem habent contrarietatem cum eis
et quasi majorem. Quia aqua est frigida et humida et con-
traria igni in duabus qualitatibus, terre vero in una tantum.
Ideo propter hoc dicendum quod tantum unum uni contrariatur

io racione unius vel specialis contrarietatis, set pluribus potest
racione plurium contrarietatum et racione generalis contrarieta-
tis, ut ignis contrariatur aeri racione contrarietatis que est inter
leve absolutum et leve respectivum, set aque et terre racione
contrarietatis que est inter leve et grave, et ideo pergeneralem

15 contrarietatem ; et tamen aque contrariatur per contrarietatem
que est inter leve absolutum et grave respectivum, et terre per
contrarietatem que est inter leve et grave absolutum. Utrum-
que tamen est unum extremum respectu levis sicut majus et
minus respectu equalis, quia sicut inequale opponitur equali

20 una contrarietate, sic grave opponitur levi una contrarietate.
Set sub gravi continentur terra et aqua, sicut sub inequali
majus et minus.

Si dicatur quod elementa sunt propter mixtum, et tria ele-
menta sunt mixtis utilia, ergo quartum superfluum esset :

25 dicendum est quod non est necesse fingere ignem descendere
a spera sua ad locum mixtionis, ut vulgus querit, set principali-
ter et specialiter requiritur ad constitucionem mundi ad mi-
xtum vero, non nisi influencia | sue virtutis, quoniam sufficienter 96 a r.
generari potest inferius in loco mixtionis per radios et virtutes

30 stellarum.

Si dicatur quod ignis natus est lucere, set non videmus lucem
superius nisi in stellis, ergo non est ibi ignis : aliqui ignorantes
dyaphanum vel dyaphanitatem sive raritatem ignis solebant
dicere quod occultatur per lumen stellarum. Set hoc esse non

1 bene om. O 3 extremo om. O 16 absolutum] simpliciter O 21 con-
tinentur] continetur M inequali] equali M 24 superfluum] similiter si O
28 vero om. O sue virtutis] universali O 29, 30 per . . . stellarum om. O
31 dicatur] obiciatur O 33 dyaphanum . . . ignis] philosophiam O

328

posset quia prope nos est, et est corpus magnum valde, et
O. 8 a. majus aliqua stellarum, et quam multe de | majoribus. Set
dicendum est quod non est natus lucere nisi quando est per-
spicuum. Condensatur quia densum est causa illuminacionis, ut
dicit Averroys libro de Substantia Orbis, et hoc non potest esse 5
in sua spera quia est rarius aere et visus ipsum penetrat.
Solum enim in carbone et flamma potest lucere, quia ibi suum
perspicuum condensatur per naturam terrestrem cui admiscetur.
Set de hac materia cercius tractabitur inferius, quando con-
siderabitur que corpora possunt lucere in hoc mundo et que 10
non.

Si vero dicatur quod natura ignis et celi et stellarum propter
lucem et calorem quam faciunt debent esse ejusdem nature spe-
cifice, quia passio communis habet eandem causam, et ita ignis et
celum non erunt diverse nature specifice, quod multi, Platonici 15
et alii, posuerunt, ponentes solum 4 corpora in hoc mundo, ut
celum sit ignee nature : dicendum est quod hee passiones com-
munes sunt eis et habent eandem causam communem in igne et
stellis. Set hec causa non est natura specifica ignis et stelle
set natura remota et generalis. Densitas enim est causa illius 20
illuminacionis utrobique, et tamen non est natura specifica nee
in igne nee in celo.

Caliditas vero in stellis est naturalis potencia calefaciendi et
non est passibilis qualitas, set caliditas ignis calefaciens alia
est qualitas passibilis. Hanc distinccionem vult Averroys libro 25
de Substantia Orbis. Set naturalis potencia et passibilis
qualitas non sunt in eadem specie specialissima, quia sunt di-
96 a 2. versa genera | qualitatis, que non est in igne ex essencia sua
propter subtilitatem set quando densatur. Qualiter tamen sit
caliditas actualis et substancialis in igne aut in spera sua sicut 30
alibi nondum est manifestum, set certificatur posterius. Si vero
dicatur quod illud quod est summe sursum est maxime leve,

5 de Substancia Orbis] c. 2 * causa illuminationis . . . stellarum est densitas
illius partis diaphane in actu ex orbe ' (ed. Venice, 1496). 26 c. 2 ' calor erit
duobus modis : calor qui est de qualitatibus passivis que transmutant substantiam
in qua sunt, et calor qui non est de qualitatibus passivis '.

3-7 est perspicuum . . . suum] ejus M 9 tractabitur] tractatur O 21 et
tamen] que O 25 qualitas] caliditatis O 28, 29 que non . . . densatur om.
O 30 substancialis] sensibilis O aut] an O 31 nondum est] non jam erit O

3^9

ergo natura celi est eciam hujusmodi : dicendum est quod summe
sursum est equivoce. Nam quando signat leve, tunc dicitur
summe sursum esse, quod natum est moveri sursum usque ad
concavitatem celi, et sic omne sursum secundum quod est leve
5 signat locatum et non locum ; secundum vero quod dicitur ce-
lum esse summe sursum, sumitur pro loco sursum quod non est
leve, set ad quod leve movetur motu recto, et equivocatur
sursum.

Si dicaturquod prima contrarietas est in loco, ut Aristoteles

io dicit in Predicamentis et in x° MethapJiisice, set locus deorsum
est aqua concava per respectum ad centrum mundi, inter quam
et centrum | jacet terra, et aqua est vere gravis, ergo locus ei O. 8 b.
contrarius vel celum concavum est vere leve : diceret statim
aliquis quod centrum quod est medium mundi esset locus deor-

15 sum. Set planum est quod centrum non locat nee continet, et
ideo non est locus. Set planius dicetur in sequentibus. Et
ideo dicetur ad hoc quod spacium inter concavum aque et
centrum terre esset locus ; set hoc falsum est, nam nullum est
ibi spacium nisi quantitas locati. Aristoteles enim probat in

20 4t0 Phisicomm quod locus non est distancia inter latera con-
tinents, et verifkatum est prius : quapropter ipsum corpus
aque vere erit locus terre, et hoc dicit Aristoteles 40 Phisicorum
quod concedendum est. Set cum dicitur 'corpus aque est grave '
dicendum est quod unde est elementum et locatum, est grave

25 et descendit ad locum infimum et sic est oppositum levi, set unde
est locus, non est | grave et leve, et ideo nee contrarium ejus 96 b 1.
quod est locus sursum, ut celum est leve, set habent aliquam
diversitatem in natura ac situ ad quam sequitur diversitas que
est inter leve et grave, et prima diversitas et maxima distancia et

30 prima contrarietas, sicut Aristoteles vult decimo Methaphisice.
Si obiciatur quod si esset stella deorsum non quiesceret per

10 Predicamentis] c. de oppositis. Methaphisice] x. 13 comm.

20 Phisicorum] iv. 35 sqq. 21 verificatum est prius] p. 190.

30 Methaphisice] x. 13.

4 omne] est summe O 10 x°] 40 M 20 continent's] continentes O

22, 23 vere . . . grave] est locus gravis vel gravium M 25 et pr~\ quia O

infimum] inferiorem O est oppositum] opponitur O 26 et pr.] nee O

28 sequitur] consequatur O 29 et sec.'] et hoc est O 30 Metha-

phisice om. O

33°

naturam, ergo moveretur sursum propter naturam levis et
propter similitudinem nature celestis : dicendum est quod si
moveretur non moveretur sursum propter naturam levis, set
propter consimilitudinem nature celestis. Et verisimilius
est quod non moveretur set quiesceret, quia plus requiritur ad 5
motum quam ad quietem, quia motus est habitus et quies est
privacio, et plus requiritur ad motum rectum quam ad motum
absolute, et ideo plus contra naturam stelle esset moveri motu
recto quam quiescere, quia non quiesceret propter loci conveni-
enciam nee propter gravitatem set propter naturam propriam 10
que licet contrarietur quieti tali, tamen magis contrariatur
motui recto. Et ideo magis hoc eligeret natura, quia facit
quod melius est et quod minus malum est.

Si dicatur quod Aristoteles dicit 4t0 Cell et Mundi : si terra
esset super orbem lune, non quiesceret ibi, set moveretur ad 15
centrum mundi : ergo, corpus celeste est in quo quiescit vio-
lenter, et a quo movetur naturaliter ; ergo, est contrarium loco
deorsum, quapropter erit leve, cum nichil contrarietur loco gra-
vis nisi leve : dicendum quod terra non fugeret a celo propter

O. 9 a. contrarietatem illius corporis ad grave, | set propter privacio- 20
nem convenientis et desiderium loci convenientis naturalis.
Si dicatur quod tunc Stella que est deorsum eodem modo fieret

96 b 2. sursum propter privacionem convenientis | deorsum, et propter
desiderium proprii loci : dicendum est quod non est simile,
quia terra nata est moveri motu recto et in loco non sursum 25
descendit a loco non suo, sive sit contrarium sive sit diversum.
Set stella non est nata moveri motu recto set circulariter, et hoc
non nisi in loco suo, non ad locum, et ideo quiesceret extra
locum et non moveretur.

14 Oeli et Mundi] iv. 22.

1, 2 propter . . . celestis] naturaliter non per violenciam, quare erit leve per
naturam O 2-5 si . . . quod om. M 9 quia] in loco mobili motu recto,

et tamen O 10 propter alt.~\ per M 16 centrum] medium O 21 con-

venientis alt. om. O 22 Si] Si igitur O 25 et . . . sursum] et non in

loco suo, et M 27 Set] neque O 27, 28 et hoc non om. O

33*

Capitiilnm 4m. (quod nullum corpus esse sextum).

Deinde considerandum est quod non potest esse sextum
corpus, nam omne corpus vel est rectarum dimensionum natura-
liter vel rotundarum. Set quatuor elementa sunt rectarum
5 dimensionum, et celum est rotundarum : ergo, nullum corpus erit
sextum et aliud in natura ab hiis. Item, omne corpus mobile
est per naturam, ut Aristoteles supponit in investigacione cor-
porum naturalium in primo Celi et Mundi, set motus non est
nisi rectus qui debetur corpori recto, vel circularis, qui circulari ;

io ergo, nullum corpus potest esse quin unius istorum motuum.
Sic ergo omne corpus vel est celum quod natum est moveri
motu circulari, vel elementum quod natum est moveri motu
recto. Loquor de simplicibus corporibus, que sunt partes
principales mundi et de quibus hie loquimur, et tamen corpus

15 compositum, ut mixtum ex elementis, movetur motu simplici
recto, qui est elementi dominantis in eo, sicut Aristoteles dicit
in primo Celi et Mundi, et planum erit ex sequentibus. Item,
Aristoteles docet primo Celiet Mundi per testimonium omnium
philosophorum antiquorum quod locus Dei et spirituum est

20 celum propter nobilitatem eorum et nobilitatem celi maximam
inter corpora, ergo non potest esse corpus ultra celum nobilius
eo. Set si esset aliquod alcius eo, nobilius esset : | ergo non 97 a 1
potest esse aliquod aliud corpus a celo et elementis quatuor.
Si vero dicatur quod natura celi est species alicujus generis,

25 set divisio generis non est per unam speciem tantum set in
duas primo equales que posite sub eodem genere maxime di-
stant, et ideo sunt contrarie per diffinicionem contrariorum in
x° Methapliisice ; set celum non contrariatur elemento, quia
tunc corrumperet statim elementa, ut Averroys dicit primo Celi

30 et Mundi, propter magnitudinem suam excellentem respectu

17 Celi et Mundi] i. 7. 18 Celi et Mundi] i. 22. 28 Methaphisice]

x. 13-15. 29 Celi et Mundi] i. 24, 26 comm.

2 Deinde] Deinde quarto O 5 ex natura sua et ex figuracione celi ne

fiat vacuum, sunt sperica post dimensionum ins. M 6 natura] numero M

9 circularis, qui circulari] circulariter, quia circulari O io unius]

unum O ii Sic ergo] sit. Ergo O 13 que] qui O 23 aliquod

om. O 25 per] in O 26 primo equales] coequevas O

33*

corum, quapropter contrariabitur alii speciei coequeve; ergo hoc
erit sextum corpus. Dicendum est quod inter species sub
genere est quedam larga contrarietas, quare in omni genere est
quedam contrarietas prima, sicut dicit Aristoteles primo

O. 9 b. Phisicorum et | x° Methaphisice ; de qua dicit in eodem quod 5
contraria sunt que posita in eodem genere maxime a se distant,
et specificat de speciebus sub illo genere ; et hec contrarietas
bene potest esse inter celum et aliquod elementum. Set non
est sextum corpus, set est elementum, quia corpus dividitur in
celum et elementum, et ad elementum reducitur mixtum ex ele- 10
mentis. Et hec contrarietas non est nisi specierum oppositarum
sub eodem genere diversitas,etest largo modo contrarietas. Alia
est contrarietas proprie et stricte sumpta que inducit genera-
cionem et corrupcionem inter contraria, ut nata sint generari
ex se invicem, sicut ignis terra et quodlibet elementum ex alio. 15
Set sic non habet celum contrarium nee elementum, nee sex-
tum corpus, quia ingenerabile est et incorruptibile.

Si vero dicatur quod motui recto est aliquid contrarium
vera contrarietate naturali et non circulari, ergo similiter
motui circulari erit aliquid contrarium quare corpori cujus est 20
talis motus aliquid contrariabitur, quod non erit rectum, ergo
aliud, quasi sextum, corpus erit ab istis. Set hoc solvitur per
contrarietatis consideracionem an possit esse in motu circulari,

97 a 2. et hanc consideracionem | induxit Aristoteles, ut vult Aver-
roys, ut excluderet sextum corpus. Dico igitur quod motus cir- 25
cularis non potest esse contrarius recto, quia rectus contrariatur
recto : set tamen sunt duo contraria una contrarietate. Item
rectus est ad medium et a medio, set circularis est circa medium,
que inclinacio non est contraria alteri dictarum, set diversa
tantum. Ilia enim que est ad medium contrariatur ei omnino 3°

5 Phisicorum] i. 56. Methaphisice] x. 15. 24 de Celo et Mundo i. 23

3, 4 quare . . . contrarietas om. M 6 in] sub O 7 specificat] ex-

emplificat O 8 inter om. M elementum om. O 12 sub eodem]

simile in eodem O diversitas om. O 19 circulari] circularis set

aliquis rectus recto O 20 quare] quasi M 21 rectum] sextum M

22 quasi] quare O 23 motu] motui O 28 et] vel O 29 dictarum]

dictorum O

333

que est a medio, quia sunt a terminis contrariis, ergo ilia que
essencialiter est circa terminum unum, scilicet medium, non
habet contrarietatem licet quandam diversitatem habeat. Set si
dicatur quod motui circulari in arcubus qui sunt minores por-
5 ciones et semicirculi sunt termini contrarii eidem qui sunt in
motu recto, scilicet, termini dyametri, ut oriens et occidens in
mundo, vel secundum alios dyametros, quare videtur esse con-
trarietas in eis sicut in motu recto : dicendum quod in nullo
istorum modorum potest esse contrarietas, et primo quod non

io sumitur contrarietas super minores porciones et semicirculos.
Nam maxima distancia inter duos terminos per unam lineam
designatur ; sed arcus inter duos terminos | possunt describi O. io a.
infiniti, ergo nullus eorum importat distanciam maximam ; nee
potest dici quod arcus semicirculi, quia duo ad minus sunt.

15 Ergo oportet quod hec distancia maxima que uni debet con-
venire sit super lineam rectam inter duos terminos, quia penes
illam solam est contrarietas. Item, unum tantum uni contrarie-
tate prima contrariatur : set hie non est contrarietas nisi racione
terminorum maxime distancie, ergo, cum infiniti arcus possint

20 trahi et duo semicirculi, erit unum contrarium infinitis, scilicet,
motus ab E in F super quemcunque | arcum contrariabitur 97 b »•
motui ab F in E super omnes alios, et ad minus motus super
semicirculum ab E in F contrariabitur motui super ilium
semicirculum ab F in B, et similiter super alium ab F in B

25 quia a termino contrario fiunt. Set neque unum infinitis neque
unum duobus contrariatur per eandem racionem.

Nee est dicere quod motus super unum arcum contraria-
bitur tantum motui super eundem a contrariis terminis, et
motus super alium contrariabitur motui super ilium, et sic de

30 aliis, et ita semper unum uni contrariabitur ; quia hec con-
trarietas solum attendi potest racione terminorum contrariorum,
et ideo, cum omnium arcuum sint iidem termini, motus super
unum arcum ab uno termino erit contrarius motui super alium
arcum a termino contrario, sicut si fierent super eundem arcum.

35 Item, si hec diversitas terminorum sufficeret ad contrarieta-

4 motui] in motu O io sumitur contrarietas orn. O 14 quia]

quasi M 17 contrarietas om. M 18 prima] una O 22 et] vel O

24 et . . . B om. M 34 fierent] fieret O

334

tern motuum super arcus, tunc cum idem sint termini dya-
metro, ergo contrarietas motuum penes arcum et dyametrum
essent contrarii sicut penes arcus diversos, et ita augmentabitur
inpossibile hoc, scilicet, quod plura uni contrariabuntur per
eandem naturam contrarietatis, quod est inpossibile. Item, ut 5
vult Aristoteles xto Methaphisice, contrarietas quedam dimen-
cio est unius dimencionis duo sunt extrema propria, ergo
cujuslibet contrarietatis sunt duo propria extrema ; ergo cum
hie non sunt nisi duo extrema, non erit hie nisi una contrarietas
penes unam dimensionem, ergo, aut hec dimensio considerabi- 10
tur penes dyametrum tantum aut penes arcum ; set non penes
arcum, quia plures sunt, ergo, penes dyametrum, cum una sit
ilia solum inter hec duo extrema. Item, ducantur due linee
equidistantes a terminis dyametri, et jam in precedentibus
demonstravi, ut in geometricalibus necessariis rebus naturalibus, 15
quod spacium inter lineas equidistantes est perpendiculare

97 b 2. super I eas ; set sola dyameter est hujusmodi quia nee alia
linea recta nee curva, ergo distancia spacii inter duos terminos

0. 10 b. istos non considerabitur nisi per racionem | dyametri, set penes

distanciam terminorum contrariorum accipitur contrarietas, 20
ergo non potest esse contradicio contrarietatis nisi per dya-
metrum. Et per jam dicta patet levius quod super totum
circulum non est contrarietas racione terminorum, et primo in
eodem circulo. Nam racio contrarietatis penes terminos non
potest dari nisi dyametro circuli, ut probatum est, ergo nee 25
toti circulo sicut nee parti. Item, si aliquis motus alii con-
trarietur in toto circulo, tunc motus qui est ab eodem termino
ad eundem contrariatur motui alii, qui est ab alio termino ad
ilium alium, ut ille qui est ab oriente in occidens contrariabitur
illi qui est ab occidente in oriens super idem centrum, et 30
maxime super eosdem polos. Set hoc esse non potest, quia
contrarietas est in rebus per illud quod est essenciale non

6 Methaphisice] x. 14.

4 contrariabuntur] contrariantur O 6 xt0] 4t0 M 7, 8 propria . . .
extrema om. M 13 solum] sola O 21 contradicio contrarietatis] con-
trarietas M 25 nee] non O 26 contrariatur] contradicit O 28 alio]
illo O 29 oriente] occidente O 30 occidente] oriente O

accidentale. Set essencialis est comparacio circuli ad centrum
et ad spacium circa medium et non ad terminos dyametri,
quia dyametri possunt esse infiniti, in eodem circulo et ideo
termini diametrorum infiniti. Set infinita respectu ejusdem
5 sunt accidentalia secundum Aristotelem 6t0 MethapJiisice,
quare accidentalis erit comparacio circuli ad terminos istos vel
illos dyametri, ergo penes hoc non erit contrarietas in motibus
factis super circulos. Nee sumitur penes id quod est in circulo
accidentale, set penes comparacionem ad centrum et spere

io circa illud, quia motus diversis terminis dyametri habent incli-
nacionem consimilem respectu centri et spacii illius, ergo, ibi
non est contrarietas. Item, motus contrarii penes terminos
quando veniunt ad eos abscinduntur per quietem, et non
vadunt eadem inclinacione naturali ad terminos a quibus

15 inceperunt, ut motus ignis de deorsum in sursum abscinditur
et non tendit deorsum, nee terra a sursum veniens deorsum
vadit I iterum ad sursum eadem inclinacione. Set motus ab 98 a 1.
oriente contingens ad occidens vadit per eandem inclinacionem
ad oriens et continue sine abscisione motus, similiter ille qui

20 est ab occidente, quando venit ad oriens, continue vadit ad
occidentem a quo venit, ergo hie non potest esse racio con-
trarietatis penes terminos. Item motus contrarii penes con-
trarios terminos semper magis ac magis recedunt a termino
a quo, set motus isti in toto circulo magis ac magis accedunt

25 ad terminum a quo, ergo non possunt esse contrarii.

Si dicatur quod hii motus impediunt se mutuo, unde idem
mobile non posset moved motibus istis, nee ab una virtute nee
a pluribus, | quia aut virtutes essent equales, et tunc staret O. n a.
mobile, aut una forcior, et tunc secundum ejus inclinacionem

30 moveretur ; quapropter videntur isti motus esse contrarii. Et
hec est intencio Alpetragii in libro suo de motibus celorum
circularibus. Ad hoc dicit Averroys super primum Cell et

5 Methaphisice] vi. 5. 31 Alpetragii. This is the Theorica Physica,

Venice, i53r. 32 Celi et Mundi] i. 32 coww.

2 spacium circa] spere M 3, 4 in . . . infiniti om. M 6 vel] et O

9 accidentale] essenciale O spere] spacium O 18 contingens] pertingens O
21 venit] veniet O 32 Ad hoc] Ad hue O primum] principium O

33$

Mundiy et quidam ipsum sequentes, quod si ymaginaverimus
hos motus per abstraccionem a materia naturali et mathematice,
tunc bene sunt contrarii. Set naturaliter non posset hoc fieri
vel esse, quia contrarietas induceret inpossibilitatem, scilicet,
quod in eadem specie esset contrarietas. Nam duo motus 5
super idem centrum et super eosdem polos essent duorum cor-
porum naturalium ejusdem speciei, et ideo esset contrarietas
in eadem specie, et id secundum eos in naturalibus esse non
potest, licet in mathematicis. Nam, ut ipsi dicunt, multa
possumus ymaginari mathematice que non possunt esse natura- 10
liter, ut quod spera tangat planum in puncto, quia mathe-
matica demonstracio est super hoc, set non potest hoc esse in
materia naturali, ut affirmant. Set exemplum quod inducunt
est falsum proculdubio. Nam primo est contra Aristotelem
98 a 2. primo de Anima, secundo | currit demonstracio super hoc tarn 15
in naturalibus quam in mathematicis, ut prius in Geometrica-
libus est expositum.

Quod autem de principali dicunt non potest stare, quoniam
in mathematicis esse non potest, quia si fieret in illis, erit
naturaliter. Primum probatur per jam dicta, quia ostensum 20
est quod neque penes totum circulum neque penes partes
ejus est contrarietas. Deinde quod res mathematica et
naturalis non differant nisi penes consideracionem et non
secundum esse et secundum rem ut Aristoteles dicitet demon-
stratum est in Methaphisicis, manifestum est quod id accidit 25
mathematice et naturaliter secundum esse in rebus. Item,
idem impossible est in naturalibus et mathematicis, hoc est
contrarietas in eadem specie, nam sicut hii motus vel circuli
naturales essent idem in specie, eodem modo et in mathe-
maticis. Nam omnis circulus mathematicus, scilicet, quantitas 30

15 de Anima] i. 63. 99.

3, 4 fieri vel otn. O 8 id] ideo O 9-1 1 multa . . . tangat] linea tangit M
12 est] cadit O 15 primo] in principio O 16 mathematicis] metha-

phisicis O 19 quia] quod O erit] esset O 22 ejus] omnes M

Deinde quod] Demum cum O 25 id] idem O 26 esse] esse et O

27 est] accideret O hoc est] set O 28 nam] non O 29 specie]

specie alii O

337

est idem in specie, et corpus circulare abstractum et motus
circularis abstractus, ut Avcrroys utamur eloquio, sicut corpus
circulare naturale et motus naturaliter consideratuset circularis
naturalis seu quantitas quecunque. Et ad objeccionem di-

5 cendum est quod motuum concurrencium impossibilitas non
facit contrarietatem, ut motus terre sit deorsum et motus
ignis sursum, set motus terre deorsum et motus ejusdem sur-
sum. Nam aliter essent duo contraria uni, eo quod motus terre
sursum contrariatur motui ejusdem deorsum. Sic igitur di-

io cendum est hie quod motus diversorum circulorum aut cor-
porum sibi obviancium circa idem centrum et polos ejusdem |
impedirent se mutuo, set non propter hoc erunt contrarii. 0.nb.
Nam si impossibilitas, ut patet in motu recto, non facit con-
trarietatem, set licet motus hii ejusdem mobilis in recto motu

15 habeant contrarietatem, non tamen in circulari propter causas
dictas. I

Quod vero Alpetragius dicit hujusmodi motus esse con- 98 b *•
trarios, contrarietatem impossibilitatem vocat, volens quod
idem mobile, ut planeta, non possit moveri in partes contrarias,

20 neque super eosdem polos nee super diversos ; quod bene con-
cedo cum eo propter inpossibilitatem, licet non propter veram
contrarietatem. Unde cum vulgus philosophancium estimat
Stellas moveri simul ad oriens per motum proprium, et ad
occidens per motum diurnum, licet secundum polos diversos,

25 errant sicut sufficienter posteacertiflcabitur. Set si dicatur quod
in circulari motu sunt dextrum, sinistrum, sursum, deorsum,
ante et retro, et corpus circulare movetur ad has differencias
contrarias, ergo contrarietas est in motu circulari : dicendum
est quod non faciunt contrarietatem in corpore circulari, quia

30 solum sunt ibi per comparacionem ad partes hominis et situm
non secundum naturalem distanciam, quia eadem pars celi
nunc est dextrorsum, nunc sinistrorsum, nunc ante, nunc

2 Averroys] de Celo et Mundo i. 32 comm.

3 circulare] corruptible il/ 4Et]EtideoO 5 concurrencium impossibilitas]
occurrencium inconpossibilitas O 8 Nam aliter] Jam M 11 ejusdem]

eosdem O 12 set] et M 13 si] nee O 13-15 non . . . habeant] habeat M
17 dicit] asserit O 21 inpossibilitatem] inconpossibilitatem O 25 errant]

nimiserratO certificabitur] certificetur M 26 sunt] sicut O 27,28 ante
. . . contrarias om. M 30 solum om. M

r. b. iv A a

33«

retro. Set in eodem non sunt contraria, dextrum enim est
principium motus, et eadem pars est in principio sui motus et
sic postea in fine illius, ut stella que incipit moveri in oriente
et postea fit in occidente. Set illud magis certificabitur in
sequentibus. 5

Si dicatur quod contrarietas est maxima distancia, ut Ari-
stoteles dicit in Predicamentis et in x° Methaphisice^ ergo cum
inter oriens et occidens sit maxima distancia, et major quam
inter centrum et oriens, et inter centrum et occidens, seu inter
centrum et quodcunque punctum in celo, erit in motu maxima 10
contrarietas : dicendum est quod maxima distancia potest esse
secundum situm vel secundum naturam cum situ. Set con-
trarietas in motu locali fundatur supra contrarietatem in natura
98 b 2. cum diversitate situs. Inter | oriens et occidens est distancia
in situ tantum et non in natura, et ideo nulla est ibi contrarietas i5
sicut inter oriens et centrum, nam est ibi distancia in natura.

Si dicatur quod numerus senarius est perfectus et quinarius
imperfectus, ergo melior est et nobilior, set natura facit et
exigit quod melius est : dicendum est quod multiplex est
numeri perfeccio, sicut ex Arismetica manifestum est : una in 2o
O. i2 a. denario, quia ibi | est status numerorum, alia est in septenario,
quia dicitur esse numerus universitatis et virgo incorrupta
secundum leges numerorum, tercia est in senario, quia com-
ponitur ex partibus aliquotis, alia est in ternario, ut patet per
Aristotelem in principio Cell et Mundi. Set quinta est in 25
quinario, quam Aristoteles laudat in libro Secretorum super
omnes, et quod melior est omnibus. Nam quinarius compo-
nitur ex binario et ternario, ex quibus componuntur omnes
numeri, et ideo natura tota numeri est in quinario et primo ;
et ideo dicit quod res morales et naturales debent in numero 30
isto collocari. Unde dicit quod debent esse quinque bajuli
regis, et quinque sunt sensus, et multa dicit de hoc numero.

7 Methaphisice] x. 14. 25 Celi et Mundi] i. 2. 26 Secretorum] f. 42.
sig. L.ij. (ed. 1555).

2 pars est] pars O 2-3 et sic] fit O 3 in fine] et in fine O

10 motu] motu circulari O 13 motu] motu circular! O 18 facit] non

facit O 19 melius] nobilius O 21 alia] quarta O

339

Licet cnim ternarius sit in omni re et In omni crcatore et in
creatura, tamen divisio rerum plurium adinviccm in particulari
est magis per hunc numerum quinarium quam per alium
secundum Aristotelem in libro illo. Est igitur perfeccio
5 quinarii melior in rebus naturalibus quam senarii, et propter
hoc eum elegit natura. Set arismeticus non curat nisi de
perfeccione senarii propter consideraciones suas et passiones
multas arismeticas que sunt circa illam perfeccionem et ejus
opposita que sunt habundans et diminutum, et ideo negociatur

io circa hujusmodi perfeccionem, et non quia major est perfeccio
et melior. Sciencia non considerat aliquid in particulari nisi
propter diffi-jcultates multas que accidunt in multitudine 99 a 1.
passionum et causarum circa aliquam rem, et hec multitudo
accidit in sola perfeccione respectu suorum contrariorum, quia

15 perfeccio est in partibus aliquotis, et ideo arismeticus ad
hanc descendit magis quam ad alias, et hanc magis notat.
Set raciones harum perfeccionum exposui in Arismetrica, et
ideo pertranseo.

t et in omni] quoniam et in O 14 quia] que O 15 in] ex O

17-18 Set . . . pertranseo om. O

A a 2

Incipit secunda pars libri de celestibus (de
Jiguris celi et mtindi habens capitula quinque).

Capititlum prirnuni {de figuracione corporum mundi).

Habito quod oportet ponere quinque corpora in hoc mundo
secundum naturam, possemus hie de isto quinto corpore con- 5
siderare an sit unum in se vel non ; set non oportet hie. Nam
oportet scire quod proprius locus ei in posterius est magis
ydoneus, ideoque queram de figuracione horum corporum et
de finitate et unitate unius. Nam suppositum est prius quod
aliquod corpus est de hiis, est rotundarum dimensionum, et 10
aliquod rectarum. Optimum igitur est certificare de hiis et
sermo longius currit. Nam Platonici ante Aristotelem figura-
verunt hec corpora mundi quinque per quinque figuras regulares,
de quibus Euclides et alii determinant in Geometricis, cujus-
O. 12 b. modi I figure corporales sunt duodecedron, quod est corpus ex 15
duodecim basibus pentagonalibus, et exacedron, quod est cubus
ex sex basibus quadratis, et ycocedron, quod est viginti basium
triangularium, et octocedron, quod est octo basium triangu-
larium, et tetracedron,quod est piramts quatuor basium triangu-
larium. Et manifestavi super undecimum librum Elementorum 20
Euclidis, quod non nisi quinque figure corporales possunt esse
regulares, quod est quoddam nature miraculum. Tria enim
sunt ex superficiebus triangularibus, et quartum ex quadratis,
et quintum ex penthagonis. Et impossibile est plura ex hujus-
99 a 2. modi superficiebus esse | nee aliquod ex superficiebus exagonis 25
et eptagonis, sicut manifestissime demonstratur per $2am primi
Elementorum Euclidis, et per diffinicionem anguli solidi, et per
vicesimam primam undecimi libri, sicut in capitulo hujusmodi

1-3 om. O 4 mundo] mundo diversa O 7 quod proprius locus ei]

quoddam prius locus enim O 8 queram] continuetur scriptura secundum

continuacionem litterarum O horum] primo eorum O 9 unius] et hujus-

modi O 10-11 est rotundarum . . . hiis om. M 15 corporales om. M

16 est cubus] cubis M 17 ex] et M 20 Et] Et jam O 21 cor-

porales om. M 25 superficiebus ... ex om. O 26 eptagonis] pentagonis O
demonstratur] demonstravi M

34i

Bgurarum demonstravi. Et quoniam hec figure multilatere

sunt nobiliores omnibus, ideo Platonici, in quorum tempore
floruit geometrica, ut dicit Averroys tercio Celt et Mundi, figu-
raverunt corpora mundi hiis 5 figuris nobilibus, et celo dedcrunt

5 duodecedron, quia ipsa est capax aliarum figurarum regularium,
sicut ex 1 30 Elementorum patet. Similiter autem celum capit
cetera : et quia ignis ascendit in figura pyramidali, ideo dederunt
igni pyramidem : atque quia octocedron est figura maxime
similis pyramidi, et acr in levitate et in motu assimilatur igni,

10 ideo dederunt ei figuram octocedron. Quoniam vero aqua
habet varios motus in partibus suis et flexuosis, ideo datur
figura ei ycocedron quod multitudine angulorum et laterum
circulatur in spera. Terra vero, quia est corpus fixum et
aliorum centrum et firmum corpus et stabile, ideo dederunt ei

15 cubum qui est fixior aliis et stabilior. Hec igitur est posicio
cum racione sua et habet triplicem intellectum,scilicet,secundum
quod partes harum sperarum concurrunt circa punctum unum,
ut quodlibet corporum quinque constituat, vel quod ex eis
habeant tales figuras, vel utroque modo. Set quod partes

20 eorum non concurrant circa punctum unum, manifestum est
consideranti ea que prius verificata sunt. Nam in Communi-
btcs tocius Mathematice declaratum est quid est replere locum,
et hoc dupliciter, scilicet in superficiebus et in corporalibus, et
deinde | eciam in practicis geometrie de-|monstravi, quod 0.13 a.

35 tantum tres figure superficiales congregate circa punctum unum 99 b *•
superficialiter replent locum, scilicet, triangulus, quadratum et
exagonus, quia anguli quatuor quadratorum et sex triangulorum
et trium exagonorum possunt totum spacium continere circa
punctum unum. Et ibidem ostensum est quomodo paucitas

30 superficierum inplencium sua loca est causa paucitatis cor-
porum inplencium corporaliter loca, et ideo inpossibile est
quod quinque figure corporales inpleant locum ; cum tantum

3 Celi et Mundi] iii. 61 cornm.

3 tercio] 40 M 6 130] decimo quinto O autem] quia M 7 cetera]

omnia O 10 ei] aeri O 13 quia] que O 19 Set] Oportet O

24 eciam om. O 25 superficiales om. M

34*

tres superficiales possint replere. Preterea ibidem probatum
est quod cubus replere potest locum ; nam octo cubi con-
gregati circa punctum unum totum spacium occupant, sicut
ibidem demonstratum est. Set preter cubum non est possibile
duas alias figuras locum replere ; nam de una est adhuc 5
altercacio, ut de pyramide quomodo repleat locum. Qua-
propter oportet ad minus quod in tribus corporibus mundi
sit vacuum, scilicet, in celo, aere, et aqua. Nam figure date
hiis corporibus non sunt nate locum replere, quapropter hec
figuracio Platonica non habet veritatem. 10

Capitulum 2m. {de figura celt).

Magna vero et difficilis est nimis et pulcra vehementer con-
sideracio de figuris locum replentibus, et unum capitulum de
nobilioribus philosophic, quia non solum primo et principaliter
geometricum est istud capitulum, set utiliter et magnifice ap- 15
plicatur naturaliter, ut in hiis corporibus mundi, et in aliis
consideracionibus. Set hie tamen latet hujusmodi rei nobilitas,
quia hie non potest explicari, cum principaliter et primo

99 b 2. pertineat | ad practicam Geometric Quoniam igitur in loco illo
declaravi ilia que oportet, ideo lectorem transmitto ad locum, 20
volens eciam in aliis servare propria que singulis hujusmodi
tractatus locis dicuntur, precipue ut naturales nudi sciant,
quia languebunt in rebus naturalibus et cecucient, nisi mathe-
matice noverint potestatem, in quam blasphemant ex infinita
ignorancia : et propterea omnium rerum naturalium carent 25
certitudine, sicut in prologo istius Compendia Philosophie
longo sermone et efficacius quo potui et diligencius per
applicacionem mathematice ad sciencias ceteras et res istius

O. 13 b. mundi explanavi. | Set nee exterius possunt figurari hiis

figuris, sicut nee interius. Set oportet quod habeant figu- 30
ram spericam, ita quod exterius convexam et interius con-
cavam ; quod primo ostenditur de celo. Nam primo corpori
debetur figura prima ; item corpori simplicissimo debetur

11 om. O 16 naturaliter om. M 21 eciam] hie et O 22 dicuntur]

debentur O nudi] mundi M 23 cecucient] recucient M 25 propterea]

propter hoc O naturalium om. M 26 Compendii om. M 28 et res
om. M

343

figura simplicissima ; item corpori mobiliori dcbctur figura
aptissima motui ; item corpori elongatissimo a corrupcione et
lesione et occasionibus debetur figura que maxime est remota
ab hujusmodi. Minores horum argumentorum patent omni
5 homini qui aliquid sciat de figuris et corporibus. Nam celum
est corpus primum ac simplicius, et sic de aliis condicionibus ;
et sperica figura habet condiciones vel proprietates dictas, et
non alia. Item hec figura est perfeccior aliis, quia ei nichil
potest addi ; set celum est corpus perfectius. Item hec est

io equalior et uniformior; set Boecius dicit in Practica Geometrie
quod equale est melius inequali. Item in hac figura, ut prius
habitum est, partes omnes adinvicem magis vicinantur ; set
vicinitas parcium in toto est salus earum propter mutuas in- 1
fluencias Ex omnibus igitur hiis una racio accipitur, quod 100 a r.

15 corpori nobilissimo mundi debetur nobilissima figura, et hec
est sperica ; et celum est nobilius.

Set non solum in universali set in particulari potest con-
vexitas ostendi extra et concavitas intra. Nam si esset
multilatere figure et multiangule, tunc in elevacione angulorum

20 esset corpus ubi non fuit prius et remaneret locus sine corpore,
quare oportet ponere vacuum, quod est impossibile et prius
reprobatum. Item, angulus corporalis habet longum, latum, et
profundum, et est corpus, ut Avicenna dicit 30 Methaphisice ;
quapropter habet unde natum sit locum implere, quia replecio

25 loci est per trinam dimensionem, ut prius ostensum est, et
Aristoteles dicit quarto Phisicorum. Set non est locus plenus
extra celum, ergo vacuus: et ita non solum in motu set in
quiete esset vacuum. Item si propter hoc ponatur rotund e
figure non tantum sperice, set pyramidalis rotunde aut colump-

3° naris, aut ovalis, et hujusmodi, adhuc oporteret ponere vacuum,
si moveretur hoc corpus super breviorem diametrum. Si vero
I anularis figure vel lenticularis vel casealis et hujusmodi, oportet 0. 14 a.

23 Methaphisice] iii. 4 (f. b. vj. ed. 1493). 26 Phisicorum] iv. 8. 28 For
the rest of the chapter cf. Opus Majus iv. 10 (Bridges i. 152).

1 mobiliori] nobiliori M 4 Minores] Majores M 7 condiciones vel

orn. O 13 vicinitas] vicinia O 15 nobilissimo] nobiliori O 21 quod

est impossibile om. M 23 30] 40 M 24 implere] replere O

344

ponere vacuum si moveretur secundum longiorem dyametrum
in Iongitudine dyametri, ut patet consideranti. Et sic de
omni figura preterquam in spera, quia dyametri sunt inequales,
et ideo ex alia parte accideret vacuum in motu. Set cum in
spera sola sunt omnes dyametri equales, non potest accidere 5
vacuum ex quacunque parte moveretur.

Quod vero oportet quod sit concavum spericum ab intra
ostenditur sic. Octava enim proposicio de Ysoperimetris
docet quod omnium figurarum ysoperimetrarum spere spera
maxime capit, et ideo cum celum debet omnia capere, celum 10
100 a 2. debet esse talis figure intra. Item, convexe | non posset esse,
quia tunc non esset natum continere. Nee concave secundum
aliam figuram rotundam que non sit sperica, nam sic non
omnes partes equaliter distarent a loco deorsum et a terra seu
a nobis, eo quod in earum medio non est punctus a quo omnes 15
linee ducte ad partes corporis undique sunt equales. Set
celum cum sit unius nature et equalis in omnibus partibus,
oportet quod equaliter distet in natura a terra et per con-
sequens in situ, quia distancia in natura est causa distancie in
situ in corporibus mundi. Cum igitur omnes partes celi 20
debeant equaliter a terra distare, oportet quod terra sit
punctus in medio spere, ut omnes semidyametri sint equales,
quod non contingit in alia figura rotunda. Et per consequens
non potest esse plane figure, nam tunc cum linea esset per-
pendiculars esset brevissima ducta super celum a centro, et 25
alie linee essent longiores per I9am primi Elementorum Euclidis,
sicut patet ex triangulo constituto ex hujusmodi lineis, ut
patet in hac figura.

Si eciam esset plane figure, tunc stelle quando essent in
oriente et occidente magis longe distarent a nobis quam quando 3°
essent in meridie, quia tunc essent super capita nostra, et linee
perpendiculares breves descenderent ab eis et ad nos, et longe

8 de Ysoperimetris] There is an unpublished work of Jordanus Nemorarius
with this title, but see Bridges i. 155, note 1.

4 alia] aliqua O 10 cum . . . capere om. M n convexe] convexe

primo M 15 earum] eorum O 16 sunt] sicut O 21 debeant] debent O

sit] sit sicut O 26 linee om. M

345

lincc ad angulos obliquos caderent ab eis super nos quando
esscnt in orizonte. Set quando res eadem longe distat, minor
vidctur ; quando propc, major videtur: ergo stelle apparent
majorcs in meridie quam in ortu vel | occasu. Set hoc est O. 14 h
5 falsum penitus, immo contrarium accidit, scilicet, quod stelle
appareant majores in oriente | quam in medio celi. Set hoc ioo b r.
est per accidens aut propter interposicionem vaporum aut
propter causam aliam quam Ptholomeus et Alacen determinant
in libris Aspectnum, ut declarabitur inferius suo loco. Nee

io enim est per elongacionem majorem stellarum vel minorem,
set propter alias duas causas accidentales ; ideo stabit pro-
positum quod celum non erit plane figure.

Item istud alia racione consimili et per aliam causam pro-
batur. Nam res eadem quando sub minori angulo videtur

15 minor apparet, ut ex libro de Visit et Aspectibus manifestum
est, eo quod in superficie oculi species veniens capit partem
minorem quam quando sub magno angulo videtur : nam tunc
ordinatur species in magna quantitate oculi, et ideo sensibilius
et expressius potest apparere. Set si celum esset plane figure,

20 tunc dyameter stelle quando est in meridie videretur sub
angulo majori quam quando est in oriente vel occidente, ergo
quando est in meridie apparet major, quod falsum est.

Probacio consequencie. Sit celum linea AB, et EF sit dya-
meter stelle quando est in meridie, et FG sit ejus dyameter

25 quando est versus ortum, et GB sit ejus dyameter quando est
in ortu et O sit oculus in superficie terre. Trahatur FH equi-
distans GO. Ergo cum FH secet latera trianguli GOE equi-
distantertercio, oportet quod per secundam sexti Elementorum
Euclidis quod proporcio EF ad FG sit eadem, que est EH ad

30 HO. Ergo, EH et HO sunt equales. Set HF est major HE
per i9am primi Elementor urn Euclidis, ergo, HF est major HO,
ergo per eandem I9am in triangulo HFO | angulus O est major 100 b ».

8 Ptholomeus] Almagest i. 3. 9 Aspectuum] Alhazen vii. 51. 15 de
Visu et Aspectibus] Optica Euclidis, prop. 4.

1 obliquos] rectos M 2 orizonte] oriente M 3 videtur bis\ apparet O

4 vel] et O 6 appareant] apparent O 21 oriente vel occidente]

orizonte O 25-26 et . . . ortu om. M 28 secundam] 26am M
31, 32 i9am] 29 M

346

angulo F, ergo est per 2gam primi Elementomm angulus HFO
sit equalis angulo FOG, erit angulus EOF major angulo FOG,
quare cum stella est in meridie videtur sub majori angulo
quam quando est versus ortum, et multo majus videbitur in
ortu sub minori angulo, ut patet per consimilem racionem 5
vel figuracionem et demonstracionem. Ergo in ortu minor
apparebit quam in meridie, quod falsum est.

Item stellarum distancia fixarum semper est eadem, et
figura distancie, et visus in hoc non decipitur. Nam quando
O. 15 a. videt tres Stellas in ortu sub triangulari figura | judicabit eas 10
in meridie sub eadem distancia abinvicem et in eadem figura
et sic in occasu et in omni parte celi. Hoc enim scimus per
experimentum visus. Igitur si GB sit distancia stellarum
duarum, et in ortu earum erit eadem distancia earum in meridie
et ubique, et eadem visui apparebit. Set si celum est plane 15
figure hoc inpossibile est per demonstracionem precedentem.
Nam GB videbitur sub minori angulo quando est in ortu
quam quando est in meridie, ergo minor apparebit in ortu :
quod falsum est.

Item si celum esset plane figure, tunc linea tracta in superficie 20
celi ab oriente ad occidens equidistaret linee contingenti terram,
et omnes radii visuales caderent inter illas duas lineas. Corpus
vero terre non caderet inter illas lineas, ut patet, nee aliquid
opacum aliud nisi sicut nunc sunt nubes aliquando in aere ; de
quibus non est vis. Set nichil oritur nobis de celo nee occidit 25
nisi per interposicionem opaci, ergo nulla stellarum nee alia
pars celi oriretur nobis nee occideret, et istud patet in figura.

Item si celum esset planum, stella moveretur secundum
lineam rectam secundum extencionem celi, ergo non haberet
101 a 1. celum motum circularem ; cujus contrarium videmus | ad 30
sensum.

Item quando tunc ad occidentalem partem istius linee
veniret, nunquam occideret nisi per elongacionem maximam
a nobis in tantum ut occultaretur stella a visu nostro. Set

1 29am] 2oam M 1,2 FO sit equalis . . . angulo om. M 3 angulo]

quantitate M 5 racionem vel om. O 6 et] ad M minor] major M

12 celi] oculi O 13 experimentum] experienciam O 15 ubique] ubi-

cunque O et] eciam M 20 tracta] recta M 25 nichil] nee M

347

cum oriens ct occidens sint termini lincc recte, jaccntis in
supcrficie ccli plana, ct termini lince rccte nunquam con-
currunt, set maxima distancia separantur, ut prius habitum
est ; ergo stella que venit ad occasum nunquam redibit ad
5 ortum, cujus contrarium videmus ad sensum.

Item cum occasus est privacio visionis stelle et ortus est
redicio ejus ad apparicionem, tunc cum hec duo fieri possint ex
eadem parte istius linee, scilicet, ex parte occidentis, ut per
elongacionem magnam occultaretur, et per debitam distanciam

io visui oriretur, id est, appareret visui, tunc in recedendo a nobis
ultra hanc debitam distanciam occideret, et in accedendo
appareret, quod non videmus in stellis, ergo celum non est
plane figure.

Item sol et luna occultantur secundum partem | usquequo O. 15 b.

15 totum corpus eorum occultetur. Set si celum esset planum,
tunc totum simul occultaretur ex elongacione, non per partes,
per decimam proposicionem libri de Visit que est rectangule
magnitudines ex distancia vise, periferie apparent. Et ex
libris Aspectimm Ptholomei et Alacen hoc patet quod angulus

20 tanquam res acucior cicius occultatur quam tota superficies
per elongacionem ; ergo, cum in sperico corpore ut in stella
non sit angulus, et ita non arcius aliquid totum simul occulta-
bitur per elongacionem. Nunc autem suppono stellam esse
sperice figure, quia satis notum est, et suo loco demonstrabitur.

25 Item signum quod celum sit sperice figure est quod omnia

instrumenta quibus certificantur celes|tia sunt sperica, vel ad roi a 2.
naturam spere reducta. Et hec sufficiant de hiis.

Raciones vero alie que sumuntur juxta motum circularem
stellarum in circulis equidistantibus circa polum non videntur

30 absolute concludere quod celum sit sperice figure magis quam
ovalis vel pyramidalis vel alterius rotunde, quia si celum esset
ovalis figure possumus ymaginari circa polos multiplices cir-

17 de Visu] Optica Euclidis, prop. 9 ' Rectangulae magnitudines eminus
spectatae rotundae apparent ' (Paris, 1604). 19 Aspectuum] Optica Pt.

pp. 31, 32 ; Alhazen vii. 43 sqq.

1-2 jacentis . . . recte om. M 6 est/>r.] sit M 7 redicio] reduccio M

possint] possunt M 8 per om. M 11 debitam om. M 14 sol et

luna om. M 21 ut] nee M 32 multiplices] multos O

348

culos equidistantes minores et majores in quibus fierent motus
circulares, et ideo argumentum eciam istud non sufficit, scilicet,
quod celum sit sperice figure quia movetur motu circulari.
Nam sic posset moveri eciam si esset ovalis figure vel pyrami-
dalis vel alterius rotunde, et hoc secundum omnem dyametrum. 5
Nam Knee due ducte a centro cujuslibet celi ad ejus circumfe-
renciam essent equales, quamvis circuli facti super majores
dyametros essent majores aliis circulis factis super minores.
Cum tamen Aristoteles et ceteri auctores faciunt hec argu-
menta : dicendum est quod ipsi intelligunt hec argumenta 10
cum equalitate omnium circulorum majorum in corpore celi
ducendorum per quecunque puncta superficiei celi et per
centrum super quos circulos quoscunque fiat motus celi indif-

O. 16 a. ferenter secundum possibilitatem | nature, qui circuli omnes

sunt majores in spera. Nisi enim sic ponantur circuli majores 15
in quamcunque partem volumus, ut super quemcunque possit
fieri motus circularis, qui circuli secundum omnes sunt equales
et super equales dyametros et axes, oporteret ponere vacuum
secundum motum aliquem, et hoc non contingit. Et ideo non
intelligunt auctores unura talem circulum super quern fiat 20
motus, set infinitos et ab omni puncto, et tunc nullum vacuum

101 b 1. est. Et sequitur si motus | circularis est ergo spera est, quia
hii circuli non sunt nisi in spera : quare aliter possibile esset
vacuum, et ideo supponunt omnes dyametros equales in cor-
pore celi, et sub hiis condicionibus sequitur. Si celum move- 25
tur motu circulari, ergo erit spericum, nam in sola spera sunt
omnes circuli tales equales et habent dyametros equales.

Si vero obiciatur contra hec quod quilibet motus celi deter-
minatus est secundum unum axem, ergo sufficit celo ovalis
figure esse vel alterius figure rotunde quod moveatur secundum 30
axem longiorem, quia nunquam vacuum est, vel ut sit lenticu-
laris figure et moveatur super axem breviorem, quia non erit
sic vacuum : dicendum quod non solum actualitas vacui est
impossibilis set possibilitas ad ipsum, et ideo celum licet movea-

2 eciam istud] istud absolute sumptum O 6 ducte om. O 8 circulis

om. M 9 faciunt] faciant M hec] hie M 10 hec argumenta om. M

17 sunt] sint O 23 quare] quia O 27 tales post habent stat. M

equales alt. om. M 28 vero om. M hec] hoc M 30 figure esse om. O
32 non] nee O

349

tur super unum axem dctcrminatum super unum motum,
tamen possibile est ipsum moveri secundum alios axes, quia
indifferenter se habet ad motum secundum quemlibet axem
ex se. Multipliciter solvitur aliis modi's hec objeccio, set

5 soluciones non videntur michi sufficientes, nee volo cujuslibet
opinionem improbare.

Si vero obiciatur quod pars sperica celi est corpus sicut pars
angularis, ergo sicut non accidit inconveniens per partem
spericam sic nee per angularem, cum utraque habeat trinam

io dimensionem : dicendum quod multum differt. Nam corporie-
tas partis sperice est versus interius celi et non respectu extra,
nam extra non habet nisi racionem superficiei que non est
nata per se stare, nee locum replere, quia non habet corporalem
profunditatem | per quam est replecio loci. Set pars angu- O. 16 b.

15 laris habet corporalem dimensionem extra, et ideo locum
replet corporalem, quare accideret possibilitas ad vacuum
quod esse | non potest. 101 b 2.

Capituhtm 3m. (de jiguris elementoruni).

Deinde considerandum est de figuris elementorum et jam

20 patet quod oportet quod ignis habeat superficiem exteriorem

convexam spericam propter concavitatem spericam celi. Nam

si esset concave figure accideret vacuum, quia neutra super-

ficierum concavarum celi et ignis spacium repleret inter eas.

Nee potest esse plana, nam eodem modo esset vacuum, quare

25 oportet quod convexum sit exterius : et non quodcunque

convexum, set spericum, quia posita convexitate pyramidali

aut ovali in igne, non poterit inplere concavitatem spericam.

Sola enim convexitas sperica potest concavitatem spericam

replere per contactum undique. Item ignis esset ignis si

30 tamen nichil esset extra, ergo si omnino secundum se con-

sideratur, ac si nichil esset extra, oporteret propter privacionem

vacui, et possibilitatem ad ipsum, quod esset extra sperice

1 super alt.] secundum O 6 opinionem] posicionem O n partis

om. M 16 replet] requirit M corporalem] corporaliter O 18 Capi-

tulum 3™ om. O 24 Nee . . . plana] Nam plana posset esse O 28 Sola
. . . spericam] Et M

35°

figure convexe, sicut dictum est de celo. Ergo naturalis
figura ignis sicut celi convexa est sperica, per quam sufficit
exclusio vacui.

Set ad concavitatem spericam interioris superficiei ignis non
veniemus sufricienter, nisi per figuraciones aliorum elemen- 5
torum. Potest tamen persuaderi hoc uno modo quia ignis
est summe leve et ejusdem nature per totum ; ergo quantum
ex una parte mundi distaret a sibi contrario, et ex alia, ergo
equalibus lineis undique distabit a terra et a centro. Set linee
equales undique et in omnem partem protracte non terminan- 10
tur nisi ad centrum spere, ergo oportet quod ignis sit undique
versus centrum mundi sperice figure, set convexe non potest
esse, quia continet aerem et alia elementa, ergo erit concavum
spericum ab interiori. Si eciam spericitas convexa ignis esset
versus centrum mundi, tunc oporteret quod essent multe 15
spere ignis immo infinite, quasi quia ab omni parte concur-
reret porcio unius spere convexe, ut patet de conveccionibus
o. 17 a. ordinatis circa unum punctum sic ; | et hec racio communis
102 a i . potest I esse in omnibus elementis, tarn a parte superiori

ut sint convexa, quam a parte inferiori ut sint concava. De 20
illis dico que sunt nata continere, quia non oportet esse terram
concavam.

Set propriis racionibus et consideracione speciali oportet
aliter procedi, et hujusmodi consideracio maxime manifesta
est in aqua. Propter quod Aristoteles primo docet figuram 25
aque quam aliorum elementorum : nee mirum, cum loca duo
prima sunt, scilicet, celum et aqua. Celum concavum est
locus sursum, aqua concava est locus deorsum ; et ideo cum
figura locatorum sit a figuracione locorum, oportet naturaliter
presciri figuras celi et aque quam aliorum elementorum. 30
Et propter hoc quod celum est locus primus, occurrit primo
naturaliter noticia figure ejus, ut sit una radix inveniendi
figuras corporum mundi, et sequitur nunc secunda radix, que
est invencio figuracionis aque, quibus habitis facile est habere
figuracionem locatorum. 35

6 tamen] enim O 8 ex alia] ab alio O 9 undique om. M 14 speri-
cum om. O 17 conveccionibus] convexitatibus M 26 quam . . .
elementorum om. O 34 habere] haberi O

35i

Et consideracio Aristotclis de figuracione aque primo Celi
et Mundi supponit quod aqua semper currit ad inferius, ut nos
videmus ad oculum, quare si a centro mundi, quod est infimum,
ducantur Unee infinite ad superficiem aque, ille linee omnes

5 sunt cquales. Nam quacunque data longiori, aqua in extremi-
tate ejus currit ad inferiora loca donee equetur aliis. Set
linee equales iste non possunt terminari ad superficiem planam,
nam ilia que perpcndicularis est erit brevior aliis per I9am primi
Elcmentorum Euclidis, nee ad superficiem convexam per

io 8am tercii Elcmentorum Euclid is, ergo ad concavam. Et quia
infinite sunt linee a centro undique producende, ideo oportet
quod hec concavitas sit spericitas, quia infinite linee equales
non attingant ad aliquam superficiem concavam nisi in figura
sperica. Et quod modo sine figuracione demonstratum est,

15 necesse est quod appareat in figura propter cavillacionem

quam falsigraphus induceret. Sit igitur A punctus | centrum o. 17 b.
mundi, et superficies aque primo detur plana | et sit linea AB 102 a 2.
ad quam trahantur due linee AD et AB. Dico igitur quod
AD et AB sunt equales. Nam si altera esse longior, cum ejus

20 extremitas esset alcior in mundo, ergo concurreret aqua ad
caput alterius linee, quoniam est inferior locus, donee equaren-
tur. Dicendum igitur quod perpendicularis debet infra hunc
triangulum duci ad superficiem aque, quod de facili negaret
cavillator, et sic totum processum inpedit, sicut multi solebant

25 hanc Aristotelis demonstracionem infirmare. Set si non cadit
infra triangulum tunc cadat extra ad superficiem aque in
puncto F. Cum ergo anguli prioris trianguli ad basim sint
equales per 5am primi Elementorum, neuter eorum erit rectus,
nee obtusus per 32am ejusdem. Ergo ABD anguluserit minor

30 recto. Set postquam AF est perpendicularis oportet quod AFB
angulus sit rectus in triangulo ABF. Set per i6am primi Ele-

1-2 Celi et Mundi] ii. 31.

1 de figuracione] in figura O 3 videmus] vidimus O infimum]

infinitum O 5 aqua om. M 12 quia] et M 14, 15 Et quod modo . . .

figura om. M 16 falsigraphus] falsigrafficus O 22 Dicendum] Dico O

24 inpedit] impediret O 26 cadat] cadit M 29 32*™] 3iam M 30-31

oportet . . . sit] ab DF sit angulus M 31 i6am] i8a"° M

35*

mentorum angulus extrinsecus cujuslibet trianguli est major in-
trinseco sibi opposite-, ergo ABD angulus est major AFBangulo,
scilicet, acutus recto, quod est inpossibile. Cadet igitur per-
pendiculars infra triangulum sic et terminabitur in C puncto.
Set per I9am primi Elementorum hec perpendicularis est brevior 5
aliis, ergo aqua curret a terminis aliarum duarum ad terminum
perpendicularis date usquequo eis equetur. Ergo non erit
plana superficies ad quam terminantur per I9am illam, quare
oportet quod sit circumferencia circuli per 9am tercii Ele-
mentorum, quia plures linee quam due exeunt hie ab eodem 10
puncto equales. Ergo oportet quod ille punctus sit centrum
o. 18 a. circuli | ad cujus circumferenciam terminentur ille tres linee,
102 b i. et sic de omnibus talibus | lineis ductis ab hoc centro in omnem
partem aque, quare oportet quod A punctus sit centrum spere
concave, quia omnes linee sunt equales adinvicem per hoc 15
quod aqua semper currit ad inferiorem locum. Et iterum
sequitur quod non possunt terminari ille partes tres linee
equales ad superficiem planam, per i9am primi, neque ad con-
vexam per octavam tercii Elementorum, quia si a puncto
extra circulum vel speram plures linee ducantur secantes 20
circulum majorem in spera, ilia que terminatur ad dyametrum
circuli et spere brevior est omnibus, ideo oportet quod ad
concavam superficiem spere terminentur ille linee equales.
Et cum tales infinite equales possunt duci ab A puncto, propter
hoc quod aqua semper currit ad inferiorem locum, oportet 25
quod hec superficies sit sperica. Set si superficies aque inte-
rior sit concava, oportet quod exterior sit convexa sperica.
Nam ductis lineis a centro mundi usque ad extremam aque
superficiem, que eadem est concava et convexa sive profunda
erunt equales ut prius, ergo cum sint infinite et undique ducte, 30
oportet quod ad superficiem spere concurrant. Et iterum
concava esse non potest aliquo modo quin essent infinite con-
cavitates in omni puncto contingentes corpus aque. Item
concavum non natum est contineri, set aqua naturaliter conti-

7 perpendicularis date] perpendicularem dicte O 8 quare] quapropter O

12 circumferenciam] centrum M 17 partes om. O 21 in spera] vel

speram M 27 sit pr.~] est O 29 profunda] profundo O 33 Item]

Et iterum O

353

netur ab aere. Similiter plana non posset esse propter equa-
litatem linearum predictam. Item propter exclusionem
vacui et possibilitatis ad vacuum oportet quod sit sperice
figure convexe naturaliter extra nisi aliud esset extra earn,

5 sicut est de celo. Item sit A oculus aspicientis in portu et
BC navis, et FG malus, tunc | a summitate mali trahatur linea 102 b 2.
recta usque ad oculum et similiter a pede mali trahatur per-
pendiculars ad oculum, | manifestum est igitur per i9am primi o. 18 b.
Elementoruvi quod AG linea major est quam AF, et tamen

10 existens in summitate mali videbit portum et ille non qui
est in pede mali propinquius, quod non est possibile nisi
aliquid prohibeat visum illius qui est in pede mali. Set hoc
esse non potest nisi rotunditas maris.

Et tunc jam de terra manifestum est quod naturaliter est

15 sperica convexa quatinus equetur superficiei aque sperice,
quacunque enim alia figura data non erit adequacio ut prius
est expositum, et similiter propter exclusionem vacui oportet
quod sit sperice figure convexe, sicut dictum est de aqua et
celo. Et iterum postquam terra est nata ire ad centrum mundi

20 et quelibet pars ejus similiter quantum potest, ergo medium
ejus erit naturaliter in medio mundi, quod est centrum mundi.
Et quanto partes ejus undique consistentes sunt graviores,
tanto erunt propinquiores centro, et sic ultra usque ad ultimas
exteriores. Ergo cum ille nate sunt equaliter appropinquare

25 centro quia equaliter graves sunt per naturam. oportet quod
equalibus lineis nate sint a centro distare undique, quare
terminabuntur hee linee ad convexitatem spere. Hec est
intencio demonstracionis Aristotelis secundo Cell et Mundi.
Item in fine secundi dat hujusmodi raciones, dicens quod luna

£0 quando eclipsatur antequam perficiatur eclipsis, seccio que est
in corpore lune est semper figura arcualis et convexa. Set
hoc non potest esse nisi propter aliquid rotundum quod secatur

28 Celi et Mundi] ii. 31. 29 in fine secundi] ii. 109.

4 nisi] et si nichil M 5 sicut . . . celo om. M 11 quod] hoc autem O

13 rotunditas] tumiditas M 21 ejus om. M 24-25 appropinquare .

equaliter om. M 26 nate] nata O

R. B. IV B D

354

ab ea, nee potest esse rotundum nisi umbra sperica vel pyra-
midalis vel columpnaris, ut dicit Commentator. Et quacunque

103 a 1. data, oportet quod corpus et umbra sint sperica | et addit
Aristoteles quod ista seccio arcualis non est secundum appa-
renciam visus set secundum veritatem. Nam in mutacione 5
figuracionis lucis in luna in omni mense, aliquando seccio
pyramidalis visualis corporis lune est linea recta secundum
visum, aliquando arcualis, aliquando gibbosa. Ergo cum

o. 19 a. semper in | eclipsi est una figura seccionis, nam semper linea

secans est circumferencia circuli convexa, oportet quod aliquod 10
rotundum secetur a luna.

Item addit Aristoteles quod spericitas terre patet per
hoc quod stelle que apparent septentrionalibus non apparent
meridionalibus, ut stelle Urse majoris omnes apparent in
Francia et Hispania set ulterius in Affrica non omnes apparent, 15
ubi est latitudo regionis 30 graduum, ut Marroche, sicut
dicit Averroys, ibi enim solum posteriores stelle Urse majoris
apparent, et non alie, sicut ipse dicit se fuisse expertum. Et
illi qui sunt in meridie vident Stellas quas septentrionales non
vident. Hoc autem esse non posset nisi spericitas terre esset 20
objecta visibus. Nam si esset plane figure tunc illi qui sunt
in meridie viderent Stellas omnes quas septentrionales vident
et e contrario.

Item stelle cicius oriuntur apud orientales quam occidentales,
et eclipses prius apparent orientalibus quam occidentalibus, 25
secundum quantitatem distanciarum secundum diversitatem
longitudinum regionum ab oriente in occidentem. Set si terra
esset plane figure ab oriente in occidentem eque cito viderent
Stellas in oriente omnes habitantes super superficiem terre
inter oriens et occidens, quia nullum esset visus impedimentum ; 3°
quapropter necesse est terram esse spericam.

103 a 2. Si vero superficies aque convexa est sperica, ut | probatum
est, tunc superficies aeris erit sperica concava, ut equetur ei.
Nam in alia figura esset vacuum, quoniam si superficies aeris

2 Commentator] loc. cit. ii. 109. 4, 12 de Celo et Mundo ii. no.

6 luna] luna arcualis M 7 corporis] et corporalis O 16 30] 20 M

17 Urse majoris] Urse O 18 non alie, sicut] ideo si alie sint M

20 posset] potest M 23 contrario] contra M

355

esset plana, tunc non tangeret superficiem aque nisi in puncto
per terciam primi Theodosii de Speris ; ergo vacuum undique
relinqueretur. Si vero esset convexa eodem modo non tangeret
nisi in puncto per i2&m tercii Elementorum Euclidis, quapropter.
5 ut patet figuranti, esset vacuum ; et propterea convexa non est
nata continere, similiter nee plana, ergo oportet quod sit con-
cava. Set si non sit concavitas spere non equabitur convexitati
sperali undique, et ideo esset vacuum, si esset | ovalis figure O. 19 b.
vel arteritis concave.

10 Item Aristoteles dicit 40 Celi et Mundi quod aer est gravis
in spera sua et descendit in ea et sequitur superficiem aque,
quare currit ad inferiorem locum sicut aqua, ergo relinquitur
quod omnes linee ducte a centro mundi ad superficiem aeris
sunt equales sicut ad superficiem aque, set ille non possunt

15 terminari ad superficiem nisi ad concavam et spericam, ut prius
demonstratum est. Ergo oportet quod superficies aeris sit
concava et sperica.

Deinde oportet quod ejus superficies exterior sit convexa
sperica sicut ostensum est de aqua. Et si ilia sit convexa

20 sperica, erit superficies ignis inferior concava sperica, quoniam
non plana per terciam primi Theodosii, nee convexa per I2am
tercii Euclidis, nee concava ovalis nee pyramidalis, quia non
esset adequacio undique, et ideo esset vacuum. Set ibi non
habet locum demonstracio per i8am primi et 8am tercii

25 Elementorum, quia ignis non currit ad inferiorem locum sicut
aer et aqua.

Et quod superficies ignis exterior sit sperica, patet tarn
a parte celi, ut prius ostensum est, quam a parte inferiorum
corporum, sicut in illis | dictum est. 103 b 1.

30 (Capittdum quartum de figuris elementorum secundum
alios).

Contra hoc si obiciatur quod hec corpora sunt mota motu
recto, ut dicebatur prius secundum Aristotelem et Averroem,

2 de Speris] i. 3. 10 Celi et Mundi] iv. 39.

30 The position of the beginning of this chapter is entirely conjectural.

7-8 equabitur convexitati . . . undique] conformabitur convexioni . .
ubique O 14 sunt] erunt O 23 ibi] hie O 32 obiciatur] eliciatur O

B b 2

356

et hoc est quod habent naturaliter rectas dimensiones non
rotundas, ergo figura eorum naturalis est recta et non sperica,
solebat dici quod non dicitur recta nisi propter directionem
alicujus virtutis immaterialis a celo per omnes partes mundi
usque ad centrum, secundum cujus direccionem habent elementa 5
inclinacionem rectam ad centrum vel a centro. Istud non est
nisi figmentum evasionis. Nam Aristoteles et Commentator
volunt quod habeant naturaliter rectas dimensiones a quibus
causatur rectus motus. j
0. 20 a. Deinde hec virtus immaterialis si proprie sumatur erit 10
spiritualis, ergo erit virtus substancie spiritualis. Set talis non
habet proporcionem ad motum rectum set ad circularem, quia
intelligencie movent celos, nee ponuntur ab alico quod moveant
motu recto.

Si dicatur quod non est sic immaterialis ita quod sit spiritualis 15
a substancia spirituali, set largiori modo dicitur immaterialis
quia est celestis, et propter nobilitatem suam dicatur im-
materialis per privacionem materie et nature elementaris ;
adhuc est error, nam virtu(ti)s celestis non est nata movere nisi
circulariter; propter hoc virtus celi recepta in speris elemen- 20
torum movet ea motu celi et saltern tria elementa que sunt
nata moved, ut inferius declarabitur.

Et ideo alii dicuht quod dicuntur recta non propter figura-
cionem set propter inclinacionem solam rectam ad locum
et ad motum secundum locum, quia moventur secundum 35
lineam rectam ; set hoc est contra Aristotelem et Averroem
primo Celi et Mundi. Item motus circularis requirit natura-
liter figuram circularem in eo in quo est> ergo similiter motus
103 b 2. rectus requirit naturaliter figuram rectam | in eo cui debetur.

Item elementa requirunt figuram rectam in motu ad locum, 30
set per eandem naturam moventur ad locum et quiescunt in

7 Aristoteles] loc. cit. 27 Celi et Mundi] i. 18 ; i. 12, 14.

1 et hoc est quod] quod hoc est quare O 3 solebat . . . recta om. M

directionem] duccionem M 4 immaterialis] materialis O 8 quibus] qua O

15 est sic] sit M 17 quia] et O 19 adhuc] ad hoc O nam] quod M

23 figuracionem] figuram O 26 rectam om. M 27 primo] in principio O
28 in eo om. M 31 moventur] movetur M quiescunt] quiescit M

357

eo, ergo rcquirunt figuram rectam in quietc. Propter quod
dicendum est quod corpora densiora habcnt naturaliter et
primo et per se figuram rectam quantum est de se et situm
rectum secundum se, et inclinacionem rectam ad locum et ad
5 motum, ad quam tamen inclinacionem naturaliter sequitur
figura circularis, et ideo secundario inest eis | circulacio. O. 20 b.

Nam partes terre concurrentes circa punctum unum in medio
ejus necessario replent totum locum corporalem circa ilium
punctum, et hoc est inpossibile in aliqua figurarum primo et

10 principaliter nisi in cubica, quia ilia est que nata est replere
locum primo, ut ostensum est in practicis geometric Et si
qua alia est hec habet talem proprietatem ex hoc quod anguli
ejus possent valere angulos cuborum, ut patuit in precedentibus,
et ideo tota hec replecio refertur primo ad cubos. Et quia

15 natura elegit quod melius est, videtur prima facie et satis
probabiliter quod natura dederit partibus terre figuram cubicam
relinquendo aliam figuram quamvis possit locum replere unde
tota terra divisa secundum octo cubos locum replet corporaliter
circa centrum suum et centrum mundi, et hanc figuram semper

20 retinent partes terre secundum superficies interiores. Nam
quelibet istarum octo habet semper tres superficies quadratas,
et exteriores similiter nate sunt habere et haberent, nisi fortes
raciones in contrarium contingerent quia in operibus nature non
est inperfeccio ; et ideo sicut incipit in partibus terre cubicam

25 figuram interius, compleret exterius nisi propter melius debeant
immutare. Et ideo terra secundum se considerata respectu
nature et respectu aliarum causarum dicendarum naturaliter
debet habere figuram cubicam in | partibus suis, et replebit 104 a 1.
interius et exterius. Erit igitur necessario in partibus terre

30 figura replens locum et quia principalis in hoc est cubus,
sustinendo hoc primo per racionem cubi. In fine enim vide-
bitur si aliam oporteat figuram dare que locum repleat, que
si detur, non repugnabit proposito principali quo querimus

1 requirunt] requirit M 2 densiora] elementa O et] a M

11-12 Et . . . est om. M 15 satis] facit M 16 dederit] det O 17 re-

linquendo] relinquam O 18 replet] implet O 21 semper om. M

22 haberent] habent M fortes] forciores O 27 et] nee O 28 replebit]

in toto O 29 necessario om. O 30 figura] figura aliqua O 31 sus-

tinendo] sustinebo O

35*

0. 2i a. dementi figuram rectam. Nam omnis | figura sic replens est
recta et hanc figuram in partibus interioribus semper retinet,
set in exterioribus mutatur propter tres causas. Una est
propter hoc ut secundum motum terre secundum omnem dya-
metrum et parcium ejus si aptitudo ad motum produceretur 5
ad actum per virtutem corporalem vel spiritualem cause prime
vel intelligencie, excludatur inpossibilitas ad vacuum. Et
secunda causa est propter figuram sui loci qui est aqua con-
cava. Et tercia est rectitudo figure cujusque partis terre, et situs
rectus et inclinacio recta : nam iste partes octo rectam habent 10
figuram et rectum situm inter terminos loci et inclinacionem
rectam inter eos. Et constat propter unitatem nature specifice
in eis, quod ipse habent gravitatem equalem, et ideo requi-
runtur equales inclinaciones inter terminos sui loci, et per
consequens equales distancie inter eos. Quapropter a puncto 15
medio circa quern concurrunt, exeunt semidyametri undique
equales secundum omnes differencias posicionis, et ideo necesse
est quod terminentur ad superficiem spere concavam interius
et convexam exterius, quia nulla alia figura respondet illis
semidyametris equalibus, ut planum est. Quapropter ad 20
hujusmodi figuram rectam parcium terre sequitur tocius earum
exterior figuracio sperica.

Et non solum est hoc sic considerandum, set quelibet

104 a 2. istarum parcium octo habet tres gradus | in suo situ recto.

Nam partes magis vicine aque sunt minus graves, quia aqua 25
est gravis in respectu et non absolute, et partes secunde magis
sunt graves, et partes infime prope centrum sunt gravissime.
Quoniam igitur partes que sunt vicine aque in singulis octo
partibus principalibus sunt ejusdem gravitatis propter situm
consimilem : necesse est quod equaliter removeantur a partibus 3°

O. 21 b. gravissimis, et equaliter appropinquent | termino sui situs
a parte exterion. Quapropter secundum lineas equales distant
ab uno termino situs totalis, cujusmodi est punctus in medio,
et appropinquant alteri termino versus aquam secundum

3 est om. M 5 produceretur] producetur M 7 excludatur] exclu-

detur O inpossibilitas] possibilitas O 9 cujusque] ejusetM 10 et] est M
16 semidyametri] dyametri M 24 recto om. M 22 exterior om. M

28 Quoniam igitur] Ergo O partes] partes extreme O 30 removeantur]

moveantur O 34 appropinquant] appropinquunt O

359

lincas cqualcs. Hoc autem undique in singulis partibus non
est nisi per spericitatem plenam, quapropter partes octo habent
figuram spericam in suis exterioribus, et eodem modo est in
ceteris dementis naturaliter.

5 Si vero dicatur quod aer et ignis et aqua sunt nata continere
aliud corpus intra se, ergo partes nullius istorum nate sunt
concurrere circa centrum eorum : dicendum est quod hec
continencia accidit eis, et nos loquimur hie secundum eorum
naturam absolutam secundum se, licet enim in quantum sunt

io partes hujus mundi est eis hec continencia naturalis, tamen
secundum se consideratis absolute accidit quod unum aliud
contineat. Quod igitur sic contineant, hoc non tollit aptitu-
dinem ad figuram rectam completam et situm, sicut modo
dictum est de terra, et ideo secundum aptitudinem naturalem

15 cujuslibet dementi secundum se exigitur figura. Hec enim
sola est ilia que ex se et primo et per se et absolute nata est
locum replere naturaliter.

Set si dicatur quod ignis non solum propter continenciam,
set propter hoc quod nulla pars ejus est | gravis potest inplere 104 b 1

20 spacium usque ad centrum suum, quod est centrum mundi, et
ideo non est natus habere partes sic figuratas, et eodem modo
de aere et aqua : dicendum est quod licet secundum dis-
posicionem actualem tocius mundi, verum sit quod partes
trium elementorum non sint nate replere totum spacium usque

25 ad centrum earum quod est centrum mundi ; tamen si hec
considerentur secundum se absolute, ac si quodlibet esset per
se creatum, ut ponatur quod solus ignis esset et quiesceret,
partes | ejus concurrerent circa centrum suum quod non esset 0. 22 a.
locus gravium et quiescerent secundum aptitudinem figure

30 dicte ut totum locum replerent circg, centrum suum, unde
accidit igni ut ejus centrum sit centrum mundi, et ideo non
prohibetur quin secundum naturam suam absolutam non pro-
hibito respectu ad aliud, haheat partes ordinatas secundum
possibilitatem figuracionis sepe dicte circa suum centrum pro-

35 pinquum, quod non sit centrum mundi. Et sic de aliis
dementis est intelligendum.

6 intra] infra O iohujus om . M 16 et alt. ont. M 17 naturaliter] circulariter
O 28 esset] est M 32 prohibito] habito O 34 propinquum] proprium O '

360

Si dicatur quod continuitas cujuslibet elementi et parcium
ejus facit hanc replecionem et non hujusmodi figuracio,
dicendum est quod continuacio non facit, quoniam si partes
essent diverse secundum superficies suas adhuc replerent :
quare replecio stat cum contiguitate sicut cum continuitate. 5

Si dicatur quod saltern actualiter in terra et in quolibet alio
elementorum si per se esset cum sit vere corpus unum et
continuum, partes sine figuracione aliqua replerent : dicendum
est quod hoc non est nisi aptitudine figuracionis salvata, cui
accidit continuacio. Nam ex eisdem partibus componitur in 10

104 b 2. quas nata est | dividi. Set divisio naturalis et quam melius
requirit natura, est in partes tales et sic figuratas ; igitur sicut
si terra esset divisa in tot partes esset unum contiguum secun-
dum necessitatem illarum figurarum. Similiter cum terra est
divisa et habet de sui composicione easdem partes requirit 15
eas sub eisdem figuris continuacione tamen adjecta, partes
enim componunt totum, et in illas easdem dividitur, et ideo
sicut divise sunt sic sunt composite, et e contrario, et hoc sub
eadem figuracione continua vel contigua. Preterea hec con-
tinuitas non debet intelligi nisi secundum rectitudinem, quia 20
elementa habent naturaliter rectam inclinacionem in loco et
ad locum, et ideo hec continuacio debet determinari secundum
racionem figure recte.

O. 22 b. Si dicatur quod si dividatur in partes figure | irregularis vel

plurium figuracionum irregularium, et adinvicem componantur, 25
non erit vacuum, immo loci plena replecio : dicendum quod
hoc est verum secundum unum situm set non secundum omnem,
et ideo debent habere situm ut tota possibilitas vacui exclu-
datur. Hoc enim exigit ordo nature, quoniam nee vacuum
nee possibilitatem ad vacuum requirit. Et iterum composicio 30
parcium secundum figuras irregulares est infinita, et ideo
accidentalis per Aristotelem sexto Methaphisice, qui dicit

32 Methaphisice] vi. 5.

1 continuitas] concavitas M 3 vel concavitas hoc post continuacio ins. M,
om. O 8 replerent] replent O 11 quas] que O 14 necessitatem]

accidentem M 15 divisa] indivisa O 16 tamen om. M 17 illas]

aliquas O 19 continuitas] contiguitas M 24 vel om. M 29 ordo]

vis O 32 qui] quia O

36i

infinita unicuiquc accidcre ; set natura requirit quod melius
est, ct quod finitum est, et uno modo, propter quod replecioncm
illam requirit que est secundum flguram regularem, et solum
illam que principalis et prima et melior que eciam sola est. Aut
5 si que alia est, ipsa habet possibilitatem replendi, quia re-
ducitur ad illam que principalis est.

Si vero dicatur quod similiter contingit ymaginari in celo
hujusmodi figuram parcium rectam, si totum celum plenum
intelligamus, a cujus puncto in medio partes exeant ad cir-

io cumferenciam, et ideo eadem erit rectitudo | in celo et in 105 a!.
dementis et eadem circulacio : dicendum est quod non est
verum nee simile propter multas causas. Una est quod celum
est mobile ex natura sua motu circulari, et circa medium im-
mobile, secundum quod Aristoteles vult, secundo Celiet Mundi,

15 et Averroes hoc confirmat, et Aristoteles in libro de Motibtcs
Animaliinn ostendit quod omnis motus reducitur ad aliquod
immobile, et hoc tangit in octavo Phisicorum. Non loquor hie
de motore immobili, set de alia radice corporali fixa quiete
perpetua, ut est terra respectu celi, quod est centrum ejus im-

20 mobile, vel totum contentum a celo, ut totus globus quatuor
elementorum dicatur illud immobile circa quod movetur, de
quo considerabitur post. Et ideo natura celi exigit infra se
aliud continui propter hujusmodi motum circularem, | propter 0. 23 a.
quod ei repugnat ut partes ejus impleant locum usque ad

25 centrum ejus, et ideo eis non debetur hujusmodi flgura cubica
qua concurrant circa unum punctum.

Item ex alia causa. Nam in celo naturaliter non distingun-
tur sursum et deorsum, scilicet, locus levium et gravium, et
ideo cum celum non habeat partes graves, non potest habere

30 eas prope centrum, et ideo celum requirit elementum infra se
de natura proporcionata propriissima et specialissima celi.

14 Celi et Mundi] ii. 17. 15-16 de Motibus Animalium] i. 3.

17 Phisicorum] viii. 84.

5 possibilitatem] posse O 14 secundo] tercio M 17 Non loquor]

Nee loquitur O 19 quod] que O 21 dicatur] dicetur O illud om. O

23 continui] continere M 24 impleant] implent O 30 elementum]

elementa O 3r proporcionata om. O

362

Set elementum non requirit celum nee aliud, posset enim per
se creari et stare sine alio, salvata ejus natura propria et
absoluta, ut dictum est prius, et ideo celo repugnat hec figuracio
recta que elemento naturaliter debetur.

Item posito quod celum esset totum plenum in suis partibus 5

circa centrum unum, dico quod non esset divisibile in partes

secundum rectam figuram, set secundum figuram circularem et

orbicularem, quia inclinacio cujuslibet partis circa centrum sicut

105 a 2. tocius est circularis ex pleno appeti|tu nature celestis, set

parcium elementi cujuslibet est inclinacio recta. Nam est 10
in terra rectitudo figure primo et per se quesita per naturam,
secundo, inclinacionis rectitudo in loco, et tercio, rectitudo
motus ad locum, et quarto, figura circularis vel speralis exterius
conveniens ad hoc per accidens propter equalem distanciam,
ut dictum est. Set celo nulla rectitudo competit nee inclina- 15
cionis nee motus set solum circulacto: et ideo partes ejus non
possent habere situm circa centrum ejus sub figura recta.

Si dicatur quod locum replerent circa punctum unum, et
nulla figura replet nisi cubica aut angularis alia valens cubum,
ergo partes replerent sub figura angulari et recta : dicen- 20
dum quod sola figura angularis nata est locum replere, ut
loquimur de figuris replentibus locum, positis angulis circa
punctum unum ; set si corpus celi esset totum expansum
O. 23 b. undique usque ad centrum non inpleret | locum propter con-

sideracionem angulorum circa illud centrum, set propter con- 25
tinuitatem orbicularem et spericalem quia partes ejus nullam
rectitudinem nate sunt habere. Set partes elementorum
habent rectitudinem inclinacionis ex natura sua propriissima,
et ideo locum suum nata sunt replere in figura recta.

Si vero adhuc dicatur quod inclinacio elementorum ad 30
motum non est secundum figuram cubicam, immo magis
secundum figuram pyramidalem, ut patet in omnibus : nam
oportet quod partes graves inclinentur deorsum secundum
figuram pyramidalem, et aqua similiter, et sic de aliis elementis,

2 salvata] servata O 4 recta om. M 5 plenum] planum M 6 unum]
suum M 7-8 et orbicularem post rectam stat. O 10 Nam est om. M

13 vel speralis] et spera M 19 figura] figurarum O alia] aut M

22 replentibus] implentibus O 33 graves] gravis O inclinentur] incli-

nuntur O 34 pyramidalem] pyramidis O

3*3

ut diligens | probacio certificabit postcrius, quapropter videtur 105 b 1,
quod si aliam figuram habeant partes elementorum, quod ilia
naturaliter erit pyramis.

Et ad hoc potest dici, sustinendo predicta de figura cubica,
5 quod duplex est elementorum inclinacio ; una est in loco que
est secundum situm loci, alia est ad locum non habitum in
actu, et hec secunda est in motu elementi. Utraque autem est
recta et ideo utraque requirit figuram rectam : set non oportet
quod eandem set quelibet secundum sui aptitudinem, quia

10 diverse sunt et distincte. Sicut enim figura pyramidalis corn-
petit maxime motui elementorum, sic figura cubica quieti
eorum et parcium suarum in loco, quia hec primo et per se
nata est locum replere.

Si vero dicatur quod per eandem naturam grave movetur ad

15 locum et quiescit in loco ergo per eandem figuram, hoc tamen
non videtur esse necesse quod hec eadem natura specifica habet
diversas inclinaciones ad locum et in loco, et ideo requiritur
figura diversa. Nam eadem natura secundum speciem potest
habere diversas proprietates (ut homo est risibile et susceptibile

20 discipline), dummodo non sint contrarie et repugnantes ; et sic
est hie. Diverse enim sunt quodammodo inclinaciones ad
locum et in loco, et hoc facit posicio parcium in loco et posicio
parcium secundum aptitudinem motus, | et quia hujusmodi O. t\ a.
posiciones sunt diverse, ideo figura, que est accidens, potest

25 esse diversa. Si tamen possumus certificare ad plenum quod
pyramides sunt nate locum replere, non est malum dicere
quod hec figura conveniat partibus elementorum simpliciter
tarn in loco quam in motu ad locum | propter idemptitatem 105 b 2.
inclinacionis nature tarn ad locum quam in loco, et propter

30 conformitatem inclinacionum.

Et cum contra hoc obiciatur quod cubus magis natus est
locum replere, concedendum est in elemento in quantum est
corpus, set non in quantum est elementum habens unam
naturam eandem per quam inclinatur ad locum et in loco,

35 propter cujus nature idemptitatem et propter quarum inclina-

2 aliam figuram] alia figurarum O 4 sustinendo] sciendo O 15 quiescit]
quiescet O 22 loco alt.] toto O 25 possumus] presumimus O 27 con-

veniat] conveneat O 29 nature] materie O 31 obiciatur] obiceretur O

32 est alt. om. M

364

clonum con form itatem elementaris natura dat eis figuram
eandem cum earn possibile fuit applicari ad utramque inclina-
cionem. Natura enim facit uniformiori modo quo potest
atque per pauciora eligit operari quam potest, secundum quod
Aristoteles dicit octavo Phisicorum quod melius est fieri per 5
pauciora quam plura si pauciora sufriciunt. Set natura opera-
tur meliori modo semper. Sic igitur per diversas considera-
ciones possumus salvare figuram cubicam et pyramidalem,
nee hoc repugnat principali intencioni qua volo salvare figuram
rectam in elementis per naturam, secundum quod habent 10
inclinacionem rectam in loco et ad locum.

Et si obiciatur adhuc quod cum elementa habeant figuram
naturaliter circularem, quia natura eorum hoc exigit, tunc
naturaliter habebunt motum circularem, ergo naturaliter incli-
nantur secundum circulum, quare non secundum rectum, quia 15
in corpore simplici non est aptitudo nature ad duos motus
O. 24 b. naturales, ut | prius dictum est : dicendum est quod licet alico
modo nata essent moveri circulariter, tamen dicendum est
quod per hanc figuracionem circularem non sunt nata moveri nee
habere inclinacionem naturalem secundum circulum, quia hec 20
figuracio circularis causatur ex inclinacione recta et ideo circu-
lare est equivocum, unum, scilicet, naturaliter quod causatur ex
inclinacione recta in singulis partibus corporis recti, et ista non
habet inclinacionem nisi ad motum rectum, et sic est in ele-
mentis, alia est figuracio corporalis circularis que debetur 25
inclinacioni circulari in loco et motu circulari, et hujusmodi
106 a 1. non I est in elemento set in celo, et hec figuracio precedit incli-
nacionem naturalem et motum circularem, et est causa eorum
figuratorum tali figuracione. Set figura circularis in elementis
est causata ab inclinacione et motu recto. 3°

Si dicatur ad hoc quomodo potest oppositum causari ex
opposito (et circulare et rectum sunt opposita sicut species
opposite) : dicendum est quod bene per accidens potest unum

5 Phisicorum] forsan viii. 48, vide comm. S. Thomae.

2 fuit] sit O 4 quam] quod O 6 quam . . . sufficiunt] sufficiat M

12 adhuc] ad hec O cum om. M 19 non . . . nee] non possunt O

21-23 et . . . recta om. M 25 corporalis om. O 29 figuratorum] scu

figuratur O

3*5

ab alio causari, sicut frigus constringens poros in yeme facit ad
generacionem caloris majoris in corporibus animalium.

Si tamen dicatur quod rectum non videtur causari a circu-
lari : dicendum est quod sic per accidens, ut propter punctum
5 in medio spere vel circuli possunt linee recte duci equales
undique ad circumferenciam. Et hoc accidit spere vel circulo
sicut flgura circularis recto. Set tamen intelligendum quod
hujusmodi accidens non est per accidens contra per se set per
accidens contra primo. Nam figura circularis est essencialis

io elementis, licet secundario, et rectitudo semidyametrorum est
essencialis circulo et spere ; hoc est secundario.

Si dicatur | quod diffinicio circuli et spere datur per hujus- o. 25 a.
modi lineas : dico quod non est potissima diffinicio, set vulgata
et concessa, sicut mathematicus habet determinare. Et licet

15 in vere contrariis que mutuo se destruere nata sunt, accidat
omnino per accidens, scilicet, tarn contra per se quam contra
primo, ut in calido et frigido, tamen largo modo sumptis con-
trariis, sicut sunt ilia que non nata sunt penitus se destruere,
cujusmodi sunt rectum et circulare, unum et multa, potest

20 unum causari ab alio, non solum per accidens contra primo, set
per se quodammodo sicut natura requirit, sicut tactum est.
Nam quia unum non est natum aliud destruere, ideo magis
se compaciuntur quam contraria que mutuo naturaliter se
corrumpunt.

25 Quoniam autem tactum est de figura circuli, que essen-
cialis est elementis, dubium est | de hoc, et tamen cum ad 106 a 2.
naturam eorum essencialiter sequitur et naturaliter, oportet
quod sit eis essencialis, et similiter in quantum sunt partes
mundi, essencialis est eis propter figuram continentis, ergo

30 tarn absolute quam relate est eis essencialis : dicendum est
igitur quod figura circularis est elementis essencialis, quia
sequitur ad naturam eorum specif! cam absolute et relate.
Set non est eis essencialis propter inclinacionem consimilem,
ut in celo.

6 undique] ubique O 8-9 perse. . . contraow.il/ 10 semidyametrorum]
dyametrorum M 14 determinare] docere O 19 unum om. O 20 solum]
tamen M 22 non om. M 27 naturaliter] similiter M 29 figuram]

naturam M 30 eis om. O 33 eis om. M inclinacionem] consideracionem M

366

Si tamen obiciatur quod tunc esset motus circularis eis
quodammodo essencialis sicut figura : dicendum est quod non,
quia ad naturam eorum specificam non sequitur motus circu-
laris sicut figura, nee in quantum continetur a celo, quia motus
circularis sequitur ad figuram circularem, que nata est habere 5
inclinacionem circularem et non ad figuram circularem que
sequitur ad inclinacionem rectam. Et primo modo est in celo,
et secundo in elementis, et ideo motus circularis non potest
esse essencialis elementis.

Capituhitn 5m. {de consider acione mirabili). 10

Manifesta igitur figuracione principali corporum mundi
quinque, nunc juxta hoc volo quoddam incidens determinare,
quod licet non sit de principali intencione, tamen in majorem
admiracionem contemplatores ejus adducit quam intentum
principale, et ideo dignum est fieri de hoc consideracionem ; et 15

O. 25 b. incidit illud juxta | figuracionem aque, et est tale, scilicet, quod
in loco inferiori plus poterit vas capere quam in superiori.
Nam posito vase sperico ut cipho vel alio, in quo aqua fundatur
in utroque loco ultra dyametrum ciphi quantum potest capere,
porcio aque que terminatur ad terminos dyametri erit major et 20
alcior et gibbosior in loco inferiori quam in superiori. Nam in
loco inferiori ilia porcio erit porcio minoris spere circa centrum

106 b 1. mundi, et in loco superiori erit | porcio majoris spere circa
idem centrum mundi, ergo per 28am Triangulorum Jordani,
que est, quod in circulis inequalibus eadem corda resecat 25
majorem porcionem de minore circulo, et minorem de majore,
dyameter ergo cifi resecabit majorem porcionem de aqua in
loco inferiori, ergo plus capietur de aqua a dyametro usque ad
circumferenciam convexam illius porcionis in inferiori loco
quam in superiore. Quare ciphus poterit plus capere vel con- 30
tinere de aqua quando inferius est quam quando elevatur

10 See Op. Maj. (Bridges i. 158). 24 Triangulorum Jordani] iii. 3 'Si

linee equales in circulis inequalibus arcus^ resecant, de maiori minorem et de
minori maiorem resecabunt ' (ed. (1887).

2 quodammodo] alicomodo O 4 continetur] continentur O 6-7 circu-

larem et . . . inclinacionem om. M 14 ejus] suos O 19 quantum] quam M
24 mundi om. O 28-29 ergo . . . loco om. M 30 capere vel om. O

3*7

alcius. Dyameter igitur ciphi erit corda utrobique si, scilicet,
aqua rcfundatur utrobique quantum possibile est. Set tamen
eadem et equali aqua remanente corda erit minor in inferiori
loco quam in superiori, quia inferius aqua fugiet a lateribus
5 ciphi et coangustabitur in minorem speram.

Si dicatur quod ista pars aque que est super dyametrum
ciphi non est porcio alicujus spere circa centrum mundi set
si est porcio aque speralis, propter spericitatem vasis ; hoc
patet esse falsum, nam ductis a centro mundi tribus lineis,

io scilicet duabus ad extremitates porcionis aque et tercia ad
medium illius ; tunc si ilia aqua sit plane figure erunt linee
inequales. | Set hoc esse non posset quia aqua semper currit 0. 26 a.
ad inferiorem locum, ergo oportet quod ille linee sint equales
quando terminabuntur ad concavitatem porcionis circuli et

15 spere et ad convexitatem ipsius ut prius probatum est : et
ideo centrum hujus spere erit centrum mundi.

Si vero dicatur quod aqua eadem non erit porcio majoris
spere et minoris circa centrum mundi quia sequetur figuram
vasis et quiescet in suo loco, et sic semper erit porcio unius et

20 ejusdem spere et ideo non coartabit se, nurtc in minorem
speram nunc in majorem quod oporteret : dicendum est quod
sic, quoniam quando alcius elevatur et iriferius deprimitur
semper per eandem naturam gravitatis currit ad inferiorem
locum respectu centri mundi, ergo tribus lineis eis ductis primo

25 inferius usque ad convexitatem minoris spere et secundo
superius usque ad convexitatem majoris, aqua eadem semper
curret ad loca inferiora, si capita illarum linearum trium non |
essent ejusdem altitudinis in uno loco, scilicet, inferiori et 106 b 2.
superiori. Set oporteret quod in loco inferiori sint linee equales

30 adinvicem, et similiter in loco superiori per predictam. Quare
eadem aqua mutabit naturaliter situm suarum parcium, ut
in superiori loco sit porcio majoris spere et in inferiori sit

2 refundatur] infundatur O quantum] si tamen O 4 fugiet] refugiet M
6 ista] ilia O 7 alicujus] alius O circa . . . mundi om. M 8 si om.M

propter . . . vasis om. O 10 duabus om. M tercia om. M 14 quando]

quare O porcionis om. O 15 ipsius] ejusdem O probatum] habitum O

17-21 Si . . . oporteret om. M 23 gravitatis] gravitas M 24 ductis]

dictis O 25 convexitatem] concavitatem O 26 superius] alcius O

27 si] set M trium om. M 29 oporteret] oportet O 30 Quare] quia M

368

porcio minoris. Istam mutacionem situs suarum parcium facit
naturalis et equalis inclinacio aque ad centrum mundi, sive
inferius sive superius ponatur ; et ideo quando erit inferius
eadem aqua et equalis que fuit superius coartabit se in parte
O. 26 b sua supprema, et ilia pars separabit se a | lateribus vasis ut 5
coangustetur in superficie spere minoris, et habebit cordam
minorem quam prius habuit in loco superiori, et ideo poterit
plus infundi de aqua in lateribus quando est in inferiori loco.

Et si dicatur quod aqua sequetur figuracionem vasis et ideo
non figurabitur secundum figuram aque in sua spera, et ideo i°
nee circa centrum mundi : dicendum quod ubi tangit vas
figurabitur a vase, set in supprema parte ejus non quoniam ibi
non tangit vas, et ideo ibi curret aqua ad inferiorem locum
respectu mundi per naturam sue gravitatis, et ideo fiet porcio
spere respectu centri mundi ; et sequetur propositum quod 15
volui demonstrare.

2 naturalis et] naturaliter M 6 superficie] porcionem O 8 in pr.~\ a. M
9 sequetur] sequatur M n ubi] ubi que O 12-13 quoniam . . . non

ont. M

Incipit tercia pars libri de celo et mundo
{/i a be us capita la tria).

Capitulum primum {de finitate mundi).

Quinque igitur corporibus mundi inventis principalibus et

5 figuratis, sequitur per ordinem naturalem consideracio de
mundi finitate et unitate. Et certum est quod mundus est
finitus, quia probatum est prius quod impossibile est in cor-
poralibus aliquid esse infinitum. Set nunc specialiter probabitur
hoc de mundo et partibus ejus. Nam Averroys dicit in prin-

10 cipio Celi et Mundi quod si mundus esset infinitus, nee | haberet 107 a 1.
principium eternum nee non eternum. Set constat quod
habet causam primam pro principio sui motus et conserva-
cionis et creacionis.

Item, si mundus esset infinitus in substancia, esset infinitus

15 in potencia et virtute? ergo esset equalis cause prime, quod est
inpossibile : et hec racio verificat et exponit dictum Averoys.
Item, celum est concave et speralis figure intra, ergo quicquid
est infra celum finitum est. Et iterum certificat visus nos de
distancia finita inter centrum mundi et circumferenciam celi,

20 quia videmus Stellas celi circumferri undique ex omni parte
celi, quare distancia a terra usque ad celum est finita. |

Set quod celum ipsum sit finitum a parte post patet quia 0. 27 a.
habet spericam figuram convexam, ut demonstratum est et
omnes concordant. Item motus celi fit ab oriente in oriens in

25 tempore finito et parvo, videmus enim, scilicet, in die naturali.
Set si celum esset infinitum, pertransiretur spacium infinitum

10 Celi et Mundi] i. 33 comm.

1-3 om. O 7 quia] quod O in corporalibus om. M 10 nee] non O

12 conservacionis] confirmacionis M 15 Instead of equalis cause prime, O

wrote equale tempus, then tempus was marked for erasure and cause prime put
in margin 19 mundi om. O 20 ex] de O 22 quod] quod similiter G

23 spericam om. O

R. B. iv C C

31°

in hoc tempore, eo quod totum corpus celi revolvitur, ergo
spacium infinitum pertransiretur in tempore finito, quod in-
possibile est.

Si dicatur quod hoc inpossibile est virtuti finite, set non
infinite ; contra hoc est quod virtus infinita agit in instanti, non 5
in tempore, ut Aristoteles docet in octavo Phisicorum, et
planum est ex sexto Phisicorum quia omnis virtus finita agit in
tempore. Si ergo virtus infinita ageret in tempore, esset
proporcionalis virtuti finite, sicut omne tempus finitum ad
finitum aliquod. Set finiti ad infinitum nulla est proporcio, 10
ut omnes fatentur.

Item postquam corpus celi est infinitum, ergo ei debetur
spacium infinitum, ergo oportet quod transeat spacium in-
finitum si revolvatur a puncto in punctum. Sed spacium
infinitum non potest transiri per dififinicionem infiniti, nam 15
infinitum est quod transiri non potest, et cujus quantitatem |
107 a 2. accipienti semper est aliquid accipere extra, ergo non potest
accipi nee pertransiri. Set spacium celeste pertransitur : ergo,
non est infinitum.

Item exeant a centro celi due linee in infinitum in corpus 30
celi, iste quanto magis separantur, tanto magis distabunt, ergo
cum separantur actu in infinitum, si corpus celi est infinitum,
erit actualis distancia inter eas infinita. Set in revolucione
celi A linea pervenit ad locum B linee, eo quod redit A ad
seipsum in tota revolucione, ergo A linea pertransit spacium 25
infinitum quando venit ad locum B linee, et sic infinicies in-
0. 27 b. finitum pertransibit spacium infinitum | in una celi revolucione,
eo quod a centro possunt linee duci infinicies vel non, tot quin
plures ; set hec sunt manifeste inpossibilia.

Item si corpus celi est infinitum, ducatur linea infinita pro 30
corda respectu arcus orientalis in celo, et sit AH linea, et

6 Phisicorum] viii. 78 sqq. 7 Phisicorum] vi. 36.

7 sexto] 30 O quia] quod M 9 tempus om. M 10 aliquod om. O

13 transeat] pertranseat O 15, 16 transiri] pertransiri O 16 et

om. M 17 accipere] sumere O 26 infinitum alt. om. O 27 in]

et M

37*

a ccntro ducatur in occidens una linea infinita que sit B, tunc
in rcvolucione celi, B linea pcrtransibit cclum in circuitu, ergo
pertransibit AH lineam, ergo pertransibit spacium infinitum,
quod pertransiri non potest.
5 Hec nunc sufficiant in spcciali, quia in Communibus Natur-
alium ostensum est per demonstraciones mathematicas aliquid
et per naturales quod nichil corporale potest esse infinitum.
Et quamvis Aristoteles in libro Celi et M?mdi ponat raciones
aliquas quas posuit in tercio Phisicorum et aliquas consimiles

io eis, et aliquas diversas omnino, tamen quia sunt universales
tarn mundo quam cuilibet corpori per se posito cum alico alio
propter racionem et ordinem mundi, ideo taceo de eis in hac
parte. Nam ea que de eis volui premisi in parte precedente :
multa eciam sunt superflua, de quibus non est multum

15 curandum.

Si vero obiciatur secundum Aristotelem in tercio | Topicorum, 107 b 1.
quod melius est magis est eligendum : set bonum infinitum
est melius quam finitum et natura facit quod est melius, ergo
natura exigit bonum infinitum in rebus naturalibus, sicut

20 finitum : set racionabilius est totum mundum esse infinitum
quam partes, seu celum quam aliud, ergo celum erit infinitum :
dicendum est quod natura facit et exigit quod melius est
simpliciter, set in rebus naturalibus infinitum non est melius
nee bonum, quia non posset alia compati, et sequerentur in-

25 finita inconveniencia | ut patet ex nunc et prius dictis ; et 0. 28 a.
propter hoc omnis res naturalis est finita, nee requirit natura
aliud.

Si dicatur quod causa prima est infinite potencie, set
potencia finita est ociosa nisi exeat in actum, ergo similiter

30 potencia infinita erit ociosa nisi exeat in actum suum, set actus
ejus est infinitus ; ergo oportet quod prima causa faciat actum

9 Phisicorum] iii. 48 sqq. 16 Topieorum] iii. a.

2, 3 pertransibit] pertransit O 2 in alt.'] et in M 3 AH] totam AH O
7 corporale] naturale O 10 quia] 5I 13 in parte precedente om. M

14 multum om. O 20 racionabilius] ideo nobilius M 21 quam partes]

a parte celi O 25 inconveniencia] impossibilia O 29 30 ergo . . .

actum om. M 31 actum] effectum O

C C 2

infinitum. Set nichil est majus toto universe- quod compre-
hendit omnia tarn spiritualia quam corporalia, ergo debet esse
infinitum : dicendum est quod causa prima agit per creacionem
et per alium modum secundum quod sunt relaciones in divinis,
ut Deus Pater generat Filium, ab utroque procedit Spiritus 5
Sanctus, sicut habemus ex lege nostra. Ista accio ejus in-
trinseca est infinita, et effectus ejus est infinitum bonum, et
potencia infinita ordinattir ad hujusmodi actus, et ideo non est
ociosa. Set effectus creatus non est infinitus, quia creatura fit
ex nichilo, et ideo deficit a complemento boni, et ideo quantum- 10
cunque est bona, oportet quod sit finita.

Si tu dicas quod prima causa adhuc agit hoc per potenciam
infinitam, ergo effectus adhuc erit infinitus : dicendum est
quod non sequitur. Nam infinitas potencie non respicit actum
107 b 2. set modum educendi effectum, qui modus est | de non esse in 15
esse, de nichilo ad aliquid, inter que est infinita distancia, et
ideo exigitur potencia infinita.

Et si dicatur quod cum potencia est infinita et modus
educendi est infinitus, ergo et effectus : dicendum est quod non
sequitur, quia effectus est post non esse, et ideo habet aliquid 20
defectus et privacionis. Set si non procederet post non esse,
tunc bene sequeretur, et ideo non est inpedimentum a parte
effectus, propter quod repugnat ei infinitas.

Item si dicatur : Motor celi est infinite potencie, ut Aristoteles
dicit in octavo Phisicorum, ergo ei respondet mobile pro- 25
O. 28 b. porcionale et motus ; | set nichil proporcionatur infinite nisi
infinitum, ergo celum est infinitum et motus ejus est infinitus :
dicendum quod licet motor celi sit secundum se potencie
infinite, tamen a parte recipientis creature influenciam est
finitas, quia per modum recipientis recipitur, et in hoc osten- 30
ditur infinitas potencie quod non artatur ad effectum infinitum
set potest in effectum finitum secundum condicionem re-
cipiendum.

25 Phisicorum] viii. 78, 86.

1 majus] magis O 4 relaciones] acciones O 12 per] secundum O

14 actum] effectum O 20 est] fit O 21 post om. O 25 propor-

cionale] proprie O 27 ejus om. M 32 condicionem] divisionem M

373

Si dicatur quod motus celi est perpetuus, ergo infinitus ; ct
sic in tempore infinito quia potencia mobilis erit infinita :
dicendum est quod motus secundum substanciam finitus est,
quia quelibet revolucio celi est finita, set multiplicari possunt
5 per addicionem infinitam et in tempore infinito, id est, non
tanto quin majori quia non tot quin plures possunt fieri cir-
culaciones. Set non propter hoc accidit infinitas motuum vel
temporis in actu, et ideo non oportet quod potencia mobilis
sit actu infinita.

io Si dicatur quod effectui finito et terminato debetur potencia
finita, ergo effectui qui vadit in infinitum et nunquam termina-
bitur respondet potencia infinita et interminata ; set effectus
hujusmodi est motus perpetuus celi, ergo in celo est potencia
interminata nee limitata nee finita : dicendum est quod potencia

15 celi potest considerari respectu effectus infiniti in actu puro
et sic non est infinita, set si consideretur respectu actus infiniti
in actu qui semper est permixtus de potencia ad ulteriorem
actum sic est potencia celi infinita, set hec infinitas non est
nisi in potencia et non | est in actu, quia talis est infinitas 108 a 1.

20 effectus. Et radix hujusmodi est quia esse celi est perpetuum,
et ideo potencia celi ad motum est perpetua, et ideo infinita in
duracione sicut motus et tempus ; et hujusmodi infinitas non
est actualis, scilicet, simul accepta, set per successionem vadit
in infinitum. Alii modi arguendi nimis generates possunt |

25 induci, set patent in prioribus. O. 29 a.

Capitulum 2m. (de imitate mundi).

De unitate mundi dicit Averroes quod si plures mundos
ponamus, necesse est ponere plura principia prima, ut plures
causas primas, et ideo cum hoc sit inpossibile, ut probatur in
30 Methaphisica, necesse est mundum esse unum ; et patet hec
consequencia. Nam si plures sint mundi, plures sunt motores
infinite potencie, quia motor mundi est infinite potencie, ut

27 Averroes] ' Et qui dixit quod mundi sunt plures contingent ei credere
multa principia,' de Celo et Mundo i. 33 comnt.

2 quia] quare O 7 vel] et O 15-16 in actu . . . infiniti] vel finiti M

17 qui] cui O permixtus] admixtus O 24 nimis om. M 26 om. O

28 ponere om. O

374

Aristoteles dicit octavo P hisicorum. Set plures cause quod
sint infinite potencie non est possibile, quia infinita potencia
potest destruere omnem potenciam aliam et inpedire actum
alterius cujuscunque, aut erit finita et non potens in omnem
actum, quapropter non possunt esse motores primi plures, et 5
ideo nee mundi plures.

Item si plures essent mundi, essent similes in specie et partes
essent similes in specie, unde terra istius mundi esset similis
in specie cum terra alterius mundi, sicut glebe unius terre.
Set corpora similia secundum speciem nata sunt moved ad 10
eundem locum secundum speciem, ut duo gravia vel duo levia
in hoc mundoj ergo terra istius mundi nata esset moveri ad
centrum alterius mundi, sicut terra illius mundi, et e contrario,
terra alterius nata esset moveri ad centrum istius mundi. Set
terra istius mundi non potest moveri ad centrum mundi alterius 15
nisi penetret primo circumferenciam sui mundi, igitur terra
108 a 2. nata esset moveri sursum, | quod est impossibile. Hec est
demonstracio Aristotelis, nee aliquid plus quod valeat ponit
in capitulo de mundi imitate quamquam multi sint ibi ser-
mones set plures in capitulo de infinitate. 20

Addimus autem demonstracionem mathematicam ad hoc.

Nam si plures sint, oportet ponere vacuum, quod prius repro-

batum est in universali. Consequencia autem hec patet per

0.29 b. I2am proposicionem tercii | Euclidis, si quis sciat geometrie

potestatem quam suppono semper in naturalibus, quia prius 25
earn exposui prout valet rebus mundi. Nam si omnino distant,
erit vacuum. Si vero conjungantur, non conjungentur nisi in
puncto per illam i2am, quia convexitates abinvicem separa-
buntur per vacuum.

Nee potest dici quod unus circumdabit alium, quia tunc 30
centrum unius naturaliter esset centrum alterius et ideo una

1 Phisicorum] viii. 78, 86. 19 de mundi unitate] de Celo et Mundo i.

76-100. 20 de infinitate] Phys. iii. 24-75.

1 plures cause quod] plura esse que O 3 destruere] despicere M 9 glebe
unius terre] terre et globe unius M 11 vel] et M 15 istius] unius O

centrum] terram O 18 quod valeat om. M 19-20 de . . . capitulo

om. M 24 quis] aliquis O 25 potestatem] puritatem M 28 abinvicem]

adinvicem M

.]75

csset terra utriusque, ct sic de aliis partibus mundi, et sic
unus mundus.

Item qua racione essent duo eadem racione tres et eadem
racione quatuor et infiniti, quia omne mundanum indifferenter
5 se habet ad omnem numerum, ergo aut erunt infiniti aut non
plures uno. Set infiniti esse non possunt, ergo tantum unus.
Aristoteles enim in capitulo de vacuo istum moduin arguendi
docet de numero finito et infinito, quando est equa racio trium
sicut duorum et quatuor sicut trium et sic ultra.

io Item quod est in fine perfeccionis secundum statum suum
non potest esse nisi unum, quia illud est primum et minimum
ad quod alia reducuntur, set mundus est hujusmodi, ergo non
debent esse plures. Racio vero quam facit Aristoteles, scilicet
quod mundus hie occupat totam materiam suam in uno in-

15 dividuo, petere videtur principium, nam hoc probari debet.
Nam adversarius dicit materiam alterius mundi esse possibilem
ad formam hujus mundi, et ideo non habet virtutem hec racio
nisi ex precedente quam facit.

Si vero | dicatur obiciendo quod plura bona sunt paucioribus 108 b 1.

20 eligenda, per Aristotelem in tercio Topicorum^ ergo melius est
esse plures mundos quam unum : dicendum quod non, quia
sufficit unus, et Aristoteles dicit in octavo Phisicorum quod
melius est ponere | pauciora quam plura si pauciora sufficiant, o. 30 a.
et preterea sequerentur inconveniencia pretacta : et ideo non

25 est bonitas in pluralitate hac.

Si dicatur quod individuum natum est convenire cum alio
individuo ejusdem speciei, ergo natura non habet ponere unum
individuum tantum, Aristoteles solvit ad hoc quod natura
specifica mundi totam materiam occupat in uno individuo, que

30 nata est habere formam mundi, et ideo non possunt esse
plura individua, unde istud individuum non est natum con-
venire cum alio individuo, et ideo instancia est hie et in

7 de vacuo] Phys. iv. 50-86. 20 Topicorum] iii. 2. 22 Phisi-

corum] viii. 48.

6 tantum] tantum erit O 12 reducuntur] reducitur O 13 facit]

utitur O 15 debet] oportet M 18 quam] quod O 19 dicatur

obiciendo] obiciatur O 24 sequerentur] sequentur O 29 occupat] habet M

37$

quibusdam aliis individuis solitariis, ut in sole et luna et
phenice et multis aliis.

Set hec solucio secundum se non sufficit, quia indiget pro-
bacione ; cujus probacio est per raciones prius dictas. Nam si
alia materia poneretur et aliud individuum, contingerent in- 5
possibilia predicta, et ideo non est materia apta ad aliud
individuum.

Set ad hoc obiciatur. Nam aut est aptitudo naturalis in
specie ut possit esse in pluribus et predicari de pluribus, aut
non. Si non, tunc non esset universale nee species set in- 10
dividuum, quod est inconveniens : si sic, tunc erit aptitudo et
potencia nature ociosa. Et dicendum, quod aptitudo speciei
est, set non recte potencia ad actum plurium individuorum,
secundum quod potencia dividitur contra aptitudinem, ut in
catulo ante nonum diem aptitudo est ad visum set non potencia, 15
et in ceco est aptitudo set non potencia proprie sumendo

10S b 2. potenciam, licet aliquando | sumamus potenciam et aptitudinem
pro eodem. Dico tamen quod hec aptitudo non est ociosa
nee frustra propter duo. Unum est quia non est libera set
impedita propter defectum materie possibilis ad hanc formam 20
vel speciem, unde est defectus a parte speciei ipsius, et aptitudo

O. 30 b. inpedita per extrinsecum | non est frustra nee ociosa. Set
quando est libera secundum se et non vadit in actum cum non
fuerit inpedita, ut aliquis vadens ad locum pro negocio si non
impeditur, set negligit, frustra ivit quia in eo remansit. Si 25
autem recipiat inpedimentum, non dicimus quod frustra iverit,
quia in eo non remansit. Similiter dicimus hie quod a parte
speciei non est defectus nee inpedimentum set alterius, scilicet,
a parte materie et individui.

Item ista aptitudo non est ociosa quia per earn fit species 3°
in racione universalis et ad hunc finem primo et per se ordi-
natur aptitudo hec, et secundario ordinatur ad perfeccionem
individui in quo est, tercio ordinatur ad convenienciam unius
cum alio. Habet igitur duas causas propter quas est magis,
et ideo non est frustra licet terciam non habeat, et maxime 35

5 alia materia] aliud M 13 potencia om. M 16 et . . . potencia om. M

20-21 formam vel om. O 26 iverit om. O 27 remansit] remanet O

31 primo om. M 33 convenienciam] inconvenienciam M

377

cum impedimentum non sit a parte sua scd ab extra, propter
privacionem materie apte ad earn. Unde hujusmodi aptitudinis
complecio et reduccio ad actum non solum excusatur propter
duas causas dtctas, set eciam respectu individui alterius ut non
5 dicatur frustra, licet illud non habeat, quia error accideret in
rebus multiplex, et ordo nature periret si adimpleretur hec
aptitudo. Set tamen non a parte speciei cujus est aptitudo
set a parte individui alterius. Restauratur igitur dampnum
istius aptitudinis per majus bonum sine comparacione, et ideo

io non est frustra, eciam ex hac causa tercia.

Si autem dicatur ad hoc : Species apta est ad aliud | in- 109 a 1.
dividuum, ergo autem ad aliud individuum | quod possibile O. 31 a.
est esse aut quod non potest esse. Si primo modo, habetur
propositum quod plures mundi sunt possibiles, si secundo modo,

15 nulla est tunc aptitudo ad plura, quia aptitudo ante priva-
cionem actus non ordinatur ad inpossibile, licet post priva-
cionem, ut in ceco homine est inpossibilitas, set in catulo ante
nonum diem non est inpossibilitas, ergo non erit universale.
Dicendum est quod aptitudo speciei ad inpossibile est a parte

20 individui, et non ad inpossibile a parte sui, et ideo remanet
aptitudo que facit speciem. Et hec omnia ex Methaphisicis
constant certificata. Set hie tamen propter casum specialis-
simum in quo cadit hec speciei aptitudo oportuit pertractari,
quia de nulla specie que habeat plura individua est tanta

25 necessitas consideracionis sicut hie circa unitatem mundi, et
deinde circa alia celestia ut de sole et stellis. Nam consimilis
est racio hie et ubique, licet major contencio philosophorum
fuerit circa mundi unitatem.

Capitulum 3m. (quod non potest esse corpus extra rnunduin).

30 Hiis certificatis, sunt diverse veritates annexe. Nam licet
mundus sit unus, tamen aliqui estimaverunt quod possibile est
corpus aliquod esse extra mundum ; quod tamen esse non

1 a] ex O 2 apte] a parte O 3 complecio] complimentum O

7 tamen om. M 7-8 cujus . . . set] apperte accidet error, set a parte illius

respectu cujus est aptitudo scilicet O 16 inpossibile] possibile M 17 ceco]
toto M inpossibilitas] possibilitas M 21 Methaphisicis] Mathematicis M

24 que] an O tanta om. M 25 consideracionis] condicionis M 29 om. O

30 diverse] due O 32 extra] ultra O

37«

potest quia ociosum esset et frustra, cum non haberet com-
paracionem et ordinem ad ceteras res.

Item mundus perfectus est quia est universitas rerum, ergo ei
nichil deest quod sit in rerum natura creatarum.

Item cum vacuum esse non possit, ut prius probatum est, 5

conjungeretur corpori celesti. Set si esset, plane figure esset

vacuum per terciam primi Theodosii ; si vero sperice, esset

O. 31 b. vacuum per I2am tercii Elementorum Euclidis | , si concave,

109 a 2. circumdaret celum et esset de natura | celorum et de numero

eorum et sic pars mundi, aut esset vacuum si non circumdaret 10
celum, ut patet.

Item non esset grave nee leve quia extra mundum non est
sursum nee deorsum, nee esset enim neque grave vel leve, quia
tunc esset celum, ergo de celestibus esset et inter partes mundi
computaretur, et esset ultimum celum circumdans alios, aut 15
esset vacuum per consideraciones dictas.

Si vero dicatur quod bene posset alios celos circumdare, et
tamen non esset, ut patet, pars mundi nee inter celos compu-
tandum, quia, si mundus, habet quicquid debet habere, ergo
si aliquid extra esset non esset de mundo : dicendum est quod 20
inplicantur opposita quod mundus sit perfectus et aliquid sit
extra quod non sit pars mundi, quia mundus est universitas
rerum et ideo nichil in natura rerum creatarum debet esse
extra.

Item postquam oportet quod sit sperice et concave figure, 25
ergo omnes linee a centro ad concavitatem sunt equales, et ita
respicit centrum essencialiter ; set istud idem est centrum
mundi ; nichil autem potest centrum mundi respicere essenci-
aliter nisi pars mundi, ergo corpus hoc concavum esset pars
mundi, et eciam esset pars nature celestis, quia circulare esset, 30
et ideo inter celos computaretur.

Si dicatur quod possit distare sine vacuo a mundo, quoniam

7 Theodosii] i. 3 'Si sphaeram plana superficies contingat, in uno tantum
puncto earn contingere necesse est.'

1 comparacionem] operacionem M 6 esset/»/'.] esse O 8 con-

cave,] concave figure, tunc O 8 tercii om. M 9 numero] modo M

13 nee esset enim neque] esset enim M 14 inter] tunc M 27 essen-

cialiter] equal iter A/ 30 celestis] celestas O

379

seipso distarct et nee vacuum ncc aliquid in medio, ut duo
parietes lapidei erecti seipsis distarent, quamvis nichil esset in
medio. Set hie falsa ymaginacio decipitur. Nam si nichil
est in medio ergo superficies essent simul, quia | non distant, O. 32 a.
5 et ideo nee inter parietes nee hie esset distancia. Set hoc
verificatum est prius in capitulo de vacuo. Secunda Veritas
annexa est specialis consideracio vacui, an possit esse extra
celum. Quod enim non possit esse vacuum in rerum natura
ostensum est | prius sermonibus universalibus, et simul cum 109 b r.

10 hoc quod non infra celum ; quia oportuit hoc manifestari, quia
in sermone universali oportuit excludere vacuum a corporibus
naturalibus que sunt infra celum, set usque ad hunc locum
reservata est specialis consideracio de vacuo extra celum.
Quod igitur in prioribus supponebam pluries vacuum non esse,

15 hie supposui ex consideracione universali qua probatum est non
posse esse vacuum. Dico igitur similiter in particulari quod
extra celum non possit esse, quamvis possibile esset esse alibi,
quia vacuum non ponitur a philosophis nisi propter recepcionem
corporis et motum corporum, quia in pleno negaverunt corpora

20 recipi et moveri, et ideo posuerunt spacium habens trinam
dimensionem sine corpore naturali, ut possit recipere corpora, et
hoc spacium vocaverunt vacuum. Set jam probatum est quod
inpossibile est corpus esse extra mundum, ergo nee vacuum
erit, quia frustra essent et ociose. Set natura nichil patitur

25 ociosum et frustra.

Item Aristoteles dicit tercio Phisicorum quod in perpetuis
non dififert esse et posse, ergo cum ibi esset vacuum in per-
petuum, si esset postquam natum est et potest recipere
corpus, haberet | actualiter corpus ; hec est racio Aristotelis O. 32 b.

30 ibi.

Item si esset plane dimensionis vel convexe, esset vacuum
inter hoc vacuum et celum, sicut prius dictum est; et de illo

6 de vacuo] Phys. iv. 50-86. 26 Phisicorum] iii. 32.

1 distaret] distarent O aliquid] adesset O 2 distarent] starent O

3-4 Set . . . medio otn. M 4 essent] sunt O 7 annexa om. O an]

dum O 17 possit] potest O 19 corporum] celorum M 23 corpus]

vacuum corpus O mundum] celum M 27 differt] differet O

38o

vacuo secundo adhuc, si esset plane figure vel convexe esset
vacuum, et sic in infinitum. Ergo oportet quod sit concave
figure circumdans celos, quia habebit centrum celorum et
tocius mundi ; ergo respiciet essencialiter centrum mundi
propter racionem spere. Set hoc centrum est naturale respectu 5

109 b 2. vacui, ergo vacuum respiciens hoc | centrum naturale esset res
naturalis. Set hoc falsum est quia in vacuo, ut Aristoteles
dicit quarto Phisicorum^ nulla est natura, ut prius verificatum
est.

Si dicatur quod licet respectu mundi esset centrum naturale, 10
tamen respectu vacui non esset, ut si nichil esset nisi vacuum
spericum circa idem punctum, quod est modo centrum mundi,
iste punctus comparatus ad speram vacui non est naturale,
ergo nee similiter nunc secundum quod ad earn comparatur.
Et dicendum est quod inpossibile est idem punctum esse 15
centrum pleni et vacui, quia centrum pleni est naturale, centrum
vacui est innaturale, et nulla est proporcio, ut dicit Aristoteles
in quarto Phisicorum, inter vacuum et plenum. Et hoc dicit
propter passiones naturales que sunt in pleno, quia in dimen-
sione constat esse proporcionem inter plenum et vacuum, quia 20
inpossibile est idem indivisibile seu divisibile esse simul de
proprietate pleni et vacui, quia ejusdem ad seipsum est summa
proporcio et summa conveniencia, quia equalitas et idemptitas.
Si dicatur quod centrum idem, scilicet, mundi est naturale

O. 33 a. respectu motus | deorsum ipsius gravis, et non naturale re- 25
spectu motus gravis sursum, ergo unum et idem potest esse
naturale et non naturale respectu diversorum : dicendum est
licet innaturale hie dicatur respectu naturalis motus deorsum,
secundum quod naturale dividitur contra vacuum, motus gravis
sursum est naturalis, quia est in pleno corpore et naturali, licet 30
moveatur per violenciam, unde equivocatur hie naturale.

Si dicatur : Ponamus lapidem supra convexitatem celi, et sit
celum divisibile, ut lapis a parte celi non recipiat impedimentum

8 Phisicorum] iv. 59. 18 Phisicorum] iv. 71.

4 respiciet] respiciat O 5-6 respectu vacui om. O 10 licet om. M

23 quia] quoniam O 26 gravis] levis M 27 et non naturale om. M

30 et om. M 31 moveatur] moveat O hie] hie in O

38i

sui motus ut si nichil esset, nisi aqua sperica, unde consideremus
celum tanquam corpus aliquod quod dividi et cavari possit, quia
ex hoc nullum scquitur inconvcniens in proposito ; et ponamus
medietatem lapidis | in aqua vel in celo, lapis hie naturaliter no a i.
5 movetur deorsum postquam impedimentum non habet ; ergo
movetur hie lapis ; set non potest moveri nisi medietas ejus que
est extra celum vel aquam moveatur, ergo movetur ilia medietas.
Set in nichilonon est motus possibilis, nee ibi est plenum, ergo
est vacuum. Dicendum quod non est possibile medietatem

io lapidis esse extra, nam in nichilo non esset, quia in nichilo non
est locus alicujus : locus dimensionem enim habet secundum
dimensionem locati, set medietas lapidis habet dimensiones |
veras, ergo non erit in nichilo, nee erit ibi plenum, et ideo cum O. 33 b.
ad concludendum vacuum supponat hec cavillacio corpus posse

15 esse extra celum, dico quod supponit inpossibile ut aliud
inpossibile concludat.

Si tunc dicatur quod qui sic respondet petit principium et
quod debet probare, quia si est vacuum potest esse ibi corpus
et collocari quantum ad dimensionem, et ideo posset esse

20 corpus ; si non, non ; et ideo sic negat corpus ibi esse posse,
quia negat vacuum, arguet sic, vacuum non est ibi, ergo corpus
non potest esse ibi : oportet quod sic respondens formam oppo-
nents induat cum se fundet super tale argumentum, quia petit
principium nam oportet probare antecedens. Et concedo quod

25 petit principium quantum est de vi hujusmodi responsionis,
sed debet sic respondens raciones probatas et paratas habere
que vacuum destruant. Set tamen longe petit magis opponens
principium, quando supponit corpus posse collocari extra celum,
quia hoc habito, habetur vacuum, et in se concludit vacuum,

30 quia nee est plenum extra celum nee in nichilo potest aliquid
esse.

Et si dicatur quod licet motus naturalis esse non posset in
vacuo, tamen motus voluntarius posset in eo esse, quia voluntas
et natura opponuntur, et ita posset corpus | ibi voluntarie noa 2.

2 quod] quam O 4 medietatem lapidis] lapidem moveri M 6, 7 movetur]
movebitur O 6-7 hie . . . movetur iter. O n dimensionem om. O

21 arguet om. M 22 opponentis] oppositis O 23 quia] quare O

24-25 nam . . . principium om. M 26 probatas] promptas O 29 con-

cludit] includit O 32 motus] materia O posset] possit O

382

moveri, ut sicut solebat poni exemplum quod rusticus sederet
in aliqua cavatura celi, et vas extra fabricaret per motum
voluntarium, quamvis esset vacuum, et ita hie motus cum
possibilitate vacui staret ibi : dicendum est quod istud peccat

O. 34 a. in duobus. Unum est | quod licet motus voluntarius posset 5
fieri in vacuo in quantum opponitur motui naturali, tamen
adhuc hie est aliud, scilicet, quod supponitur corpus motum
voluntarie posse esse extra celum ; hoc enim non est possibile,
sicut nee de naturali, quia includit vacuum esse et ideo hoc
argumentum petit quod debet probare sicut prius. Item 10
vacuum habet unde opponatur motui simpliciter non solum
naturali, quia dimensiones ejus non possunt cedere dimensioni
alicujus corporis, ut prius probatum est, et ideo omnem motum
excludit, quapropter peccat racio hec in duobus.

Si dicatur: Partes celi habent dimensiones corporales sicut 15
hujusmodi lapis vel brachium rustici, ergo sicut nullum sequitur
inconveniens in situ parcium celi, sic nee hie, licet constat
medietatem lapidis vel brachium hominis habere unde locum
repleat, ergo ibi erit vacuum cum non sit plenum, et tunc
eodem modo partes celi habebunt locum vacuum. Et dicendum 20
est quod non, cujus racio ad consimile tacta est prius. Nam
idem est hie de lapide protenso extra corpus celi, et de parte
celi angulari si esset angularis figure ; angulus enim et pars
celi recta ad quodlibet rectum protensum a celo habent tres
dimensiones unde locum repleant, et ideo requirunt plenum 25

no b 1. vel vacuum. Set pars celi cum sit sperica non | habet versus
extra unde locum repleat, quia non habet profunditatem
ex ilia parte, set solum superficiem, que non est nata locum
implere.

Si dicatur quod, sicut recta superficies habet plenam racionem 3°

O. 34 b. superficiei, sic sperica ; set superficies recta | requirit extra se
cui configuretur secundum longum et latum (et non loquor de
profunditate lapidis vel alterius, quia si superficies per se staret,
faceret distanciam inter latera continents) ; quia querit extra cui

2 vas] nos M 4 vacui om. M~ 7 adhuc om. O 9 includit] velud O

18 vel] et M 19 repleat] repleant M tunc] circa O 22 pro-

tenso] extenso M 28 superficiem] superest O 29 implere] replere O

32 configuretur] configeretur M 33 lapidis] corporali latitudinis O

3 «3

configuretur secundum latum et longum, ergo similiter est cle
sperica in quantum superficies est ; ergo superficies eeli sperica
exigit concavam sibi coequari, set non plenam quia mundus
pcrfectus est, ergo vacuam. Et dicendum est quod superficies
5 non est nata per se sola esse vel stare, et ideo nee locum replere,
et precipue cum non habeat profundum sine quo non est loci
replecio, unde superficies non est nisi terminus corporis aut
parcium ejus. Et ideo cum obicitur quod ipsa sola facit di-
stanciam inter latera continentis ; hoc est intelligendum de

io continente quod est ejus subjectum, ut corpus in quo est, non
de loco. Aut per accidens intelligetur de loco sui subjecti,
scilicet, dum est in illo subjecto, et habet locum per se, ut illud
corpus in quo est superficies. Dico igitur quod superficies
recta de se non habet respectum ad locum, sicud nee super-

15 ficies convexa. Set superficies recta conjuncta profunditati
corporali exigit locum per accidens propter profunditatem cui
est admixta, que nata est locum replere, et ideo superficies
recta lapidis vel alterius protensi extra celum locum requireret,
licet per accidens propter scilicet | profunditatem corporalem nob 2.

20 que ibi extra est. Set superficies sperica eeli non respicit
profunditatem extra celum set intra ; et ideo non habet locum
extra.

Item corpus eeli ab extra potest locum replere | et facit O. 35 a.
distanciam inter latera continentis, sicut celum inferius facit

25 distanciam inter latera eeli superioris, quia corpus eeli ultimi
aptum est ad replecionem loci, et potest locum veraciter
replere. Set possibilitas et aptitudo naturalis non sunt frustra,
et in perpetuis non differt esse et posse, ergo celum habet
locum in actu extra se, set non plenum, quia perfectus est

30 mundus, ergo vacuum. Et dicendum est quod aptitudo et
potencia active, licet in casu frustra sunt et ociose, tamen
aptitudo et potencia passive non sunt ociose si non recipiant
actum, quia in eis non est, nee habent unde recipiant, quia

1 configuretur] configurareturilf, configuratur O 5 vel] non O 6 habeat]
habet O sine quo om. M 7 superficies] superficies sine hoc M 8 obicitur]
objectum est O 12 et] quod O I3~I4 Dice . . . recta] sperica M

17 admixta] commixta O 18 lapidis] latitudinis O 23 facit] facere O

25 quia] quare O 27 Set] vel O 28 et a//.] a O 31 frustra]

frustrate O et ociose] viciose O 32 ociose] viciose O

384

totum dependet ab alio, scilicet, ab agente : ut patet in potencia
materie ad formam, quia dum habet unam, est in potencia ad
contrariam, et tunc non est hec potencia frustra, licet non
recipiat formam activam. Similiter de potencia divisionis in in-
finitum que non est frustra licet non recipiat hujusmodi actum 5
divisionis, et sic de aliis potenciis passivis et similibus eis. Set
potencia corporis sperici ut circumdetur a locante est aptitudo
et potencia per modum passivi, quia potencia loci est activa in
eo quod capit et continet et conservat locatum et salvat. Et
propter hoc potencia loci esset frustra nisi locaret, set potencia 10
locandi et maxime ut spere non est activa, set per modum
passivum pure, et ideo non oportet quod vadat ad actum.

Preterea licet in celo sit aptitudo ad hoc quod locetur in
quantum est corpus, tamen in quantum est celum et ultimum
corpus naturale et perfeccio universi non potest hec aptitudo | 15
in a 1. nee debet reduci ad actum quamvis esset activa, quia forcior
O. 35 b. causa et actus nobilior supervenit, | scilicet, complecio et per-
feccio universi, que restaurat defectum actus respondentis tali
aptitudini respectu circumscribentis.

Et ideo hie et prius generaliter dicendum quod potencia non ao
est ociosa nee frustra licet careat suo actu, dummodo alius
actus nobilior et magis necessarius et sine quo res esse non
potest introducatur, qui actus non compaciatur presenciam
actus respondentis potencie de qua est mencio. Et hoc est
hie, et in unitate mundi et in multis aliis. 25

2 in potencia] apta O 3 tunc] tamen O 4-5 formam . . . recipiat

om. M 12 passivum] passivi O 13 ad hoc quod] it aut O 16 activa om. O
18 que om. M 19 circumscribentis] circumscripcionis O

Incipit quart a pars {de numero, motubus, etmn.
figuraciouibus celorum, habens capitula decern).

Capituhim primum {de motubus celorum).

Nunc investigandus est numerus celorum et verificandus.

5 Nam si aliqua de numero celorum et stellarum sunt tacta : hoc
fuit propter motus, quia non possunt motus verificari nisi aliqua
de numero celestium supponantur, que bene poterunt supponi,
quia famosa sunt apud autores. Set nunc verificandus est
numerus celorum et stellarum. Quod igitur sint orbes diversi

io ostenditur per sentenciam omnium tarn mathematicorum quam
naturalium in hoc concordancium. Item corpus simplex non
habet nisi unum motum simplicem naturaliter proprium, ut
Aristoteles dicit primo Celi et Mundi et verificat hoc per
elementa. Set celum est simplicius elemento, ergo si esset

15 tantum unum celum, non haberet nisi unum motum. Set in
celestibus sunt multi motus valde diversi.

Item Aristoteles dicit quinto Methaphisice quod continuum
est cujus est motus tocius et parcium in uno et eodem | tern- in a 2.
pore, ergo cum tempora inequalia sint in motubus celestibus et

20 magna inequalitas est in eis penes velocius et tardius in di-
versis temporibus, ut patet ex dictis, manifestum est corpus
unum esse non posse.

Item si non essent orbes diversi correspondentes diversitati
motuum in celo, set unus orbis ; oportet ponere hujusmodi

25 motus fieri propter Stellas motas, que diverse sunt numero, ut
planete ; set tunc Stella movetur motu suo sine motu orbis, et
hoc Aristoteles negat et reprobat secundo Celi et Mundi, de
quo in sequentibus net consideracio. Et ideo sequitur quod
motus in celis non ascribetur stellis per se motis, set orbibus

13 Celi et Mundi] i. 7. 17 Methaphisice] v. 8. 27 Celi et Mundi]

ii. 46.

5-6 hoc fuit propter iter. M
R. B. iv D Cl

386

cum stellis : quapropter diversitas hec motuum non est pro-
pter diversas Stellas tantum, set propter diversitatem orbium.

Si obiciatur quod velocitas et tarditas est in qualibet spera,
ut in spera prima, set equedistantes diversas, ut tactum est
prius, ergo similiter in celestibus. Non est negandum quin 5
sint motus tardiores et velociores diversi, et ita inequales, licet
unus esset orbis. Concedendum est quod inequales possent
esse in uno orbe penes spacium pertransitum, set non penes
tempus. Hec enim inequalitas que est penes tempus dissolvit
continuitatem, secundum Aristotelem quinto Methaphisice, set 10
non que est penes spacium, ut accidit in partibus corporis sperici.

Si dicatur quod partes ejusdem aque feruntur motibus di-
111 b 1. versis et contrariis, ut patet ad sensum ; | dicendum est quod
non est vere continuitas inter illas partes, nee in toto ; set
diversitas numeralis distincta. Et ita si esset in celo, essent 15
orbes distincti et diversi ; et hoc est quod quero. Item in
partibus aque non accidunt hujusmodi divisiones et motus sine
rarefaccione et condensacione et sine duro et molli, secun-
dum quod sunt naturales potencie. Set nee motus rarefaccionis
et condensacionis nee contrarietas duri et mollis sunt in celo. 20

Si dicatur quod ponendo in orbe diversos motus apparet
quod contigui sint, eo quod non est ibi vacuum, tunc ex colli-
sione erit sonus sicut in eodem orbe per motum stelle ; dicen-
dum quod non, quia per hanc viam non sequitur hec contra-
rietas que est inter durum et molle. Nam ad contactum 25
eorum non sequitur hec contrarietas, set ad divisionem parcium
unius orbis sequitur hec contrarietas, et collisio faciens sonum
non accidit nisi ubi est duricies.

Si dicatur quod ad unitatem motus in eodem tempore
sequitur continuitas per Aristotelem quinto Methaphisice, set 30
totum celum movetur motu diurno in eodem tempore, ergo
erit continuitas ; nam positis diversis corporibus, precipue
cum magna distancia que est inter centrum primum et ultimum,
non erit necesse quod celum remotum moveatur per motum
superioris celi ; set moventur simul eodem motu, ergo non erunt 35
diversi ; dicendum secundum Ptholemeum quod nullum celum

10 Methaphisioe] v. 8. 30 Methaphisice] loc. cit. 36 Ptho-

lemeum] Almagest iii. 3 (p. 69, ed. Bas. 1541).

3«7

movetur propter motum alterius, set eque principaliter inest
hie motus uni celorum sicut alii ; omnes enim equaliter nati
sunt moveri hoc motu, nam hie est motus tocius | mundi, et "» b a.
ideo possunt orbes esse diversi licet sic moveantur. Set si

5 unus haberet hunc motum ab alio, esset tunc dubitacio gravis.
Et planum est ad hoc quod orbis diversus abalio non movetur
propter motum solum ejus, ut ipso moto alius moveatur diver-
sus in substancia et in specie. Hoc enim non sequeretur, et
maxime quando distant, ut orbis lune ab orbe primo ; nam hoc

io esset violentum, si non esset corpus quod natum est sic
moveri, et ideo si hie motus est alicujus primi mobilis, ut primi
celi. Sicut certificabitur, oportet quod non fiat propter motum
ejus, set propter influenciam aliquam que fiat ab eo in alios
aut a motore suo. Et potest poni quod celum primum et ejus

15 motor faciant virtutem suam in orbes alios, sicut magnes in fer-
rum, et ideo moventur naturaliter secundum motum celi primi, si-
cut ferrum secundum motum magnetis postquam virtutem ma-
gnetis receperit. Et ideo pars orbis inferioris constituta in oriente
sub parte orbis primi movebitur secundum inclinacionem orbis

30 primi, et sequitur motum ejus quantum influencia ilia potest, ita
ut quidam tardius quidam cicius moveantur, secundum quod
majus et minus habent de hac influencia, et incurtaciones
majores et minores faciunt a motu primi orbis. Set hec
inferius exponentur, uberius suo loco. Si vero obiciatur quod

25 Aristoteles dicit celum esse non sejunctum, ergo est continuum,
et Averoys concordat ; dicendum est quod loquitur de quo-
libet celo, et orbe celesti per se sumpto, scilicet, quantum ad
principale corpus spere talis, non de toto corpore ab ultima
circumferencia convexa usque ad infimam concavam que tenet

30 orbes elementares.

Capitulum secundum \ (de 7iumero celorum).

Si igitur celi sint diversi in numero, considerandum est quot 112 a 1.
sunt. Et omnes tarn naturales quam mathematici concordant
quod sint octo, ut celum stellatum et septem spere planetarum

25 Aristoteles] de Celo et Mundo ii. 47.

D d %

388

sub eo. Quod eciam sit nonum celum dicit Aristoteles in
principio Methaphisice expresse, secundum quod ex pluribus
apparet translationibus.

Quod eciam sint novem, dicit Avicenna 90 Methaphisice et
inponit Ptholomeo quod ipse posuit novem, et constat ceteros, 5
ut Thebith et alios mathematicos post Ptholomeum, posu-
isse novem celos propter motum circuli parvi, cujus centrum est
caput Arietis vel Libre, celi noni. Et Alpetragius ostendit hoc
celum esse aliud ab octavo pluribus racionibus. Nam duplex
est circulus, scilicet, rectus ut equinoccialis, et declivis ut 10
zodiacus, quorum utrique debetur suus motus proprius. Set
corpus unum simplex non movetur nisi unico motu simplici et
proprio ; ergo erit aliquod corpus aliud a celo stellato a quo
unum illorum motuum habebit. Set non est aliquis orbis
planetarum, quia inferior non est causa motus in superiori, 15
atque non est dare cujus orbis planete sit motus ille ; ergo
oportet ilium motum alium esse in celo ultra octavum.

Item arguit illud idem propter simplicitatem motoris primi
qui est in fine simplicitatis, ergo movebit aliquod corpus motu
simplici et unico. Set hoc non est aliquod de octo celis, 20
quoniam plures motus sunt in quolibet eorum. Item natura
est perspicua tantum. ut orbes elementorum ; et natura lumi-
nosa et perspicua, ut orbis celi qui est perspicuus extra locum
112 a a. stelle, et luminosus tantum in loco stelle, | ut Averroys dicit

secundo Celi et Mundi et verificabitur inferius. Quapropter 25
erit tercium corpus quod erit per totum luminosum, et ideo
dicit Alpetragius orbem ultra octavum celum esse luminosum
per totum. Item spere planetarum habent plures motus, secun-
dum Aristotelem, quia habent unum proprium, et alium a motu
orbis superioris. Ergo similiter octava spera ideo haberet 30
plures motus, quia unum a se et alium a motu orbis superioris.

Capitnlum tercium (an sit decimum celum).
Et cum hoc sit certum, volo similiter certificare decimum
celum. Nam Messalach in libro suo de causis orbis dicit

2 Methaphisice] i. cap. 5. 4 Methaphisice] ix. 2 in fine. 27 Alpe-

tragius] Theorica f. 8. 34 Messalach de causis orbis] i. e. de scientia

motus orbis, Nuremberg, 1504, sig. C. iij.

3«9

decern celos esse, ct dicit quod hoc voluit Ptholomeus, et osten-
dit propter divcrsitatcm polorum in istis decern celis ; et in
exposicionibus Almagcsti invenitur quod sunt decern celi, et
hoc ostenditur per motus duos communes octo spcris, scilicet,
5 declivum et rectum. Neuter vero istorum appropriatur alicui
de istis octo, ut motus declivus non potest esse, quia tunc ab
eo ceteri haberent hunc motum ; set non habent. Solus enim
orbis solis et octavaspera moventur secundum orbem signorum
sine declinacione ad meridiem vel septentrionem, alii enim

io orbes planetarum moventur super alios polos circulorum decli-
vorum aliorum ab istis, et abinvicem declinantes ad septentrio-
nem et meridiem. Cum igitur non habent motum consimilem
octave spere, non erit motus declivus primo in eo, set oportet
quod sit in alio ab eis. Et si motus declivus erit in alio ab illis,

15 oportet multo magis quod motus rectus qui est prior motu

declivi sit in alio ab istis octo. Set motus | duo diversi non nabi.
sunt in eodem corpore simplici, ergo propter istos duos motus
oportet quod ponamus duo corpora ante ista octo, quorum unum
movebitur motu recto, et aliud motu obliquo. Item cum isti

20 duo circuli, scilicet, rectus et obliquus, distant prima diversitate,
et non sunt comparabilia, oportet quod motus similiter sint duo
primi non comparabiles adinvicem ; ergo erunt in corporibus
duobus non comparabilibus nee adinvicem dependentibus in
motu.

25 Si ergo octo orbes et mobile motu recto sunt adinvicem
comparabiles et proporcionales in motu, et similiter octo orbes
et mobile motu declivo, ergo tunc oportet ponere duos primos,
scilicet, rectum et declivum, qui non sint motu proporcionales,
nee adinvicem reducti, ut unum per alterum moveatur, quia

3° preter octo erunt duo, quorum unum movebitur motu declivo
et rapiet secum octo orbes, et alter movebitur motu recto,
cujus motu orbes octo rapiantur, ita quod neutrum motu
alterius movebitur. Quamvis hoc valde durum multis videa-
tur, ejus duricies mitigabitur per sequencia.

35 Set quod primo obicitur contra hoc est quod Aristoteles
libro Celi et Mimdi octavum celum vocat primum orbem, et ei

36 Celi et Mundi] ii. 71.

390

ascribit motum diurnum, secundum rectum circulum. Et
Avicenna 90 Methaphisice dicit quod ante Ptholomeum nullus
posuit celum nonum ; ergo secundum Aristotelem non sunt
nisi octo celi. Dicendum est quod philosophus naturalis est
sensibilis et considerat naturam sensibilem et corpus sensibile, 5
et quia sensus non dicit aliquid esse ultra octavum celum, ideo

112 b 2. Aristoteles in naturalibus non debuit | facere mencionem de
pluribus. Quod vero Avicenna dicit, intelligendum est de
mathematicis puris, quia nullus eorum ante Ptholomeum
posuit novem celos. Set Aristoteles non fuit purus mathematicus io
set naturalis et mathematicus, et per vias mathematice posuit
plures, et ideo mathematica non posuit tantum octo.

Si vero dicatur quod Aristoteles primo Methaphisice repre-
hendit Pictagoram propter posicionem suam de decern celis ;
dicendum est quod verbum Aristotelis intelligendum est ut non 15
reprehendat eum propter substanciam posicionis, set modum
ponendi. Nam posuit numeros esse causas rerum, et quia
denarius est perfectus in ordine numerorum, ut tactum est
prius in hiis celestibus et verificatum est in arismeticis ; ideo
posuit decern celos. Set hec causa est mala et vituperanda, et 20
ideo Aristoteles reprobat ejus posicionem ex hac causa. Quon-
iam autem solum novem celi sunt de natura quinta preter natu-
ras elementorum quatuor, et decern in numero et non in ordine
est quia nonum in ordine est de natura alia ab hac quinta, sicut
sequencia docent. Et ideo potest Aristotelem intelligere ad litte- 25
ram, quod sunt solum novem celi unice. Nam ut verum fatea-
mur, oportet nos concedere celum aqueum esse inter corpora
celestia et supra octavam speram,quod theologi docent sine con-
tradiccione,nec debentphilosophantes hoc abhorrere,nec abhor-
rerent qui perfectephilosophatisunt,et philosophi fideles ducunt 3°
nos ad hoc, sicut probabitur inferius, licet vulgus philosophan-
cium hoc non consideret, sicut nee multa alia consideracione
dignissima, quapropter decimum celum non erit celum nisi equi-
voce cum aliis, quia non est quinta natura preter elementa, immo
est in specie aque verissima et purius quam aqua inferior, ut 35

113 a 1. ostendetur in | sequentibus, et ideo posset Aristoteles destruere

2 Avicenna Methaphisice] loc. cit. 13 Methaphisice] i. cap. 5.

39*

substanciam posicionis Pictagore, qui posuit celos esse decern
ejusdem nature communis, scilicet, que est quinta essentia ab
dementis. Sic enim concedendum est quod sunt tantum
novem celi qui sunt de natura quinte essencie, quamvis de-
5 cem sint corpora a spera lune usque ad convexitatcm ultimam
celi, et quia inter speras celestes collocatur hoc corpus aque
maximum, ideo vocatur celum sicut alia, set hoc est equivoce.
Si obiciatur quod ad posicionem istorum celorum decern,
duo supponuntur corpora esse, que moveantur primo duobus

10 motibus recto et declivi, quia a nullo de octo celis possunt alii
septem recipere motum ilium, cum super alios polos movean-
tur quam ille cui daretur primo, ut si esset orbis octavus :
eodem modo obicitur contra nonum, quia ille habet suos polos
proprios determinatos quos non retinent alii orbes inferiores, eo

15 quod septem orbes planetarum abinvicem discordant in polis ;
ergo ab eo non recipient hunc motum declivum. Et potest
dici quod omnes orbes octo habent motum declivum super
polos noni celi, et hie est communis omnibus, sicut habent
motum rectum super polos decimi celi qui est communis

20 omnibus. Set preter ilium motum declivum communem
omnibus novem, quern octo illorum habent a nono, quilibet de
septem orbibus planetarum habet proprium motum declivum
super proprios polos, et ideo quilibet eorum habet tres motus,
unum rectum qui est diurnus, et duos declives, scilicet com-

25 munem et proprium.

Si dicas, ergo habebunt duos rectos sicut duos declives :
dicendum est quod non oportet hoc, quia | rectum est nobilius 113 * 2.
obliquo, et ideo potest esse uno modo, quamvis obliquitas
pluribus modis, et ideo decuit magis secundum ordinem nature

3° ut plurificaretur motus obliquus quam rectus ; et licet magis
deceat, nondum certificatum est an quilibet orbis habeat
motum rectum proprium vel non ; possibile enim est hoc.
Set non est apud Latinos declaratum, et ideo non contendo
contra hoc, et precipue cum multitudo motuum in celestibus

35 faciat multum ad salvandam apparenciam, secundum quod
Averroys et Alpetragius dicunt et naturales mathematici.

Si dicas in ultima racione fuisse suppositum istos duos
motus rectum et obliquum esse primos, et neutrum ad alium

392

reduci, et ideo corpora duo prima esse, quorum neutrum ad
aliud reducatur, ut per motum ejus moveatur, cum tamen hoc
multis modis videatur posse impugnari, uno modo quia Ari-
stoteles dicit decimo Methaphisice quod in omni genere est
unum primum ad quod omnia reducuntur, ergo in genere cor- 5
porum celestium erit unum primum ad quod cetera reducuntur.
Et dicendum est quod sine prejudicio melioris sentencie in
numero celorum est aliquod primum et in racione mobile,
similiter ut mobile motu recto, quod est decimum celum, quia
rectum est prius obliquo, et sic est reduccio. Set non est re- 10
duccio ut obliquum moveatur motu recto, et causa hujusmodi
non est solum prima diversitas que est inter rectum et obliquum,
set quia celum aqueum non est de natura celi decimi, nee
113 b 1. generaliter nee proprie ; et ideo non | recipit motum suum

precipue quasi obtineat locum primum in obliquis, unde quia 15
iste due cause concurrunt in celo nono, scilicet, quod in ipso est
prima obliquitas, et quod est de natura aliena a celo decimo,
in qua natura octo celi concordant cum decimo, ideo non recipit
motum alium a suo, sed est primum mobile in statu suo, non
tamen primum simpliciter. 20

Si dicatur quod cum primum celum non habeat compara-
cionem ad octavum, nisi mediante nono, ergo non recipietur
motus ejus nisi primo in nono, quod est immediacius eo :
dicendum est secundum predicta quod in ordine corporum
absolute celum nonum est medium, set non in ordine eorum 25
que omnia necessario moveantur ab ultimo. Medium ergo
est suis modis, set non in hoc quod recipiat suum motum
ab ultimo sicut ceteri.

Si tu dicas quod virtus celi non transibit ad octavum nisi
per nonum, ergo recipietur hec influencia in nono, et ideo 3°
motus ille rectus primo fiet in eo ; dici potest quod hoc non
sequitur, sicut nos videmus quod ferrum sequitur motum
magnetis, set aer et alia corpora non sic, quia non sunt nata
recipere hanc virtutem in quantum est principium motus, licet
recipiant earn absolute in quantum est forma absoluta. Et 35
hoc est propter convenienciam majorem ferri cum magnete, et
sic est hie. Quoniam enim octavum celum et decimum sunt

4 Methaphisice] x. 7 ; Methematice MS. 27 motum] motuum MS.

393

cjusdem nature quinte, ideo possunt convenirc in motu uno,
set nonum eel um non est ejusdem nature, propter quod non
oportet talem motum fieri in eo.

Si | quis vero obstinate intendat celum nonum moveri motu 113 b 2.

5 duplici, quia elementa nata sunt moveri motu celi primi, et
multi estimant, et probabile est, de quo inquiretur inferius ;
non contendo ad presens, quia multa vera sunt probabiliora
quibusdam necessariis, et multa sunt falsa probabiliora qui-
busdam veris. Quod si duos ponamus motus in nono cclo ;

10 tunc ilia racio ultima non cogit.

Et oportet dicere quod motus obliquus non potest esse
primus et solus sine alio motu in eodem corpore, quia absolute
loquendo rectus est prior obliquo ; set quia eadem facilitate
reprobatur hec solucio qua defendatur ; eligat unusquisque

15 quid sibi melius placere videtur.

Capitulum quartum (de differ encia orbitim secundum
speciem}.

Deinde considerandum est si orbes difTerunt secundum
speciem sicut secundum numerum. Et ostenditur quod secun-

20 dum speciem, quia mundus occupat totam materiam in uno
individuo, et ideo plures esse non possunt. Set mundus non
potest hoc habere a se, quia non est unum corpus set plura,
ergo hoc habet a partibus suis, quare partes ejus sunt hujus-
modi, ergo de quolibet orbe. Dicendum quod occupat totam

25 materiam suam in uno individuo, ergo non est possibile ut sint
plures orbes individuals in una specie orbis.

Item hoc videmus de orbibus elementaribus, ergo a simili et
multo magis in celestibus propter eorum perfeccionem, ut
cuilibet orbi nichil desit de sua specie. Item potest argui hie

30 sicut prius de unitate mundi, quod multitudo individuorum
sub una specie est propter inperfeccionem, ergo cum in celesti-
bus sit plena perfeccio, oportet quod in una specie sit unum
individuum. Item | quedam species habent plura individua 114 a i,
simul, ut asinus et leo, quedam per successionem, ut phenix,

35 ergo aliqua erit que neque sic neque sic, immo semper in uno
constabit. Set hoc est maxime in celestibus.

Item ea que sunt ejusdem speciei appetunt eundem locum

394

specie, ut partes terre omnes descendunt ad centrum, et remoto
inferiori superius naturaliter descendit, et sic de aqua in spera
sua, quia graves sunt in speris suis, ignis vero quia solum levis
est in spera sua, ideo parte superiori remota pars inferior
ascendit. Cum ergo sic est propter idemptitatem speciei, tunc 5
si orbes essent ejusdem speciei, remoto inferiori superior
descenderet, vel amoto superiore inferior natus esset ascendere.
Ergo nati erunt movere motu recto : quod est inpossibile.

Si vero dicatur quod quinque sunt corpora mundi diversa
per essenciam, ita ut celum ponatur esse quinta essencia et 10
natura, ergo sicut quolibet de quatuor est unius nature
secundum speciem, sic hec quinta : dicendum est quod non
sequitur, quia hec quinta natura dividitur contra quatuor in
quantum hec quatuor sunt una natura, scilicet elementaris in
generali, et tamen sunt diverse nature speciales, et ideo simili- 15
ter potest celum per naturam generalem dividi ab elementis
quatuor, licet in se habeat diversas naturas speciales.

Si dicatur quod corpora elementaria, secundum quod diversa
sunt secundum speciem, habent diversam raritatem majorem
et minorem, set celum est ejusdem raritatis secundum sensum 20
non tamen secundum veritatem. Et potest dici quod aer et
ignis sunt diversa secundum speciem et tamen in suo confinio
consimilem raritatem et equalem habent, saltern secundum
114 a 2. sensum, et ideo potest hie esse similiter : | dicendum est igitur

quod rarum et densum non faciunt diversitatem secundum 25
speciem, nee de necessitate consecuntur ad earn, set aliquando
concomitantur earn, aliquando non.

Si dicatur quod fraccio radiorum non est in celestibus,
et sunt diversa corpora secundum numerum, ergo per predicta
de fraccionibus oportet quod sint ejusdem nature et dyapha- 3°
neitatis : jam patet solucio ex dictis quod non sit ibi fraccio
secundum sensum, licet secundum veritatem possit esse, secun-
dum quod ibi diversa est diaphaneitas. Et licet sint ejusdem
diaphaneitatis secundum sensum, et sint ejusdem nature,
quantum ad naturam diaphani, tamen non quantum ad 35
specificam naturam substancialem. Natura enim raritatis
sequitur bene diversa secundum naturas specificas, quia ad

34) 35 diaphoneitatis, diaphoni MS.

395

naturam aliam gcneralem consequitur, scilicet in hoc quod
corpus est habens partes distanter jacentes.

Si dicatur quod habent eundem motum secundum speciem
quoniam circa medium : dicendum est quod sicut terra et aqua

5 habent diversitatem in specie, quia diversa loca habent in
specie, licet habeant motum a circumferencia et a sursum,
sic potest hie esse, quia in diversis locis secundum speciem
collocantur orbes.

Si tamen dicatur quod propter alcius et inferius respectu

io centri mundi habebunt diversitatem in specie sicut elementa,
ergo sunt gravia et levia ; dicendum est quod non valet, quia
non moventur ad hec loca a sursum vel deorsum, nee e con-
trario, sicut elementa, set semper circa medium et semper
penes polos diversos, quod multum facit ad diversitatem in

15 specie, et propter hoc non est simile de hiis et de elementis.

Capitulum quintum (de stellis et sideribus).
Investigatis hiis que ad orbes celestes pertinent principa-
liter, licet aliqua intermixta sint de | stellis, set hoc magisii4bi.
propter orbes quam propter eas, nunc consideranda sunt

20 quedam circa Stellas, et primo de numero. Manifestum est
autem per Aristotelem in libro Secretorum et per Ptholomeum
in octavo Ahnagesti, et per Alfraganum in libro s\xo de Mo tibus
Celorum quod stelle fixe, quarum quantitas potest comprehendi
per instrumenta in locis note habitacionis, sunt 1022. De aliis

25 vero non est numerus possibilis in hac vita per consideracionem
humanam. Item ille stelle que sunt in partibus celi circa polum
antarticum, licet sint magne quantitatis, et quamvis possunt
considerari ; non tamen sunt nobis note qui sumus in regioni-
bus septentrionalibus. Et considerari est quod de majoribus

30 stellis constituunt sidera et ymagines stellarum. Sidus est
congregacio stellarum et ymago. Sunt autem ymagines,
secundum quod dicit Albumazar secundo libro suo Introductorii
Maforzs, 48, quarum principales sunt 11 signa, ut Aries,
Taurus, et hujusmodi, que habent Stellas distinctas in finibus

21 Secretorum] sig. C. iv. verso (1555). 22 Almagesti] viii. 1 (p. 216,

ed. 1541). de Motibus Celorum] i.e. Elementa Astronomica, diff. 19 (p. 75,
ed. Paris, 1546; Arab. Lat. Amst. 1669). 32 Introductorii Majoris] sig.

b. 3 (ed. Ven. 1506).

39*

animalium a quibus denominantur si intelligamus lineas pro-
trahi ab una ad aliam secundum quod oportet. Et alie sunt,
ut Pliades, et Hyades. et Orion, et Ursa major et minor, et
hujusmodi. Pliades habent septem Stellas conglobatas propin-
que, que conglobacio nominatur a Gallicis gallina pucinaria. 5
et est prope anteriora Tauri. Et Hyades est disposicio stel-
larum ad modum septime figure algorismi, que habet unam
stellam valde lucidam et magnam in extremitate unius lateris

114 b 2. ejus, et vocatur Alde'baran, que et dicitur oculus Tauri, non

quia sit in principio Tauri, cum sit prope ejus posteriora. set 10
propter claritatem ejus comparatur oculo, qui de se lucet
ut patet in tenebris cum ei digitus supponitur. Orion vero
habet 22 Stellas, et est in Geminis prope Hyadem ad orienterm
qui esset unus homo habens Stellas pro capite et unam pro
pedibus,set in medio Orionis loco cinguli,et tres descendentes T5
a latere tanquam ensis, et duas distantes in linea recta ad
modum lancee quam in manu tenet, et sic de aliis. Set Ursa
major est prope polum, habens 7 Stellas manifestas. et quatuor
illarum disponuntur quasi equidistanter in figura equidistan-
cium lancearum, idcirco quod due magis septentrionales 20
sunt in una linea cum Stella Nautica. Xam si linea recta
trahatur per utramque earum usquequo occurrat illi linee
Stella aliqua, prima que occurrit est Stella Maris, que Xautica
vocatur, que est prope polum septentrionalem. non in polo, quia
movetur c'rca eum. Set quia parum a polo distat videtur im- »5
mobilis propter brevitatem sui circuli. Et hee quatuor stelle
dicuntur esse similiter renes majoris Urse, a quibus descendunt
tres que sunt loco caude. et juxta medium earum est una parva
Stella que vocatur Boetes. Et quoniam hec ymago vocatur
plaustrum. quia habet quatuor Stellas pro rotis, et tres pro 30
equis, dicitur Boetes custos plaustri equitans super medium
equum, unde Ovidius in Fastis

Tingitur occeano custos Herimantidos urse.
Herimas, -mantis, est mons in Archadia, in quo Kalisto virgo
morabatur, que secundum fabulas mutata est in hanc ursam.

115 a 1. et a monte | nominatur Herimas. Herimantis, vel Herimanti-

dos secundum formam patronimicam. et iste Boetes custos

32 Ovidius' Trist. i. 4. 1. These quotations are derived from Sacrobosco.

istius urse dicitur tingi occeano, id est. occidere. Set hoc non
: apud nos, set apud multum australes de quibus loquitur
Ovidius. Alia Ursa minor habens septem Stellas principales
est in altera parte celi et poli, nam si una est ad orientem
5 altera est ad occidentem ; parum tamen distant quia sunt
prope polum.

Quare vero vocentur urse, jam poetica fabula nos de hoc
expedite Nam propter lasciviam Jovis Kalixto puella mutata
est per Junonem in ursam majorem, quam Jupiter stellifica. i:
io secundum fabulas. E: consimile figmentun. _-: de alia
utraque vocatur Arthos, Nam Lucanus dicit :

Axis inocciduus, gemina clarissimus Artho.
Et polum vocat axem inocciduum quia nunquam occidit qui
habet duas ursas claras. Nominatur vero in hbris Latinorum
inomicis nomini b bicis, unde major vocatur Senenam,

et minor Alfarenda.

Sunt alie ymagines usque ad 48, sicut dictum est, qui in

libris judiciorum ha: :plicari per singulas. Nam hoc quod

dictum est hie sufficit ad intelligendum quod hie in summa

20 querimu^. Considerandum tamen quod Plinius vult quod

agines sur.: _: set 48 sunt principales, et quarum stelle

possunt in quantitate certificari per instrumenta. Plinius vac

et alii locuntur de ymaginibus pluribus quam stellarum quar .

quantitas non potest certificari, cum tamen hujusmodi stelle

notabiles. Stelle vero erratice sunt septem ut patet

omnibus, et ideo pertranseo.

~ jpitulum sex turn {de tnotoribus stellarum

Consequenter queritur an stelle omnes | diflferant specie sicu: iij
numero, et ostenditur quod sic. Nam effectus diversi sunt in
30 specie penes calidum frigidum, masculinum femininum, et qua
infinitis modis, et in hoc concordant omnes sapientes, et ex-
periencia docet hoc secundum Aristotelem, qui dicit secundo
quod diversitas effectuum secundum speciem sequitur
ad diversitatem naturarum specificarum, et iterum, orbes
:elorum et elementorum occupant totam materiam suam in

11 Ijucan] viii : - 20 Plinius" it. ii 41. 33 de AnimV

iL 60 ootnm.

z .

39«

uno individuo ; ergo similiter stella, que nobilior est. Item
aliter peteret inferior stella locum superioris motu recto, sicut
dictum est de orbibus, quod non est possibile, et patent alie
raciones ad hoc sicut de orbibus.

Si dicatur quod figura essencialis sequitur ad naturam essen- 5
cialem, et stelle omnes habent eandem figuram, ergo eandem
naturam essencialem, concedendum est quod generalem non
specialem, potest enim bene una passio secundum speciem
consequi ad specialem imam generalem naturam. Nam ad
naturasgenerum secuntur proprie passiones specifice, sicut trina 10
dimensio ad corpus substanciam quod est secundum genus in
predicamento, et sic de multis.

Si dicatur quod Aristoteles secundo Cell et Mundi arguit de
motu involucionis solis et de motu girativo in luna, qui si uni
convenirent stelle, et omnibus aliis, ergo propter unam naturam 15
ad quam unus motus sequitur ; dicendum est quod natura hec
non est specifica sed generis, quia motus unus secundum
speciem bene sequitur ad diversa in specie, ut motus a medio
convenit aeri et igni.

Si dicatur quod super hunc locum dicit Averroys quod sunt 2°
ejusdem speciei, et sic reddit racionem in dicto Aristotelis :
dicendum est quod dictum Averroys non est intelligendum
hie pro specie specialissima set subalterna. Nam postea in
alio loco negat in stellis esse equalitatem nature specifice, et
1 15 b 1. dicit quod participant | eandem naturam secundum prius et 25
posterius, quod non accidit in specie specialissima, set in genere,
secundum Aristotelem tercio Methaphisice. Si dicatur eciam
quod a motoribus stellarum qui sunt substancie spirituales,
habent diversas virtutes secundum speciem, vel a causa prima
que movet tantum primum, et ideo remanere possunt in eadem 3°
natura specifica recipientes diversas virtutes, et transmittentes
ad hec inferiora, ergo sunt ejusdem speciei secundum se, licet
sint instrumenta virtutum diversarum secundum speciem. Et
hec racio est aliquorum ponencium exemplum de calore naturali
et speciebus qui recipiunt virtutes anime, per quas diversas 35

13, 20 de Celo et Mundo ii. 49 ; 59 et comnt. c Omnia corpora celestia sunt
eiusdem nature speciei '. 24 alio loco] de Substantia Orbis, cap. 5.

27 Methaphisice] iii. ir.

399

faciunt operaciones in corpore animate Dicendum est quod
non debent allegare virtutem cause prime, quia sic possunt
omnem diversitatem rerum inferiorum assignare, propter infini-
tam sue virtutis potenciam, et ideo non oporteret alia esse
5 agencia, nee spiritualia nee corporalia.

Propterea causa prima est motor primus et communis ; set
motor primus et communis non est motor particulars hujusmodi
stelle et illius. Set a motoribus particularibus deberent habere
particulares diversitates virtutum. Deinde non possunt esse

io intelligencie, quia una movet motu proprio celum stellatum,
quia una sufficit uni motui per Aristotelem in undecimo
Methaphisice, quod est manifestum per hoc quod una forma
materialis sufficit ad unum motum simplicem, ut forma ignis ad
suum motum et forma terre ad suum. Si eciam quelibet

15 stellarum fixarum habeat unam intelligenciam : tunc erunt
plures quam 57 motores orbium, cujus contrarium dicit Aris-
toteles in undecimo Methaphisice^ nam vult quod erunt 57 vel
60 ad plus.

Propterea | motores hii aut essent diversi secundum speciem n5 b 2.

30 aut ejusdem speciei. Si ejusdem, tunc non facerent effectus
diversos secundum speciem, quia quod unus posset facere,
quilibet alius posset forsan, licet debilius vel forcius si ponere-
mus gradus in eis. Ergo non causabitur diversitas secundum
speciem in effectibus diversarum stellarum, et ideo secundum

25 hoc non est simile de anima et de hujusmodi motoribus, quia
anima habet partes et potencias multas diversas secundum
speciem a quibus calor naturalis et spiritus recipiunt diversas
virtutes ad diversas operaciones. Nam vegetativa habet tres
potencias vel quatuor diversas secundum speciem, et sensitiva

30 decern vel plures, et intellectiva ab hiis omnibus diversificatur
in specie specialissima et subalterna.

Nee obstat quod pulcre posset did, quod ex eadem virtute
apprehensiva vel desiderativa veniant diverse operaciones in
corpore. Nam natura obedit virtuti cogitative et desiderative,

35 unde provenit sanitas vel infirmitas et calor ac frigus, et
multis modis, secundum quod Avicenna docet in quarto de

12, 17 Methaphisice] xii. 47 (55 or 47 — not 57, Averroes, <\Qcomm.y ed. 1496
says 55 or 67).

40o

Anima et octavo de Animalibns. Et secundum eum non solum
in corpore proprio set in alieno ; et si volumus ei credere, ope-
ratur extra suum corpus per multiplicacionem operacionum.
Ergo multo magis potest hec facere eadem intelligencia numero
et specie, quia majoris est virtutis. Et dicendum est quod 5
quamvis verum esset quod Avicenna dicit, tamen diversitas
secundum speciem et numerum est causa istorum effectuum
diversorum, scilicet, diversitas cogitacionum et appetituum,
quibus cogitacionibus et desideriis natura obedit. Sicut ponit

116 a 1 exemplum octavo de Animalibus de. gallina que vicerat | gallum, 10
cui ex gloria victorie crevit ei subito cornu in crure. Et dicit
quod in hoc cognovimus quod natura obedit cogitacionibus
anime. Et similiter ex timore nascuntur alia sicut ponit ex-
emplum quarto de Anima> de ambulante super trabem positam
ultra fluvium qui cadit ex ymaginacione casus, et sue ymagi- 15
nacioni obedit virtus naturalis in membris, et deficit in
sustinendo membra. Et sic infinitis modis secundum diversi-
tatem specificam ymaginacionum et desideriorum ejusdem
anime et potencie accidit diversitas operacionum, quia similiter
oporteret hie ponere intelligencia eadem specie et numero, set 20
cogitaciones quascunque potest una habere, et alia et quecun-
que desideria, sicut de animabus numero duabus vel pluribus.
Ergo quelibet stella ex hac parte posset habere diversas virtutes
quas alia habet.

Item, secundum hoc possent tota die renovari in eadem 35
stella diverse operaciones secundum diversitatem cogitacionum
et desideriorum sui motoris. Set non videmus sic, immo stelle
diverse habent stabiles diversitates in effectibus, ergo oportet
quod sit hec diversitas ei a naturis stabilibus et fixis, et hoc
non est cogitacio que secundum se est variabilis et ad diversa 30
flexibilis nee desiderium, et maxime desiderium et cogitacio
substancie racionalis que cogitat et desideratad placitum. Sic
ergo non potest dici quod isti motores sunt ejusdem speciei.

Si vero dicatur quod erunt diversarum specierum, hoc primo
est contra librum de Cansis ubi dicitur quod intelligencie 35

116 a 2. multiplicantur sicut individua ejusdem speciei, et hoc | dicitur

10 Avicenna de Animalibus] viii. 7. 14 Avicenna de Anima] iv. 4 d.

35 de Causis] prop, i v.

40i

in Logica Johannis Damasceni, qui quamvis fucrit theologus
tamen prius fuit philosophus ; nam libros logicc et medicine
multos et aliarum facultatum composuit qui in usu Latinorum
sunt. Deinde non posset dici quod motores celi stellati

5 proprii essent plures specie, nee secundum numerum stellarum,
ut prius ostensum est in universal!, sive sint motores ejusdem
speciei sive diverse ; et tamen stelle illius celi habent diversi-
tatem specificam in effectibus. Et iterum de quibuscunque
stellis sive erraticis sive fixis loquamur, necesse est quod

io proporcio sit earum ad suos motores ut habeant aptitudines
naturales ad eorum influencias recipiendas. Cum ergo natura
specifica sit una in omnibus ad virtutem motoris recipiendam,
ergo secundum debitam proporcionem mobilium ad motorem
oportet quod motores sint ejusdem specie vel agant secundum

i5 eandem naturam specificam communem omnibus, et ideo per
hanc viam non potest salvari diversitas operacionum stellarum
secundum speciem. Quapropter cum habeant plenam diver-
sitatem specificam in operibus, erunt omnes diversarum specie-
rum in naturis suis.

20 Capituhim septitnum {quod stella differ t ab or be).

Consequenter consideratur quod stella differt ab orbe
secundum speciem. Nam si stelle difTerunt adinvicem secun-
dum speciem et stelle magis conveniunt adinvicem quam
cum partibus orbis, ut patet in figura et in luce et potestate

25 activa in hec inferiora, oportet quod stella differat ab orbe in
specie. Item, si orbis stellatus est idem in specie cum qualibet
stella, qua racione enim cum una et alia, ergo oportet quod stelle
sint heedem in specie, quia que uni et eidem sunt | eadem, 116 b 1.
sibi invicem sunt eadem, set hoc est falsum. Item si stella

30 esset ejusdem speciei cum aliis partibus orbis, ergo natus esset
orbis componi ex stella tanquam ex parte, et qua racione ex
una et ex pluribus et singulis, ergo natus esset orbis componi
ex stellis ut totum esset stellatum. Set hoc est inpossibile.
Nam ex multis speris nichil componi potest, quia non tangunt

35 se nisi in puncto. Item stelle faciunt generacionem et cor-

1 Johannes Damascenus] see Institutiones logices f. 2 verso (Venice, 1514).
r.b. iv E e

402

rupcionem in hiis inferioribus, et ideo adducuntur per motum,
nee sufficit quod partes orbis sint presentes et super habitancium
capita, quia eis non ascribitur potestas generacionis, ergo cum
potestas generacionis et ejus privacio non possint esse in
eadem natura specifica, partes orbis et stelle non sunt ejusdem 5
nature.

Nee oportet dicere quod plus virtutis generative est in stellis
quam in porcionibus orbis, et ideo non differunt specie, set
secundum majus et minus ejusdem speciei : hoc stare non
potest. Nam stella est corpus parvum respectu medietatis sui 10
orbis, que apparet super habitacionem eandem, et non habet
quasi comparacionem, ergo longe plus virtutis esset in tota
una medietate quam in stella parva. Set semper altera
medietas fertur super eandem regionem, ergo non potest esse
quod stella et orbis sint ejusdem speciei. 15

Si dicatur illud Comentatoris secundo Celi et Mundi quod
stella et orbis non differunt nisi per majorem congregacionem
et minorem substancie celestis dicendum est quod si hec
proposicio ad plenum intelligatur, non est contra veritatem.
Nam cum ista congregacione includitur substancia celestis 20
116 b a. debita stelle, unde | non loquitur de congregacione ejusdem
nature celestis set diverse, congregacionem tamen vocat illam
que facit stellam. Oportet enim quod multum sit de sub-
stancia celi in corpore stelle propter multam accionem ejus, et in
porcione orbis parum, et ideo stella est corpus densum, et pars 25
orbis est rara. Congregacio igitur proprie substancie celestis
respectu stelle facit stellam, et dispercio substancie celestis
alterius in natura facit porciones orbis. Et hec est intencio
Commentatoris, cujus plenior dabitur exposicio in sequentibus,
propter causam aliam et novum errorem vitandum. 3°

Si dicatur quod Aristoteles ostendit stellam esse rotundam
propter rotundltatem orbis, item ostendit motum circularem
esse in stellis quia in orbibus, ergo videtur quod sint ejusdem
nature. Dicendum est quod sunt ejusdem nature generalis, id
est, celestis, ad quam consecuntur hee proprietates per op- 35
positum ad elementarem naturam, set non propter hoc sunt
ejusdem nature specialis, et ideo non concluditur.

16 Celi et Mundi] ii. 41 comm. 31 de Celo et Mundo ii. 51.

403

(Capituluiu octavum de diver sa super ficie stellarum et orbium

suoruut.)

Deinde consideratur de Stella an sit diversa per superficiem
ab ipso orbe et partibus orbis, quod sic ostenditur. Nam

5 continuitas superficiei et corporis est a continuitate forme
specifice, ut patet inductive, ergo cum orbis et stella sint
diversa in specie, non potest ibi esse continuitas. Item non est
ibi sicut pars in toto, quia pars non est aliud in essencia a suo
toto, cum sit de substancia tocius. Quapropter erit sicut

io locatus in loco, quia alius modus essendi non potest esse. Set
locatum facit distanciam inter latera continentis, et habet
superficies distinctas ab eo. Si dicatur contra, quia Aristoteles
docet quod stella non movetur nisi per orbem ; set si esset in
una parte sicut locatum in loco, posset eadem racione | esse in 117 a 1.

15 alia quacunque, et ideo posset moveri de loco ad locum in orbe ;
dicendum est quod nisi cause alie impedirent, hoc est verum.
Set multe alie cause impediunt, sicut inquiretur. Difficilis
tamen est hec questio. Set si priora sunt vera, inpossibile
est quod ibi sit vera continuitas. Si tamen abhorreat quis

20 plenam superficierum diversitatem, distinguat continuitatem
cum Aristotele in quinto Phisicorum in veram et non veram,
sicut aliqua sunt unum collocacione, ut dicit, et aliqua contactu,
ut nervus et os, et alia ligamento, ut illud quod colligatur ossi
per nervum, et multis modis. Dummodo veram continuitatem

25 que ad unitatem nature specifice sequatur non inducat.

( Capituliim nonum de motu stellarum per se aut per motum
orbis. )

Post hoc considerandum est de motu stelle an moveatur per
se an per motum orbis. Et Aristoteles vult quod corpus celeste
30 moveatur secundum magnitudinem suam, ut orbis movetur
superior velocius ex motu naturali quam inferior, ergo orbis,
cum sit major stella, velocius movebitur. Set nos videmus
quod stella que est in medio orbis eadem velocitate pertransit
suum circulum qui est maximus in spera stelle et equalis

12 de Celo et Mundo ii. 43. 21 Phisioorum] v. 22. 29 de Celo et

Mundo ii. 46.

31 superior] inferior MS. inferior] superior MS.

E e %

404

rotund itati orbis, ergo eque velociter movetur, quare non per
motum proprium, set per motum orbis. Item si corpus celeste
movetur naturaliter secundum magnitudinem sui corporis, ergo
quelibet stellarum fixarum sic movebitur, quare majores move-
buntur velocius et minores tardius, si ex se et per se moventur. 5
Set nunc moventur in eodem tempore omnes, ergo non potest
esse per motus proprios, quare per motum orbis. Et eodem
modo de aliis orbibus, ut si ponamus plures stellas in quolibet
illorum inequales, et signemus porcionem orbis minorem vel
117 a 2. majorem stella : id accidit. Item supposito | adhuc quod 10
corpus celeste movetur secundum magnitudinis sue modum,
tunc cum Jubiter sit major tarn Luna quam Saturno, move-
bitur cicius utroque ; quorum alterum est falsum necessario, quia
quantum ad motum apparentem tardius movetur quam Luna,
ut mathematici dicunt, quantum vero ad motum naturalem 15
secundum Alpetragium et Aristotelem et Averroys movebitur
tardius (quam Saturnus). Et hee raciones tres fundantur
supra illam proposicionem, quod corpus celeste natum est
moved secundum modum sue magnitudinis. Aristoteles vero
dicit earn, et conceditur de motu communi, et de proprio longe 20
magis. Quod enim debetur corpori celesti secundum sue
magnitudinis modum, debetur ei naturaliter et secundum illud
quod est ei proprium, et ideo magis convenit hoc motui pro-
prio ejus quam communi, nee posset inpediri, nisi cavillando
quod, sicut motu orbis primi orbis inferior major propter 25
appropinquacionem cicius movetur, sic retardaretur motu
proprio per motum communem et influenciam orbis primi.
Set tunc frustra esset naturalis potestas orbis majoris ad
majorem velocitatem. Set nichil est frustra in natura-
libus et maxime in celestibus. Item tunc contra naturam 30
suam inpediretur, ergo esset violencia, quia violentum est
cujus principium est extra non conferente vim passo ; set in
celestibus non est violencia. Quamvis autem Averroys hoc
innuat, tamen in parte hac exponendus est. Nam secundum
eum orbis Mercurii et Veneris sunt super Solem, et Mercurius 35
velocius movetur motu proprio quam Sol, quare concedendum
est precise quod corpus celeste motu naturaliter movetur

4 quelibet] quolibet MS. 26 post movetur M add. motu orbis primi

405

proprio secundum magnitudinem suam. Set alius modus est
procedendi hie per viam divisionis orbis. Aristoteles quidem
arguit quod si stella | moveretur in orbe de loco ad locum n?b i
divideret partes orbis et sic natura celi esset corruptibilis.
5 Item arguit quod tunc ex collisione majorum corporum fieret
sonus tarn horribilis quod auris mortalis non posset sustincre,
atque tantus motus fieret ubique propter motum tremoris
maximum in generacione talis soni quod nichil posset per-
manere in suo situ naturali et quiete debita, et ideo omnia

io dissolverentur hie inferius.

Set contra hoc obicitur, et pono contra raciones, quod si
corpus celeste natum est moved secundum modum sue magni-
tudinis motu proprio, tunc orbis Saturni moveretur cicius
quam orbis Lune sine comparacione, cujus oppositum videmus,

15 quia Luna per mensem et Saturnus per 30 annos, et sic celum
stellatum moveretur per mensem in circuitu, cum tamen secun-
dum motum Ptholomei movetur in centum annis gradu uno,
et secundum Tebith non pertransit in septem annis gradum
unum. Sed Luna per mensem totum circulum percurrit,

20 immo per 27 dies et fere terciam unius diei. Et dicendum
est quod hec objeccio non facit nisi quod movet contencionem
inter naturales et mathematicos de motu celorum, et solvitur
ad plenum per incurvacionem Alpetragii, et ideo non est hie
de hoc plus dicendum.

25 Et quod obicitur de divisione orbis habet dubitacionem.
Videtur enim quod celum sit divisibile et quod non valet
hoc argumentum : ' Celum est divisibile, ergo est corruptibile.
Omne enim quantum est divisibile, celum est hujusmodi '. Item
si homo esset in superiore parte ignis, et pelleret celum manu

30 sua,celum non resisteret, quia non habet duriciem,| nam duricies 117 b 2.
causatur a sicco, ut Aristoteles secundo de Generacione docet,
set corpus resistit per naturam duriciei, quia diffinicio duri est
quod natum est resistere. Ergo celum pellenti cederet, quia
daret locum manui ut ingrederetur inter partes ejus. Set tunc

35 oportet ipsum dividi.

Item quod si dividatur non sequatur ipsum esse corruptibile
videtur, quia divisio est passio consequens continuitatem

5 de Celo et Mtmdo ii. 52-56. 31 de Generacione] ii. 13.

4o6

quantitatis, quia continuum et quantum est divisibile. Set
quantitas precedit naturaliter privacionem per quam est cor-
rupcio, et ideo quantitas est in rebus incorruptibilibus ut in
celo, et eciam numerus est in substanciis spiritualibus. Item
corrupcio non est nisi per naturam contrarietatis, ut omnes 5
sciunt. Set in celo non esset major contrarietas post divisionem
quam ante. Item, ignis in sua spera est divisibilis sicut alia
elementa, et manifestum est quod vapores ascendunt in-
flammati, ut cometa et hujusmodi. Set in sua spera est in-
corruptibilis, cum sit pars mundi essencialis, ergo similiter 10
potest esse de celo. Item quacunque posita divisione in ligno
vel alio quocunque ejusdem nature in partibus et in toto
remaneret eadem natura ante divisionem et post. Ergo celum
si divideretur eadem natura erit per essenciam que prius. Set
prius est incorruptibilis, ergo post, et videmus hoc in rebus incor- 15
ruptibilibus quod non corrumpuntur propter divisionem eorum,
ergo multo forcius res incorruptibiles non corrumperentur.

Ad primum problema dicendum est quod divisio est duplex,
una est actualis signacio et distinccio tocius in partes, ut orbis
dividitur per gradus et minuta et sic ultra : et sic celum est 20
divisibile. Alia est divisio que est seccio actualis corporis in
partes divisas in actu, et hoc non est possibile nisi in re
118 a 1. corruptibili, et de hoc loquitur Aristoteles, et sic | solvitur
primum. Ad aliud, quod non resisteret per naturam duri set
per naturam incorrupcionis sue, unde resistens est duplex, aut 25
per naturam ficti ad quam sequitur duricies, et sic accipitur
resistens in hiis corporibus, set aliter est resistens per in-
corrupcionis potestatem. Ad secundum problema dicendum
est quod durum et molle sunt contrarietas per quam est
divisibilis res divisione que est seccio rei in partes diversas in 30
actu ; de qua hie loqui videtur. Nam durum natum est
dividere, et mollc natum est dividi, et sunt qualitates contrarie
in secunda specie qualitatis, secundum quod Aristoteles ponit
eas, et nichilominus estimantur esse in tercia specie.

Quod autem penes contrarietatem duri et mollis insit divisio 35
in rebus de qua hie loquimur et non per aliquid aliud, patet
sic, quia considerando singula per que videntur inesse non
inveniemus aliquid nisi hoc. Nam per naturam continents

4o7

et quantitatis non inest, quia tunc omne quantum dividerct aliud
indifferenter, et ita aer divideret manum sicut manus aerem,
quod falsum est ; nee per naturam rari et densi, quia tunc
minus densum non divideret majus densum, ut vitrum et
5 cristallus et glacies non dividerent terram vel lignum vel alia
densiora, quod falsum est ; nee aliquod aliud potest assignari,
nisi veniamus ad hanc contrarietatem que est inter durum et
molle, unde molle natum est dividi, et durum natum est
dividere ; et sumo molle prout est in secunda specie qualitatis,

io que dicit naturalem in potenciam ad resistendum dividenti.
Et hoc dico, quia molle istud non causatur ex humido, quia
molle quod causatur de humido est in tercia specie qualitatis ;
multa enim sunt divisibilia, | set non per naturam humidi, ut 118 a 2.
terra et ignis que habent molliciem que est naturalis in potencia,

15 de qua hie loquimur.

Prima igitur objeccio procedit de divisione que est signacio
quanti in partes in potencia, scilicet, unitas et continuitas
adinvicem. Hoc enim est racione continuitatis et quantitatis,
set de hac non loquimur.

20 Ad secundum dicendum quod licet non esset major con-
trarietas per divisionem quam ante in celo, tamen si divisibile
esset, tunc oporteret quod in celo esset contrarietas et ante et
post, scilicet contrarietas que faceret divisionem que est inter
durum et molle, ut stella haberet unum extremum contrarietatis,

25 scilicet duriciem, et orbis aliud, scilicet, molliciem.

Ad tercium dicendum est quod ignis est divisibilis et
corruptibilis secundum partem, licet non secundum totum, sicut
et alie spere elementorum, unde quando Sol est in meridianis
signis, tunc convertitur in Aquilone multum de superioribus

30 elementis in inferiora propter frigus et humidum invalescencia,
et e contrario quando redit ad signa septentrionalia, sicut
Aristoteles vult in libro Metheororum. Set secundum se tota
non possunt corrumpi elementa in speris, quia sunt de mundi
integritate et de perfeccione tocius.

35 Ad quartum dico quod ubi divisio possibilis est, ibi verum
est quod remanet eadem natura ante et post, et esset in celo, et
ideo si celum esset divisibile sicut post divisionem, non haberet
32 Metheororum] i. 4.

408

naturam quam nunc habet sicut nee ante, unde esset de natura
elementari et corruptibili tarn ante quam post.

Ad quintum dicendum, quod ubi divisio possibilis est non
accidit corrupcio propter divisionem in rebus ejusdem nature,
saltern in toto et in parte, quia pars aque aqua est, et pars vini 5
118 b 1. vinum est, et pars carnis caro est, | unde non corrumpitur
natura specifica propter divisionem in talibus. Set tamen
divisibilitas hec concomitatur aliquam causam corrupcionis.
Omne enim molle vel durum habet formam que debilis est
resistencie, nee se potest conservare, et ideo agens sufficiens 10
adveniens potest tollere formam presentem et producere aliam
de potencia materie ; et hoc est in elementis et mixtis. Et
ideo hec forma bene permittit se et suam materiam discon-
tinuari et dividi et multis passionibus subici que sunt annexe
corrupcioni. Sed in celestibus non est ita. Nam forma 15
nobilis est et potest resistere omni nature corrumpenti, et ideo
potest conservare se contra omne agens corporale ut non
auferatur a sua materia, et ideo per consequens non permittit
se nee suam materiam discontinuari nee dividi.

Set considerandum est hie quod Commentator Aristotelis 20
aliter dissolvit hanc questionem, tamen solucio ejus non est
sufficiens nee utilis, set forsan falsa. Ideo negligo earn ad
presens, non enim potest aptari ad solucionem argumentorum
que fiunt in contrarium.

Deinde videndum est an aliud argumentum Aristotelis 25
sufficiat cum arguit sonum generari si stella moveretur in
orbe. Videtur quod non, quia sonus non fit ex solo motu,
ut vult secundo de Anima. Nam ibi propter hoc dicit quod
spongia et lana sonum non faciunt, licet moveantur et adinvicem
percuciantur, ergo a parte ista similiter non fiet sonus propter 30
hunc motum. Item, sonus est passibilis qualitas sicut alie
qualitates sensibiles, ut color, odor, et cetera. Set nulla aliarum
118 b 2. ex solo motu fit, ergo nee sonus. Item, propter | motum
stelle non causaretur aliqua alia de sensibilibus qualitatibus,
ergo nee sonus. Et potest dici quod hec racio Aristotelis 35
fundatur supra contrarietatem que est inter durum et molle.

28 de Anima] ii. 78.

409

Verum cnim est quod solus motus non sufficit ad sonum.
Dico igitur quod ad motum stellc exigitur divisio orbis, et
ad divisioncm exigitur contrarietas inter durum et molle, ct
posita possibilitate hujus contrarietatis, ponitur possibilitas ad

5 sonum. Nam percuciens oportet quod sit durum, et insuper
divisione facta percussi, oportet partes residuas congrcgari et
condensari ut resistant accioni percussionis, et ideo oportet
quod sit alia contrarietas possibilis ubi sonus est, scilicet,
rarefaccio et condensacio. Nam dum potest percuciens partes

10 dividere percussi, non fit sonus ex vi percussionis, ut vult
Aristoteles secundo de Anima} et ideo aer et spongia et lana
male sonant nisi magna sit eorum condensacio, que condensacio
loco duriciei sufficiat a parte percussi. Set neutra contrarietas
in celo est. Procedunt igitur due raciones prime quod solum

15 motus non facit sonum, set contrarietatespredicte annexe motui.

Quod tercio obicitur solvitur per hoc quod ad alias qualitates

sensibiles requirunturplures contrarietates, scilicet inter calidum

et frigidum et inter humidum et siccum. Nam ad hoc con-

sequitur, et sonus non sequitur ad hoc, nee exigit hec contraria,

20 sufficienter enim causatur a contrarietatibus duabus predictis,
et propter hoc cum ille fierent in celo si moveretur stella, arguit
Aristoteles sonum fieri, et non alias qualitates sensibiles, quia
principales et prime non sunt ibi propter motum et divisionem,
que sunt calidum et frigidum, humidum et siccum, et alie non

25 sunt sine istis, sicut oportet modo supponere. Nee est cavil-
lacio possibilis, nisi esset de colore qui ponitur causari ex per-
spicuo et luce. Set falsa | est hec posicio et contra Aristotelem, 119 a 1.
ut probabitur inferius, eo quod Aristoteles docet libro de Sensu
et Sensato colores sequi ad accionem convenientem qualitatum

30 primarum. Set licet sonus fieret in celestibus, videtur quod non
fieret horribilis et corruptivus ut has res inferiores destrueret,
quia orbis celi est in fine raritatis et subtilior aere. Set in aere
puro non potest fieri sonus horribilis. Nam sonus tonitrui non
fit propter aerem, set fit propter nubes congelatas et vapores co-

35 agulatos in corpora dura collidencia se et dividencia, quare aut
non fieret sonus autvalde debilis;et ideo insensibilis nobis a tanta

11 de Anima] ii. 78. 28-29 de Sensu et Sensato] c. 3.

4io

distancia. Quando autem avis una vel sagitta fertur in aere,
aut non fit sonus aut debilis et nobis insensibilis, precipue in
distancia aliquali. Sic igitur Aristoteles arguebat contra
motum proprium istius stelle in orbe de loco ad locum ad
modum rei inanimate. Arguebat eciam contra motum stelle 5
processivum ad modum animalis, quia aliqui posuerunt Stellas
habere animas et esse animalia, et ipse destruxit hunc motum
in stellis, quia huic motui ordinata sunt instrumenta naturaliter,
ut pedes. Ergo si natura dedisset stelle hunc motum, dedisset
ei instrumenta hujus motus ; set non dedit, ergo nee sic 10
movetur.

Si obiciatur quod cum prius ostensum est stellam non esse
in orbe sicut partem in toto set sicut locatum in loco, et partes
orbis sunt unius nature et equales, ergo quelibet nata est
indifferenter esse locus stelle, quapropter stella habet eandem 15
composicionem et equalem ad quamlibet partem orbis, ergo
petet quamlibet indifferenter. Set hoc non est nisi per motum
proprium, ergo movebitur in orbe per singulas partes: dicen-
dum est quod partes orbis quantum ad naturam specificam |
119 a 2. sunt equales, id est,ejusdem nature specifice et equales. Possunt 20
tamen habere gradus in ea, et forsan pars quam stella occupa-
bit habet propter stelle nobilitatem aliquam dignitatem natu-
ralem majorem quam alie, et hoc est satis probabile.

Preterea, licet nulla esset hujus prerogativa, tamen adhuc
non fieret motus stelle a loco suo propter inconveniencia que 25
sequuntur ad motum, scilicet, divisio et sonus et natura corru-
pcionis que concomitarentur. Si dicatur quod Avicenna nono
Methaphisice et Averroys et Aristotelis verba in Celo et Mundo
sonant quod stelle sunt animate, et ideo non repugnat eis
motus processivus, potest dici quod sic, quia anima in eis 3°
equivoce esset, et in hiis inferioribus, sicut Avicenna dicit
primo de Animal et ideo non oportet quod haberent motum
processivum animatorum interius. Et propterea maxima dubi-
tacio est an habeant animas, de qua certificabitur quando fiet
mencio de motoribus celorum et stellarum. 35

27-28 Avicenna Methaphisice] ix. 3 in fine. 28 Celo et Mundo] ii. 42
et comm. 31-32 Avicenna de Anima] i. 1. 5 (ed. 1508).

411

Set quia aliquis posset fingcre stcllas movcri in loco suo ut
in parte orbis determinate, ideo hoc reprobatur secundum
Aristotelem, nam hoc esset uno duo(rum) modorum, scilicet ut
quod remanente eadem facie stelle ad nos revolveretur in loco
5 suo, vel quod mutaretur facies ; primus motus vocatur motus
involucionis, sccundus vocatur motus titubacionis. Primum
destruit Aristoteles secundo Cell et Mundi\ nam non videtur
convenire, nisi Soli apud occasum et ortum, et si ei communi-
cat, oportet quod aliis propter naturam generalem omnium

io stellarum. Si aliis non convenit, ergo nee Soli secundum
veritatem, et ideo solum convenit ei secundum apparenciam.
Visus enim, ut dicit, cum fuerit multum rcmotus et extensus
revolvitur propter debilitatem suam, et quod accedit visui,
estimatur | a visu recedere visibiliter, et dicit hie Averroys 119 b i.

15 quod ex longitudine visibilis discontinuatur visus et abscindi-
tur, et ideo accidit diversitas in visibili. Sicut si homo videat
rem uno oculo secundum permutacionem, id est, modo per
unum modo per alium, et sic sepe ; vel si uno aspiciat solo,
set aliquando claudat oculum et aliquando videat, videbitur

20 res mutari et diversificari in suo situ propter diversificacionem
factam in oculo, quia locus forme et speciei rei, ut dicit
Averroys, non est idem apud oculum, et maxime rei mote,
sicut est stella.

Et licet equalis sit distancia ab oculo ad stellam in oriente

25 et in meridie, tamen secundum apparenciam visus videbitur
esse major quando est in oriente, nam corpus terre interjacet
inter nos et oriens, et ideo propter distanciam interjacentem
visibilem percipimus distanciam usque ad stellam in oriente
quam nos non percipimus usque ad stellam in meridie, quia

30 corpus interjacens est aer et perspicuum celi que non sunt visu
notabiliter visibilia, et ideo videtur stella magis distare in ortu
et occasu quam quando est in meridie. Item visus reputat
celum quasi plane figure et super caput extensum ab occidente
in oriens, et ideo stella quando est in meridie, visus ponit

7 Celi et Mundi] ii. 48. 22 Averroys] loc. cit. in comm.

18 vel iter. M

412

super caput, quia tunc secundum veritatem est propinquius
capiti ; et quando est in ortu vel occasu, ponit stellam secun-
dum distanciam plane figure, sicut visus ipsum judicat. Et
quia sic est, ideo visus ponit majorem distanciam ad ortum et
occasum quam ad meridiem. Et ideo magis errat in suo 5
119 b 2. judicio quando Stella est in ortu et occasu, quam quando | est
in meridie ; et ideo ponit quod Solis motus magis variatur
in ortu et occasu quam quando est in meridie.

Quare vero magis errat in Sole quam in aliis, cum multe
stelle sint remociores Sole, dicit Averroys quod hoc est 10
propter debilitatem visus respectu sui luminis et maxime
in ortu et occasu debet hoc esse, quia tunc majoris quantitatis
et eciam majoris lucis apparet eciam si vapores non interessent,
sicut docent auctores perspective, et docebitur inferius suo
loco. 15

De alio vero motu Commentator arguit impossibilitatem per
maculam Lune que semper est versus nos, quare faciem non
mutat, ergo nee alie stelle propter conformitatem nature
specifice. Set hie et in omnibus vult Averroys quod stelle
dicantur ejusdem nature specifice, ut teneant raciones Aristo- 20
telis. Et concedendum est quod sunt ejusdem nature specifice
subalterne, non specialissime, et sic debet exponi et intelligi.
Sic pertranseo hie breviter secundum sentenciam Aristotelis
et Averroys, quamvis difificultates magne sint in dictis eorum
circa istos duos motus, et preter hec tangunt hie causam 25
scintillacionis stellarum ad confirmandum dicta sua, et de
macula Lune loquitur Averroys aliqua que habent dubitacio-
nem. Set quia omnia volo exponere locis suis, ideo fiet
sermo de singulis quando erit expediens.

{Capitulum decimum de figura stellarum.) 30

Consequencer queritur de figura stellarum, et ostendit Ari-
stoteles quod sperica figura maxime convenit eis, quia cum non
habent motum rectum non debent habere figuram rectam.
Item, propter immobilitatem istius figure de loco ad locum,
quia spera continue movetur in loco eodem et circa locum 35

10, 16, 27 Averroys] de Celo et Mundo ii. 48, 49 comm.

4*3

eundcm, ut circa centrum, set non est nata moveri de loco | ad 120 a 1.
locum de se, et ideo cum stella non potest de se moved,
et per se competit ei figura sperica. Et hoc ostendit per Lunam ;
nam flguracio sui luminis non potest sic variari nisi ipsa esset
5 sperice figure, quia si plana figura obiciatur Soli planum est
quod non fit talis variacio quando Sol attingit partes diversas
plani, nee similiter in aliqua figurarum fieret hec varietas, nee
piramidali, nee columpnari, ut dicit Averroys, et quilibet potest
experiri ad solem vel candelam. Set qua racione Luna sit

10 sperice figure, et quelibet aliarum stellarum, quia figura conse-
quitur ad naturam generalem omnibus stellis. Item per
eclipsim Solis probat hoc idem dicens: 'jam determinavimus
in Astrologia nostra quod si Sol non esset spericus eclipsis
non esset circularis.' Et dicit Averroys quod ' cum due spere

15 secent se seccio communis duabus speris erit circularis, et ideo
figura luminaris Solis erit contenta ex duobus circulis, quorum
unus est seccio communis duabis speris, et secundus circulus
qui est in convexo spere '.

Et si dicatur quod hie supponitur Luna esse sperice figure,

20 jam patet quod demonstracio de Luna precessit, et tamen
posito quod aliquod planum secaret ad Solem, adhuc com-
munis seccio esset circumferencia circuli, ut patet per primam
primi Theodosii, et hoc est propter racionem spere secte ; ergo
Sol erit sperice figure. Set qua racione Sol, et quelibet stella,

25 per naturam communem omnibus stellis ad quam consequitur
hec figura, et raciones generales de nobilitate hujus figure
supraposite ostendunt stellam esse sperice figure sicut et orbes.

12 dicens] de Celo et Mundo ii. 59 et comm. 23 Theodosii] i. 1.

6 fit] MS. fuit

i2o a 2. Incipit quinta pars secundi libri \ naturalium
{de magnitudine et altitudine et spissitudine
celestium, habens capitula novemdecim).

Capituhim primnm {de quantitate arcus terre).

Terminata parte in qua investigavimus numerum et figura- 5
ciones corporum mundi et motus, considerandum est de
magnitudine et altitudine et spissitudine celestium. Ad hec
autem consideranda necesse est ponere aliquam radicem
notam. Hec autem est quantitas arcus terre que respondet
uni gradui in celo secundum quod docet Alphraganus capitulo 10
octavo et Averroys consent it in fine Cell et Mundi. Isti vero
dant modum certificandi hoc in numero miliariorum et parcium
ejus. Ptholomeus autem in quinta Almagesti diccione procedit
per viam demonstracionis diffuse in quantitate altitudinum
Solis et Lune, et in eorum magnitudine. Set non dat quanti- 15
tatem certam per numerum miliariorum, nee dealiis corporibus
celestibus determinat quantitatem. Oportet igitur supponere
ex predictis in mensuris geometricis, quod cubitus equalis et
geometricus contineat pedem et dimidium, et miliare continet
4000 cubitos, et sic accipit Alphraganus in consideracione sua. 20
Omnis autem circulus spere potest dividi in 360 partes secun-
dum quod prius dictum est, que gradus vocantur. Intelliga-
mus hie maximum circulum in spera celesti, qui transeat per
centrum et dividat speram in duas partes equales. Dico
igitur quod uni gradui istius circuli in celo respondebunt multa 25
miliaria in terra, cujus experienciam innuit Alfraganus in hoc,
120 b 1. quod I accepta in alico loco elevacione poli super orizonta,
et perambuletur ad septentrionem vel meridiem usquequo
elevacior polus apparet vel depressior per gradum unum,
invenitur quantitas miliariorum terre que respondet uni gradui 30
in celo. Nam si in nocte clara et stellata quis per foramina
quadrantis vel astralabii vel alterius instrumenti perspexerit
Stellam Nauticam et ipsum polum, et notaverit gradus quos

6-7 Cf. Op. Maj. i. 224, 1. 16. 10 Alphraganus] Compendium, diff. 8,

p. 27. 11 Celi et Mundi] ii. no comm. 13 Almagesti] v. 16 (p. 139).

4i5

continet extremitas virge astralabii in dorso, vel filum in
quadrante, perrexeritque in terra ad septcntrionem donee
in altera noctc stellata viderit eundem polum elevari plus
super orizonta perunum gradum ; illearcus tcrre quern peram-
5 bulaverit respondebit uni gradui et erit ei similis, ut sumuntur
arcus similes in speris diversis secundum Theodosium, set non
erunt propter hoc equales. Arcus igitur terre respectu unius
gradus in celo secundum Alphraganum est $6 miliaria et due
tercie unius miliaris, et sic certificatum est per experienciam,

io ut dicit, et in hoc conveniunt sapientes. Et tamen ipse mutat
multa conveniencia ad hanc radicem quando investigat altitu-
dines celorum et quantitatem dyametri terre et ejus semi-
diametri. Set racio hujus rei dabitur in sequentibus. Averroys
autem in fine secundi Celi et Mundi dicit arcum in terra

15 similem arcui unius gradus in celo continere quasi 60 miliaria, et

alii dicunt aliis modis. Set non | est vis in hoc, nam non 120 b 2.
accipiunt quantitatem miliaris eodem modo, set quidam plus
quidam minus. Si igitur ilium numerum miliariorum terre qui
uni gradui respondet secundum Alphraganum multiplicaveri-

20 mus per 360, habebimus terre rotunditatem in miliaribus, et
erunt, scilicet, 20,400 miliaria et due septime unius miliarii. Set
Alphraganus omittit has duas septimas in sua computacione,
non curans nisi de integris.

Et quod Aristoteles dicit in fine secundi Celi et Mundi quod

25 circuitus terre secundum geometras est viginti quatuor milia
miliariorum, set hie est minus, causa est quia aliter accipit
miliare. Et per ea que in geometricis practicis habita sunt de
invencione diametri per circumferenciam, patet quod ablata
22a parte de hoc numero et tercia residui, accepta erit quantitas

30 diametri terre, id est, miliaria 6491. Nam circumferencia ad
diametrum est triplasequeseptima, ut docent geometre sicut
Archimides et omnes, sicut primo docui, et astronomi omnes
utuntur hoc modo, et naturales similiter, quia Averroys
memorato loco et alias in hujusmodi transmittit nos ad doctri-

6 Theodosium] ii. 24. 6-7 Op. Maj. citation finishes ' equales '.

8 Alphraganum] loc. cit. 14 Celi et Mundi] ii. no comm. 24 Celi

et Mundi] ii. 112.

32 Archimides] Archimenides passim M

4i6

nam Archimidis, et secundum hoc erit dyameter terre miliaria
3,245 et medietas miliarii, et in practicis geometrie predictis
jam verificatum est per sextam Archimidis et per quartam
libri Triutn Fratrum, quod illud quod provenit ex ductu dia-
metri in circumferenciam maximi circuli in spera equatur toti 5
superficiei spere, et sic utuntur astronomi et omnes in demon-
stracione quantitatis tocius spere. Si ergo quantitatem dia-

121 a 1. metri terre in quantitate | pretactam rotunditatis maximi circuli
in ea duxerimus, provenit nobis quantitas tocius superficiei
terre, i3(2),4i 8,254 miliaria. Quamvis Alfraganus supponat 10
radicem predictam de arcu terre qui respondet uni gradui
in celo, scilicet, ut archus habeat 56 miliaria et duas tercias,
tamen quantitatem terre non sumit secundum hanc radicem,
nisi omnes libri Latinorum falsum habeant numerum. Sup-
ponit enim in 210 capitulo quantitatem diametri terre esse 15
6,500, et quod semidiameter sit 3,250 miliaria, unde in octavo
capitulo similiter accipit quantitatem diametri sicut in 210, nisi
quod dicit, ' fere/ per hoc intendens quod deficit aliquid de hoc
numero, et quod non est diameter tanta juxta radicem positam
de arcu terre. Set est sicut predixi, scilicet, 6,451 ; unde hec 20
quantitas dyametri sumpta juxta radicem est minor quantitate
dyametri qua utiturin 210 capitulo per novem gradus, ut patet.
Si ergo volumus huic quantitati dyametri, scilicet, 6,500, qua
utitur adaptare radicem, dicemus quod arcus terre respondens
uni gradui in celo continet ^6 miliaria, et duas tercias unius 25
miliaris, et septem nonagesimas, et unam sexcentesimam tricesi-
mam. Et si volumus computare per cubitos, erit arcus terre
respondens uni gradui in celo, ^6 miliaria, et 2(9)84 cubiti, et
octo sexagesime tercie. (Et octo sexagesime tercie) sunt plus
quam una octava cubiti per unam quingentesimam quartam 1°
unius cubiti, quod de facili patet. Nam octo sexagesime tercie
valent 64 quingenas quartas, et 6^ et quingentesime quarte sunt

121 a 2. octava tocius | ergo 64 quingentesime quarte excedunt octavam
in una quingentesima quarta, et ita octo sexagesime tercie unius

4 Trium Fratrum] 'Medietatis dyametri omnis circuli multiplicacio (in)
medietatem linee continentis ipsum est embadum superficiei eius ' (ed. Curtze,
1885). 22 Cf. Opus Majus i, p. 226, 1. 11.

10 MS. 13438254.

4i7

cubiti excedunt octavam ejus in una quingentesima quarta. Et
si triplicaverimus dyametrum hanc 6,500 et ejus septimam
addiderimus, habebitur circumferencia tocius terre, et erit
precise 20,428 miliaria et 2,285 cubiti etquinque septime unius

5 cubiti. Penes alias fracciones erit numerus hie 20,418 miliaria,
et quatuor septime unius miliarii. Et secundum hoc tota
terre superficies erit 132,6(0)0,000 miliaria.

Considerandum est igitur ex hiis preeuntibus quod juxta
radicem positam ab Alfragano uni gradui in celo secundum

10 quod continet ^6 miliaria et duas tercias unius, bene posuit
rotunditatem tocius terre in 20,400 milibus miliariorum, nisi
quod omisit duas septimas unius. Set in quantitate diametri
discordant ab hiis in 9 miliaribus. Cum igitur per mensuram
hujus semidiametri que continet 3,250, doceat 2i° capitulo

15 mensurari dyametros orbium et distancias augium et opposita
earum, oportet quod veram quantitatem semidiametri accipiat.
Nam aliter accideret error in distanciis augium, eo quod quan-
titas semidiametri terre multociens replicata faceret magnum
errorem in illis distanciis, nisi precise sumeretur. Cum igitur

20 fatendum est Alfraganum percepisse hunc errorem, manifestum

est quod ipse accepit veram semidiametri | quantitatem, sci- 121 b 1.
licet, 3,250, et veram diametrum, scilicet, 6,500. Ergo oportet
quod supponat radicem veram et completam, que est in quan-
titate arcus terre respectu gradus celi, licet non exprimat earn

25 perfecte. Quapropteripse supponit quod sit ^6 miliaria, et due
tercie miliaris unius, et septem nonagesime, et una sexcentesima
tricesima, vel ^6 miliaria et 2,984 cubiti, et quinque septime
unius cubiti. Et ideo, si quis bene consideret, ipse respectu
dyametri et semidiametri, quibus utitur in hac radice, que est

30 quantitas arcus terre respectu gradus in celo, omittit 50 sex-
centesimas, tricesimas unius miliarii, sive quod idem est, 317
cubitos, terciam cubiti, et 8 sexagesimas tercias unius cubiti.
Et licet radicem plenam supponat, tamen fracciones aliquas
omittit gratis propter tedium numerorum, sicut in rotundi-

35 tate terre juxta numerum radicis quam posuit omisit duas
septimas quasi unius miliarii. Moris enim est ejus in suo

6 similarity with Op. Maj. i, p. 226 ceases. 14 semidiametri] semidia-

metrum M 19-21 Cum igitur ... to end of chap.] cf. Op. Maj. i. 225, 1. i6sqq.

R. B. IV F I

4i 8

libro multociens omittere fracciones, et similiter faciunt alii
autores. Verumptamen melius fuisset si in radice tocius
consideracionis posuisset omnes fracciones, et alibi eas omisisset
propter tedium computandi. Et secundum hanc radicem
perfecte computatam erit quarta terre habens 33,150,000 5
miliaria in sua superficie. Et octava terre habebit miliaria
4,143,750. Hiis enim duabus quantitatibus indigemus, sicut
et ceteris predictis.

( Capitulumsecundumde duobus mo tubus principalibus celorum
secundtun Ptholomeum.) 10

121 b 2. Quoniam propter intemperanciam visibilis a | visu eciam
accidit error in omnibus intencionibus a visu comprehensis,
sicut ostenditur libro tercio de Aspectibtis, non est mirum si in
equalitate motuum corporurn celestium cognoscenda accidit
nobis difficultas et opinionum varietas. i5

Ptholomeus igitur, atque ejus sequaces, duos mot us celi
principales affirmant ; quorum unus est simplex primus, qui
movet totum celum ab oriente in occidentem uniformiter super
duos polos, qui dicuntur poli mundi ; cujus quelibet puncta
describunt circulos ad invicem equedistantes ; et punctus in 20
medio describit maximum, qui dicitur equinoccialis, quern
describit Sol secundum sensum motu predicto, cum equatur
dies et nox.

Alius motus est, quo moventur orbes stellarum fixarum, et
est motus ab occidente ad orientem, contra predictum motum, 25
super duos alios polos, cujus medius punctus inter polos de-
scribit circulum, qui circulus dicitur zodiacus; in cujus superficie
movetur sol hoc secundo motu. Set alii planete ab eo
declinant.

Ad cognicionem autem prions motus per sensum visus 30
devenerunt per hoc quod videbant omni die omnia in celo
visibilia primo oriri, et mediante celo postea occidere, et hoc
secundum circulos visibiliter equinocciali equidistantes.

Secundum autem motum similiter experimento visuali intel-
lexerunt per hoc quod videbant omnes Stellas erraticas, post- 35

9 The text from this point to p. 441, 1. 7 coincides generally with Op. Tert.
(Duhem, pp. 99-137). 13 de Aspectibus] Optica, sermo tertius, pp. 77 sqq.

16 Ptholomeus] Almagest i. 8.

419

quam conjuncte fuerint cum stellis fixis non mutantibus situm
secundum aspcctum, ab eisdem ad orientem separari, et hoc
non secundum arcum circuli equedistantis equenocciali immo
declinantis.

5 Si autem esset separacio secundum arcum circuli eque-
distantis, dicit | Ptholomeus quod sufficeret tunc ponere unum 122 a 1.
motum in omnibus corporibus celestibus, scilicet ad occi-
dentem ; ita quod ilia separacio ad orientem non esset per
motum planetarum, nisi secundum estimacionem ; immo esset

10 per majorem velocitatem motus stellarum fixarum ; et tunc
diceretur arcus separacionis proprie incurvacio planete. Set
propter hoc quod cum separacione ad orientem videmus eciam
eas habere motum ad septentrionem et meridiem a circulo
equinocciali, affirmat Tholomeus quod talis separacio fuerit

15 propter hoc quod omnes planete habeant motum ad orientem
super circulum declinantem a circulo equinocciali.

Et consimilem eciam motum ponit in stellis fixis continuum
qui, quamvis in modico tempore inperceptibilis fuerit, tamen
in prolixo experimentis instrumentalibus manifestatur.

20 Et cum assercione omnium philosophancium et in racionibus
verisimilibus ac necessariis pateat omnem motum in celo esse
circularem continuum et regularem, et motus planetarum
appareant extra circularitatem discontinui et irregulares, ut
apparencia racioni non contradicat, ymaginatus est Ptholomeus

25 planetas describere circulos quorum centra sunt extra centrum
mundi, qui dicuntur ecentrici, et epiciclos quorum centra sunt
in ipsis ecentricis.

Pone igitur planetam vel centrum epicicli, in quo epiciclo
existit planeta, describere ecentricum circulariter continue et

30 irregulariter ; et planetam eciam eodem modo describere
epiciclum ; et ita omnem motum planetarum dictas pro-
prietates participare.

Quoniam aspectus | noster non exit a centris epiciclorum, 122 a 2.
nee eciam ecentricorum, ita quod ad ipsos sicut ad objectum

35 terminetur, immo exit quasi a medio celi ultimi et ad ipsum
finitur, in comparacione ad eundem situm planetarum et
eorundem motus dijudicans, necesse est, cum uniformiter
moveantur in suis ecentricis seu epiciclis, ut uniformiter movere

F f %

420

appareant. Et erit possibile ut aliquando videantur moveri
ad orientem, et eciam aliquando ad occidentem, aliquando
velocius, aliquando tardius ; et eciam aliquando quiescere
a motu alio quam a motu universali primo. Non est tunc
contrarietas apparencie ad racionem, cum non sit uniformitas 5
motus respectu ejusdem circuli, respectu cujus apparet eorum
uniformitas.

(Capituhim 3m. de motu Solis.)

In Sole igitur est diversitas in suo motu apparens. Una est,
videlicet, quod aliquando apparet velocior, aliquando tardior, et 10
sufficit secundum Ptholomeum ponere motum ejus in ecentrico
tantum, vel in epiciclo tantum, centrum cujus moveatur in
circulo concentrico. Set tamen, ut dicit, horum duorum mo-
dorum conveniencior est primus propter majorem simplicitatem
et facilitatem. 15

Diversitatem autem predictam apparencie in motu Solis sic
deprehendebat : experimentis enim instrumentalibus conside-
rando, adinvenit quod Sol movetur per quartam que est ab
equinoccio vernali usque ad punctum solsticii estivalis in
94 diebus et medietate diei ; et per quartam proximo sequen- 20
tern, videlicet a dicto solsticio usque ad punctum equinoccii
122 b 1. autumpnalis, | in 92 diebus et medietate diei; et per duas
quartas residuas in residuis diebus anni, scilicet 178 diebus et
quarta diei fere ; per has tamen quartas, adhuc inequaliter ;
quoniam per quartam que est ab equalitate autumpnali usque 25
ad solsticium yemale in 88 diebus et 7 minutis et 30asecundis ;
et per aliam, in 90 diebus, 7 minutis et 3bus secundis fere. Cum
igitur omnes hee quarte sunt inter se equales, et tempora quibus
Sol per ipsas movetur inequalia, patet uniformitas in motu
Solis quantum ad zodiacum. Propter hoc ergo ponebant, ut 3°
dictum est, Solem moveri irregulariter in circulo cujus centrum
est extra centrum zodiaci, et in medietate cinguli zodiaci, et in
illius medietatis quarta cujus tempus est prolixius ; et est
prima quartarum predictarum. Necesse enim est quod isti
medietati zodiaci major medietas ecentrici subtendatur ; et 35
ejusdem quarte major est arcus quam alicujus aliarum trium
quartarum. Quare patet, cum uniformiter moveatur in suo
23 178] 278 M

421

ecentrico. quod necessc est ipsum inuniformiter moveri propter
respectum ad zodiacum, cum arcubus equalibus zodiaci arcus
inequalcs ccentrici subtendantur. Sic igitur per solum ccentri-
cum regulantis causam in motu Solis apparentis assignavit.

5 (Capitulum 4m. dc motubus Lime et planet arum.}

In Luna autem, et aliis quinque planetis, propter multiplicem
diversitatem in motibus eorum apparentem, ut causam appa-
rencie omnino secundum qualitatum uniformitatem assignaret,
ymaginatus est in orbibus eorum tarn ecentricum quam epici-

10 clum ; ita quod corpus planete movetur | in epiciclo, et centrum 122 b 2.
epicicli in ecentrico.

In luna igitur ecentricus declinat semper a cingulo zodiaci
ad septentrionem, secans ipsum per duo media ; et est epiciclus
semper in superficie ecentrici, nunquam ab ea declinans ; et

15 movetur ecentricus totus circa centrum mundi uniformiter ab
oriente in occidentem, ita quod omnia puncta in circumferencia
ejus, et eciam ejus centrum, describit circulos ad invicem para-
lellos, quorum omnium centrum est centrum mundi.

Movetur eciam centrum epicicli in eodem ecentrico ab occi-

20 dente ad orientem uniformiter, respectu centri mundi ecentrici
inuniformiter, adhuc due secciones (e)centrici et zodiaci in
quodam circulo ecentrico existente in superficie zodiaci, et hoc
parvo motu, ab oriente in occidentem.

Et proporcionantur ita isti tres motus cum motu eciam Solis,

25 quod Sol, secundum medium ejus motum, semper est in medio
inter medium locum Lune et punctum ecentrici qui maxime
elongatur a centro mundi, et appellatur longitudo longior, vel
aux centri Lune.

Preter dictos autem motus, adhuc ymaginatus est Lunam

30 moveri in epiciclo ; in parte superiore ab oriente in occidentem,
in inferiori e contrario. Hii sunt igitur tres circuli, vel melius
duo tantum, et motus quatuor appropriati Lune, secundum
Ptholomeum, ad salvandum apparenciam in ipsa.

In Saturno, Jove et Marte ymaginatus est duos ecentricos

35 cum epiciclo ; qui duo ecentrici sunt in una superficie, decli-
nante semper a cingulo zodiaci, secantes ipsum in duo media.
Et in uno quoque istorum movetur centrum epicicli ab oriente

422

i23 a t. ad occidentem, | et vocatur deferens. Set respectu centri ejus
movetur epiciclus inuniformiter.

Alius autem circulus vocatur equans, quia respectu centri
ejus movetur centrum epicicli equaliter. Situantur autem
eorum centra cum centro zodiaci in una linea recta centro 5
deferentis existente in medio.

Movetur eciam planeta in epiciclo in parte superiori ab
occidente ad orientem.

Non autem est epiciclus in hiis situatus in superficie ecentrici
semper, sicut in Luna ; immo aliquando est in ipsa, et aliquando 10
ab ea declinat, secando ipsam ; nunquam tamen ipsam secat
perpendiculariter. Signatis igitur duobus punctis in epiciclo,
quorum unus maxime distat a centro mundi, qui vocatur aux
epicicli, et alius ei oppositus, atque aliis duobus utrisque ab
aliis per quartam distantibus, qui dicuntur longitudines medie 15
epicicli, debemus secundum Ptholomeum ymaginari quod totus
epiciclus moveatur super diametrum immobilem transeuntem
super duas longitudines medias a septentrione ad meridiem, et
e contrario, non complendo circulum. Set cum aliquantulum
declinaverit medietas epicicli in quo est aux ejus versus se- 20
ptentrionem a superficie ecentrici, et alia medietas versus
meridiem in qua est aux, incipit moveri totus epiciclus, vide-
licet medietas in qua est axis, versus meridiem, et alia versus
septentrionem, quousque epiciclus fuerit in superficie ecentrici,
et ulterius quousque aux fuerit in tanta declinacione ab ecentrico 25
ad meridiem in quanta fuerit prius ad septentrionem, et ejus
opposito e contrario. Deinde revertitur epiciclus ad situm
123 b 1. priorem, ita quod quilibet punctus epicicli | preter duas longi-
tudines medias motu epicicli descripsit porcionem circuli sectam
per duo media a superficie ecentrici, per eandem porcionem 3°
revertendo movetur ; et semper cum ad utrumque ejus termi-
num pervenerit, iterum quasi reflexive movetur ad alterum.
Hiis igitur tribus appropriantur tres circuli et tres motus, ad
ymaginandum causas apparencium in ipsis.

Capitulum quintum (de motubus Veneris et Mercurii). 35

In Venere et Mercurio similiter ymaginandi sunt duo ecentrici
in eadem superficie, et epiciclus. In Venere eodem modo

35 quintum] 4m. M marg.

4^3

semper sunt dispositi ecentrici quantum ad centrum eorum,
sicut in tribus superioribus. Set in Mercuric- est dissimilitude»,
quoniam deferens ejus totum, sicut deferens Lune, movetur
continue ab oriente in occidentem, circa quoddam punctum
5 quod tantum distat a centro equantis quantum centrum cquantis
a centro mundi. Unde aliquando centrum ejus est cum centro
equantis, aliquando distat a centro ipso per duplum distancie
centri equantis a centro mundi, scilicet, cum ipsa tria fuerint
in una linea recta puncta. Movetur eciam centrum epicicli et

io plancta in epiciclo,et eciam epiciclus super longitudines medias
in hiis sicut et in aliis tribus. Et propter hoc appropriantur
duobus duo motus qui non sunt in aliis : quorum unus est
ecentrici deferentis, per latitudinem super dyametrum, secundum
quod est eorum seccio communis per quam aux ejus aliquando

15 declinat a zodiaco ad septentrionem, aliquando ad meridiem ;
et assimilatur motui predicto epicicli super longitudines medias,
cum non sit secundum circulum completum, set quasi reflexi-
vus. I Alius motus est epicicli. Nam preter motum quern 123 b 1.
habet epiciclus super longitudines medias, movetur consimili

20 motu super dyametrum que transit per aux epicicli et opposi-
tum augis ; ita quod quantum ad hunc motum, quilibet motus
epicicli preter augem et ejus oppositum describit porcionem
circuli quasi reflexive ; quas omnes porciones secat superficies
ecentrici per duo media. Unde accidit quod eadem longitudo

25 media aliquando sit in superficie ecentrici, aliquando declinans
ad septentrionem, quandoque ad meridiem.

Veneri autem appropriantur tres circuli et quinque motus.
In Mercurio tres circuli et sex motus, ad salvandum ea que
in eis apparent.

30 Set que sunt apparencia, propter que tot circulos et motus
ymaginatus est Ptholomeus in Luna et quinque aliis, nimis
prolixum esset hie declarare ; sed potest ipse scire qui Alma-
gesti diligenter inspicere voluerit.

Capitulum sexttim (de sentenciis aliorum qui imitati stmt
35 Ptholomeum).

Sunt autem Ptholomeum imitati in quolibet dictorum
motuum Albategni, Thebith, et Arzachel, cum aliis pluribus ;

34 sextum] 5m. M mavg.

424

nisi quod Thebith alium motum quam Ptholomeus posuit in
orbe stellarum fixarum adinvenit. Nam sicut explanat Ptholo-
meus in Almagesti, per considerationes suas ad consideraciones
Abrachis et aliorum qui ipsum precesserunt relatas, putabat
motum ejus esse continuum et uniformem ab occidente ad 5
orientem super polos zodiaci, in 100 annis per unum gradum
fere. Set Albategni post Ptholomeum inuniformitatem
secundi motus tarn secundum longitudinem quam secundum
123 b 2. latitudinem deprehendebat, et quod | non equali velocitate

secundum successionem signorum procedebat ; qualitatem 10
tamen sui motus non invenit. Sed Thebith post ipsum causam
diversitatis conjectans, motus ejus ante et retro super duos
circulos parvos super capita Arietis et Libre fixa, descripciones
quorum dyameter est octo graduum et 37 minutorum, 26
secundorum, deprehendit. 15

Illos autem circulos describunt caput Arietis et Libre caput
que ymaginantur in orbe stellarum. Et patet, quod cum
motus orbis per dictum motum moveatur, quod necesse est
stellas aliquandomoveri secundum successionem signorum, dum
scilicet describitur una medietas dictorum circulorum, aliquando 20
contra successionem, dum scilicet describitur alia eorum
medietas ; primus motus vocatur accessus, secundus recessus.

Et necesse est eciam eandem stellam, vel idem punctum
orbis, aliquando declinare ad septentrionem a zodiaco fixo,
aliquando ad meridiem, et quandoque sibi conjungi. Et hoc 25
motu secundum Thebith moventur omnes orbes inferiorum ;
unde, secundum ipsum, auges planetarum mutant loca sua ;
quod tamen est contra Ptholomeum quantum ad orbem solis.
Hunc autem motum post Thebith approbavit Arzachel ; et ad
ipsum tabulas Toleti composuit. 30

{Capittdum septimum de sentencia Alpetragii, qui nititur
reprobare senlencias pre dictorum, et opiniones naturalium
stabilire)

Post Ptholomeum et dictos ejus sequaces, Alpetragius,
consideratis omnibus motibus in celo secundum Ptholomeum 35

3 Almagesti] vii. 2, pp. 179-180. 4 ' Abrachis ' is Hipparchus. 7 Alba-
tegni] ff. 45 vo, 81 (ed. 1537)- 34 Alpetragius] op. cit. f. v sqq.

425

et Thcbith apparcntibus, alias radices ct qualitates motuum
magis nature et racioni Concordes quibus apparencia salvari
adinvenit, non ponendo ecentricum, nee epiciclum, nee motum
in contrarias partes, set omnes ab oriente in occidentem, et

5 stellam fixam in orbe solum movcri per motum sui orbis.

Ponit igitur in celo | tantum unum motum primum et prin- 124 a r.
cipalem quern ponit Ptholomeus, et est ab oriente in occiden-
tem continuus, uniformis, et velocissimus super duos polos qui
dicuntur poli mundi. Et cum celum per plures orbes di-

10 stinguitur, hie motus orbi primo appropriatur, et virtute hujus
celi, quam recipit a suo motore, moventur omnes orbes in-
feriores, et elementa omnia preter terram. Set quoniam omnis
virtus finita, a motore derivata, forcior est propinqua quam
remota, et eciam secundum remocionem majorem proporciona-

15 liter revertitur a forciori virtute major velocitas motus causatur ;
necesse est orbes propinquiores orbi primo velocius secundum
hunc moved, et remociores tardius. Et hec est una ejus
radix, ex qua quorundam apparencium in celo causas extrahit.
Et confirmat hanc radicem per hoc, quod in celo patet hujus-

20 modi motus derivacio. Quoniam in elemento ignis, ut dicit,
videmus in crepusculo vespertino corpora incensa similia stellis
mota cum motu stellarum, et sequentia ipsas quousque abs-
condantur. Per quod ostendit elementum ignis circulari
motu virtute predicta deferri.

25 Elementum eciam aeris affirmat ita moved, quamvis in ejus
motu sit latitacio ; et hoc potest esse quia vehementer mobilis
est in suis partibus, que hue illuc ordinate a vento propelluntur ;
et eciam quia propter sui perspicuitatem est solum medium in
visu, et ideo sensus motus est visui imperceptibilis, cum non

30 sit corpus aliquod visibile luminosum fixum in ipso, per cujus
motum possemus racionem motus ipsius perpendere.

In aqua autem dixit motum predictum apparere, in fluxu
scilicet maris, licet motus ejus sit incomplete circulacionis ;
hoc autem est propter ejus ponderositatem. Motus igitur

35 ejus ad occidentem, qui appellatur fluxus, est a | virtute 124 a 2.
predicta que, pre sui debilitate, cum sit ibi multum remota
a sua origine, et propter aque ponderositatem, que inclinat

22 sequentia] sequentes M 37 inclinat ante propter M

426

aquam ad motum oppositum, non sufficit ipsam completa
circulacione movere. Et ideo, ante complementum virtute
sue ponderositatis regiratur. Et hie motus dicitur refluxus.
Motus autem aque quern habet a virtute celi tardior est motu
aeris, et motus aeris motu ignis. Terra autem, propter sui 5
ponderacionem et predicte virtutis debilitatem, simpliciter
immobilis perseverat.

Capitulum octavum (de alio motu a primo mobili).

Preter hunc motum autem primum, qui communis est
omnibus corporibus celestibus, appropriate cuilibet alteri orbi 10
a primo alius motus ad eandem partem, videlicet ad occidentem,
super alios polos a polis mundi, et eciam adinvicem diversos,
quo quidem motu appetunt complere illud quod diminuunt
a motu primo ; nullus tamen complet totaliter, nisi forte orbis
stellatus. 15

Patet igitur ex hiis causa cujusdam apparencie in celo,
quare, scilicet, planete videntur separari a stellis fixis, et ab
ipsis elongari ad orientem. Et similiter planete inferiores
a superioribus. Causa est enim quod orbes propinquiores
orbi suppremo velocius moventur motu communi remocioribus. 20
Unde posteriorantur, et incurtantur inferiores a superioribus.
Arcus igitur separacionis non est per motum inferiorum ad
orientem, set per majorem superiorum velocitatem. Quod
autem, cum ista incurtacione fuerit latitudo seu declinacio
ejusdem stelle vel planete ab equinocciali circulo, postquam 25
sub ipso extiterit, causa est propter motum ejus proprium
124 b 1. super I polos alios a polis equinoccialis. Nee ex hac appari-
cione debemus arguere motum planetarum esse ad orientem
super circulum declivem, sicut ponit Ptholomeus, solum
subjectum, non racionem considerans. 30

Capitulum nonum (de motu proprio orbis stellati).

Orbis igitur stellatus habet motum proprium ad occidentem
super polos qui dicuntur zodiaci, qui quidem motus complet
penitus aut fere secundum longitudinem illud quod incurtatur
a motu primi mobilis. Quod si omnino compleat, tunc 35

8 octavum] 7m. M marg. 31 nonum] 8m. M marg.

427

quelibet Stella in ipso salvat semper suam longitudinem, ct
incurtantur solum duo ejus poli, quoniam mancnt immobiles
quantum ad ejus motum proprium, et est incurtacio eorum
super duos circulos parvos equidistantes equinocciali, quos
5 quidem circulos describit per motum primi mobilis. Di-
stancia enim inter polos semper una est. Set quoniam omnis
stella in ipso equaliter distat semper a polis propriis, necesse
est, cum super ipsos secundum longitudinem moveantur, quod
latitudo ejus ab equinocciali varietur. Ita quod (stella) que

io est in ejus medio describendo circulum vel cingulum zodiaci,
aliquando sit a parte septentrionis ab equinocciali, aliquando
a parte meridiei, secando equinoccialem ; et que sunt remote
ab ejus medio, aliquando distent plus ab equinoctiali, aliquando
minus.

15 Qualiter autem motus accessus et recessus apparet in ipso,
quern ponit Thebith, hoc modo secundum ipsum declaratur.
Cum enim hie orbis moveatur sub alios polos a polis mundi
sive equatoris, necesse est quod omnes circuli a stellis descripti
super suos polos sint equatori non equidistantes. Cum igitur

20 movetur stella | aliqua, ut, verbi gracia, stella in medio inter 124 b 2,
polos sui orbis, et compleat porcionem sue incurtacionis super
circulum inclinatum, non erit illud quod ascendit de equatore
cum archu quern pertransit de circulo inclinato, equale semper
illi arcui. Set erit aliquando plus, aliquando minus, secundum

25 diversitatem inclinacionis illius arcus ; et hoc explanatum est
in Almagesti. Si enim accipiamus duas quartas inclinati, in
quarum medio sunt duo puncta seccionum ejus et equatoris,
habebunt utreque quarte minores afifecciones de equatore quam
ipse fuerit, id est, (erunt) minores quarta. Due autem quarte

30 residue habebunt majores.

Dicit igitur Alpetragius quod quia non consideramus motum
stelle respectu circuli inclinati, quia motum ejus super ipsum
non sentimus, set ipsum consideramus respectu equatoris, cum
movebitur stella ; per primas duas quartas apparebit ejus

35 incessus ad orientem, ad contrarium scilicet primi motus, et
vocatur hec incurtacio accessus. Et dum movebitur per alias
duas quartas, quia polus ipsius ascendit de equinocciali, apparet
quod stella multiplicet suum motum ad occidentem, et addat

428

super motum generalem, et vocatur hec precessio recessus.
Quamvis igitur per totum circulum et inclinatum uniformiter
moveatur, apparet tamen in ejus motu inuniformitas, et
apparent in una revolucione proprii motus duo accessus, et
duo recessus. Quod autem Ptholomeus ponebat motum hujus- 5
modi orbis continue ad orientem, causa potuit esse quia
consideraciones proprie, et eciam Abrachis et Thimotaridis,
ad quas referebat, erant tempore accessus.

Utrum autem motus proprius huic celo, per quern movetur
ad comprehendendum incurtacionem ejus a motu primo, merit | 10
125 a 1. sue incurtacioni equalis, dubium fuit apud Alpetragium ;
quoniam apparere poterit, ut dicit, quod aliquantulum a com-
plemento deficiat. Ita quod appareat ei in magno tempore
motus secundum longitudinem quam posuit non tante quanti-
tatis ; poterit utrique apparere per effectus contingentes in hiis 15
inferioribus, quia in ipsis videmus mutaciones magnas absque
reversione, ut est mutacio in pluribus partibus terre de popu-
lacione ad non populacionem, et in aliis e contrario : et mutacio
aquarum maris, tangencium partes terre, postquam erat earum
descensio, et e contrario de aliis partibus ; et similiter de aere 20
sanativo ad aerem corruptum in quibusdam locis, et e contrario
in aliis. Ut cum hee mutaciones fuerint sine reversione, non
possunt causari, ut videtur, nisi a predicta mutacione celi
stellati. Quoniam si a virtute alicujus planete revertentur,
cum reversione motus ei consimilis, et ita rediret infra 84 annos 25
solares. Et si a mutacione celi stellati super polos proprios,
si fuerit equalis motui quern ponit Thebith per circulos parvos,
redirent in 41 81 annis lunaribus et medietate fere.

Capitulum decimum {de causis apparencium in celo secundum
A Ipetragium ) . 30

Hoc igitur modo ymaginatus est Alpetragius causas ap-
parencium in celo stellato. In orbibus planetarum, preter
motum communem ponit duos motus alios ; unum quo
moventur super polos proprios, alios a polis mundi, ad occi-
dentem, quo appetunt complere illud quo incurtantur a motu 35
primi motus, que quidem incurtacio dicitur incurtacio prima ;

29 decimum] 9™. M ntarg.

42i;

nullus tamen illorum complet ; immo, a complemento sensi-
biliter deficit. Et ideo ejus defectus dicitur incurtacio 125 a 2.
postrema, et vocatur secundum Ptholomeum motus planete
secundum longitudinem.
5 Est autem et cujuslibet eorum alius motus, qui est per
mutacionem suorum polorum super circulum parvum, cujus
polus in aliis planetis a Sole semper in circulo per quern transit,
motu primi mobilis, polus celi stellarum fixarum. In Sole
autem est ipsum contingens. Ponit eciam omnes planetas,

10 preter Venerem et Mercurium, situatos esse in medio sui
orbis inter proprios polos. Venus autem, secundum ipsum,
situatur semper ad septentrionem a suo medio, unde apparet
semper septentrionalis. Mercurius vero magis ad meridiem,
unde apparet semper meridionalis.

15 Ex hiis igitur, tanquam ex radicibus, extrahit causas omnium
apparencium, ut ipsas videlicet retrogradaciones, staciones,
direcciones, mutaciones majores et minores velocitatis ejusdem
planete, et diversitatis apparentis in eorum latitudinibus, et
secundum latitudinem motibus : quod hoc declarare esset

20 librum suum recitare. Qui igitur harum scienciam habere
desiderat, librum suum diligenter inspiciat.

Capitulum 1 im. (de dubiis circa opiniones istas).

Visis opinionibus, tarn Ptholomei quam Alpetragii, predictis
de qualitatibus motuum corporum celestium, restat videre
25 quedam dubia circa utramque circumstancia.

Primo igitur dubitatur de opinione Ptholomei. Primo :

utrum sint duo motus principales in ipsis, ut ipse ponit ;

quorum unus fuerit ab oriente ad occidentem, et alius e con-

trario. Et videtur primo quod non sint duo primi ; quia in

30 omni genere est primum unum simpli|cissimum, ad quod cetera 125 b r.

illius generis causaliter ordinantur ; quare in genere motuum.

Et hoc ostendit Aristoteles specialiter in 8° Phisicoram. Si

dicatur quod non est intencio Ptholomei quod sint eque primi ;

immo, sicut patet ex verbis suis, motus ab oriente eciam ad

35 occidentem simpliciter est primus, et alius est eo posterior.

Contra hoc est quod motus ad orientem ad motum ad

22 nm.] iom. M marg. 32 Phisicorum] viii. 54 sqq.

43°

occidentem, cum sint in diversas partes, ordinem non vidcntur
habere.

Item, si ejus tales motus primi duo sint, sicut motus ad occi-
dentem uni corpori appropriatur, et per ejus virtutem aliis
communicatur, similiter necesse est ponere de motu ad orientem, 5
si sit primus. Non enim dicitur ejus primitas propter uni-
versalitatem ejus logicam, cum de tali non consideret nee curet
mathematicus. Si autem sit corpus celeste cui motus ad
orientem appropriatur, et orbes alii inferiores per illius virtutem
ad illam partem incedant, necesse est omnes orbes inferiores 10
super eosdem polos illo motu moved. Set omnes sunt super
diversos, et non sunt super polos zodiaci, nisi motus Solis et
octave spere secundum Ptholomeum.

Item, si esset alicui orbi appropriatus, videtur quod orbi
stellarum fixarum, vel alii superiori. Set non potest ap- 15
propriari orbi stellarum fixarum, quia omnis est motus velocior
in illo corpore, aut primitus inest, quam alio. Set motus
stellarum fixarum ad orientem tardior est.

Et iterum : corpora propinquiora illi cui primo inest debent
velocius moveri, et remociora tardius, sicut dicit Alpetragius, 20
et racio cujusque approbat. Set e contrario est de orbibus
125 b 2. planetarum. Et hoc eadem racione J videtur, quod non ap-
proprietur alicui orbi supra orbem stellarum.

Contra hoc quod ponit motus dictos esse ad diversas partes,
arguit Alpetragius per unitatem motoris celi, a quo non possunt 25
causari motus contrarii, set tantum unus motus ad imam partem.

Item arguit sic : celum est corpus simplex, et parcium non
contrariarum in natura, set similium inter se et ad naturam
tocius. Set totum celum, ut patet, movetur ab oriente ad
occidentem, id est, a dextro in sinistrum. Quare omnes sue 30
partes similiter movebuntur.

Quod autem maxime facit credere, motus non esse ad
diversas partes, est, ut videtur, hoc : quod omnia apparencia in
celo possunt salvari si ponamus ipsos esse ad eandem partem,
sicut ad diversas ; et melius est ponere in omnibus naturalibus 35
simplicitatem et unitatem quam composicionem vel plurali-
tatem, ubi nee sensus nee racio ejus simplicitati contrariatur.

Adhuc arguunt quidam quod non sint motus in celo in

43 l

contrarias partes racione sophistica, set apud eos difficili,
sic : Si moveatur orbis aliquis inferior primo orbe ad orientem
per motum primum ad occidentem, erunt i 111 motus a diversis
virtutibus. Iste igitur virtutes aut sunt equales aut inequales.
5 Si equales, tunc et motus ad utramque partem erunt equales,
ct ita aut quiescet, aut erit simul in duobus locis. Si inequales,
tunc movebitur secundum motum forcioris virtutis, quamvis
minus velociter, et ita ad unam partem tantum.

Vel potest sic argui : Si simul movetur ad contrarias partes,

io tunc simul erit in diversis terminis diversorum spaciorum super
que fit motus, et ita simul in diversis locis.

Ad oppositum arguit Ptholomeus per apparentem separa-
cionem planetarum a stellis fixis ad orientem, cum diversitate
inclinacionis earundem | ab equatore. 126 a r.

T5 Item, vult Aristoteles libro Celt et Mundi, quod celum
movetur a dextro in sinistrum, et quod dextrum primi orbis
est oriens, et ejus sinistrum est occidens. Et in orbibus
inferioribus est e contrario.

Item, si motus planetarum proprius esset ad occidentem,

20 tunc cum Sol vel alius planeta fuerit sub principio Arietis,
movebitur versus signum Piscium, et ita incipiet declinare versus
meridiem ab equinocciali. Et cum fuerit in principio Libre,
incipiet declinare versus septentrionem, movendo per signum
Virginis. Et horum contrariumpatet manifestim.

25 Nee erit Sol, ut videtur, semper in superficie cinguli zodiaci.
Quoniam si ponamus Solem existere sub principio Arietis,
quod vocatur A, et in linea meridionali post completam re-
volucionem ipsius A motu diurno ad idem punctum meri-
dionalis circuli, incurtabitur Sol a puncto A ad occidentem.

3° Et quia omnia signa orientalia a meridie sunt in hoc situ
septentrionalia ab equinocciali, et Sol fuerit, ut ostensum est,
meridionalis orientalis, necesse est Solem declinare a zodiaco.

Capitulum iam. (de opinione probabili).

Probabilius est opinari quod unus sit motus primus, et quod

35 omnes motus sint in eandem partem, quoniam huic magis

concordat racio, sensu non contradicente. Et patet ex pre-

15 Celi et Mundi] ii. 15.

33 i2m.] nm. M marg.

432

dictis qualiter Ptholomeus ponens contrarium, solum sensum
imitando, decipiebatur.

Et quod Aristoteles dicit de diversitate parcium ad quas
est motus primi mobilis et planetarum, aut est falsum, aut
intelligendum est secundum apparenciam, vel secundum com- 5
munem opinionem astronomorum sui temporis qui similiter
Ptholomeo substancialem apparenciam solam considerabant.
Quod ante Ptolomeum arguitur, quamvis insolubile qui-
126 a 2. busdam videatur, tamen bene ymaginanti facilis est | dissolucio.

Nam ratio incurtacionis dissolvit earn, et motus composicio. 10
Oportet enim ponere incurtacionem utriusque motus, tarn
recti quam declivis, et erit motus compositus non simplex, ut
nee arcus zodiaci nee equinoccialis describatur incurtacione ;
set racio procedit ac si essent motus simplices et divisi. Quia
si hoc, tunc in principio revolucionis, Sole existente in primo 15
gradu Arietis, declinaret ad primum gradum Piscium, et non
ad secundum Arietis. Set nunc non est hie motus simplex,
set est motus unus compositus, qui habet unam incurtacionem
compositam, ut in fine motus non redeat ad locum in quo fuit
in principio motus, set retro remanet. 20

Et quamvis hec pars questionis sit probabihor, tamen non
omnes raciones ad ipsam prius inducte de ipsa fidem faciunt,
sicut patet de racionibus Alpetragii. Non enim sunt omnes
motus in corpore celesti ab uno motore numero, set a pluribus
voluntarie moventibus. 25

Ostendit enim Aristoteles xi° Methaphisice numerum
motorum per numerum motuum. Et eciam sicut unus motus
non movet pluribus motibus ad partes diversas, similiter nee
ad eandem partem per diversos polos, ut videtur. Ab uno
enim motore, sicut dicit, causatur unus motus. Motus autem 30
distinguitur secundum diversitatem polorum. Et iterum sup-
ponit quod motus circulares sunt contrarii, cujus contrarium
ostendit Aristoteles ; et patet maxime quod non sint con-
trarii si fuerint super diversos polos. Racio sequens probabilis
est. Ultima non concludit, quoniam eadem racio posset esse 35
quod equales non sunt motus simul ejusdem corporis in eandem
126 b 1. partem super | diversos polos. Ita enim accidet, ut videtur,

8 ante Ptolomeum] autem post Duhem. 26 Methaphisice] xii. 48.

433

ipsum mobile aut quicsccre, aut moved tantum uno motu, aut
simul esse in diversis locis.

Sciendum igitur quod cum dicimus corpora celestia vel
aliquod mobile hie inferius moveri simul pluribus motibus, aut

5 falsum dicimus, aut intclligendus est sermo referendo ad plures
ejusdem motores, scilicet, si discrete et separatim moverentur.
Cum enim una virtus composita ex virtutibus plurium motorum
recipitur immobiliter, nee movetur mobile motu vel causato ab
uno motore nee ab alio, set motu quodam ab eis diverso et

io quasi composite Unde non est corpus celeste, preter primum
orbem, quod moveatur circulariter, nisi dicto modo intelli-
gatur, cum omnia a pluribus motoribus super polos diversos
moveantur ; immo omnes planete et stelle fixe describunt
speras, non circulum, cujusmodi figuram descriptam vocant

15 Arabes ' lealeth '.

Si igitur recipiuntur in mobili alico diverse virtutes motive
super unam lineam rectam, vel super eundem circulum in
contrarias partes, et fuerint equales, non movebitur, sed quie-
scet. Si inequales, movebitur ad partem illam ad quam

20 motiva virtus est forcior, tardius tamen quam si sola moveret.

Si autem sint motive super diversas lineas rectas, vel diversos

circulos, sive virtutes moventes sive sint equales, (sive inequales,)

sive ad eandem partem motive, sive ad diversas, non quiescet

mobile, set movebitur uno motu, ut dictum est ; et ille motus

25 diversificabitur secundum pluralitatem motorum, et eorum
diversitatem et debilitatem et fortitudinem et secundum
diversitatem parcium ad quas sunt motive. Patet | igitur 126 b 2,
solucio illius racionis,

(Capitnliwi 13™ de ecentricis et epiciclis orbibus plane-
30 tarum. )

Consequenter queritur de circulis et motibus quos ponit

Ptholomeus in orbibus, videlicet de ecentricis, epiciclis, atque

ipsorum in ipsis planetarum motibus. Primo igitur supponi-

mus planetam non moveri per se, set solum per motum sui

35 orbis. Aliter enim accideret corpus celi esse divisibile, vel

23 diversas] diversos M

R. B. IV G g

434

duo corpora esse in eodem loco, vel vacuum esse. Aliis eciam
racionibus ostendit Aristoteles hoc in libro Celi et Mundi.
Si igitur planete describunt ecentricos vel epiciclos, necesse
est ponere illos in alico corpore, per cujus motum planeta
moveatur. Non enim describuntur circuli tales, nisi a centro 5
planete ; et centrum non movetur, nisi per motum corporis,
scilicet, cujus est centrum ; et planete non moventur, ut prius
ostensum est, nisi per motum sui orbis. Si igitur ponamus
ecentricum ab aliquo planetarum descriptum, necesse est
ponere orbem concentricum, per cujus motum describitur 10
ecentricus a centro planete. Et similiter necesse est ponere
epiciclum circulum alicujus corporis rotundi, in quo situatur
planeta, per cujus motum circa centrum proprium movetur
planeta, describendo circulum qui dicitur epiciclus. Set hujus-
modi ponere corpora est inpossibile ; quare inpossibilis est 15
posicio ecentricorum vel epiciclorum.

Quod autem inpossibile sit ponere orbem ecentricum alicujus
planete, videtur per hoc, quod tunc esset necesse corpus celi
esse divisibile, vel duo corpora esse in eodem loco, vel vacuum
esse. Consequencia patet per hoc, quod orbis ecentricus habet 20
partem aliquam ejus maxime elongatam a terra, et ei opposi-
tam maxime approximatam. Et similiter necesse est in orbe
ipsum continente, quoniam necesse est superficiem convexam |
127 a 1. corporis contenti et concavam continentis simul esse, nisi inter

orbes fuerit vacuum, aut corpus alterius nature. Cum igitur 25
movetur orbis ecentricus totus, aut necesse est quod orbis
continens equali velocitate moveatur, quod nullus ponit, visu
testante contrarium sibi suprapositum ; aut oportet quod
longitudo ejus longior, cuicunque parti orbis continentis sup-
ponatur, inpellat partem orbis continentis sibi suprapositam 30
que est propinquior terre a suo loco, dividendo celum ; aut
quod simul recipiatur cum ipsa ; et in parte opposita, necesse est
relinqui vacuum, vel celum rarefied, adimplendo spacium inter
longitudinem propiorem orbis continentis et corpus continens.

Set hec racio, ut videtur, de facili solvitur, si ymaginemur 35
orbem ecentricum moveri circa centrum proprium, et non circa
centrum mundi. Non enim accidunt dicta inconveniencia

2 Celi et Mundi] i. 10.

435

nisi ponamus orbcm ipsum to turn ct cciam ymaginabimur
centrum ejus movcri, ita quod longitudo ejus longior sit semper
in eadem distancia ab ipso, et eciam propior longitudo, ct
quicunque punctus in ipso signatus ; et ita, cum non omnes

5 partes continents sic cqualiter distent, nccesse est sequi unum
dictorum inpossibilium. Si autem moveatur circa centrum
proprium, cum idem merit centrum orbis continentis, patet
quod in suo motu nullum accidit dictorum inconveniencium,
quia tarn longitudo longior quam propinquior, et omnes alie

10 partes intermediate orbis continentis sunt in eadem distancia
a centro proprio, et similiter est in omnibus partibus conti-
nentis. Et istum motum orbis ecentrici ponunt mathematici,
quoniam sic accidit apparens inuniformitas in motu planete
talis orbis, cum tamen in ipso simpliciter uniformitas | fuerit, ut 127 a 2.

15 explanatum est prius.

Quod autem hec responsio non sufficienter doceat inconve-
niencia predicta vitari, specialius ac difficilius arguendo sic
declaratur :

Cum omnis orbis celestis duplici superficie sperica termi-

20 netur, concava et convexa, si fuerit ecentricus, aut hoc erit
quantum ad superficiem concavam tantum, aut convexam
tantum, aut propter utriusque ecentricitatem. Et cum tocius
corporis celestis fuerint superficies concava et convexa con-
centrice, quarum centrum est centrum mundi, necesse est quod

25 si fuerit orbis habens utriusque superficiem encentricam, nee
sit supremus, ut orbis supra-stellatum, nee infimus, ut orbis
Lune, set intermedius tantum. Si autem fuerit ecentricus
quantum ad concavitatem tantum, non poterit esse infimus,
set quoniam causam alius. Si quantum ad convexitatem

30 tantum, non poterit esse suppremus, set vel infimus vel inter-
medius. Quod igitur non sit orbis cujus convexitas tantum
sit ecentrica, sic videtur : quia si esset tale, ut verbi gratia
orbis Lune, non possit moved quin aliquid dictorum incon-
veniencium, vel aliud, sequeretur ; quoniam aut moveretur

35 circa centrum convexitatis, aut circa centrum mundi. Si circa
centrum mundi, procedit racio prius posita ; et hoc concessum

22 utriusque] virtusque M

Gg %

436

fuit in responsione. Si circa centrum convexitatis, cum ab ea
quedam ejus partes quantum ad earum concavitatem magis
elongarentur, et quedam minus, necesse est partes minus
elongatas expellere partes corporis infra ipsum contenti a suis
locis, vel duo corpora esse in eodem loco ; et inter partes 5
magis elongatas et partes corporis contenti moved derelinqui

127 b 1. vacuum | vel partes corporis contenti (moveri) adimplent spa-
cium inter eas inclusum. Ita aliquando accidet corpus
elementare, scilicet ignem contentum ab orbe Lune, moveri
superius ad implendum locum in quo fuit corpus celeste, et 10
erit corpus celeste loco corporis elementaris post expulsionem
ejus a loco suo.

Accidet eciam ex motu ejus circa convexitatem, superficiem
concavam tocius celi non esse semper concentricam ; quoniam
centrum mundi unicum est et immobile ; set in dicto motu 15
oportet centrum concavitatis super circulum primum mutari,
cujus centrum est centrum superficiei ecentrice, et semidiame-
tri distancia inter centrum ecentrici et centrum mundi ; et
accidit in circulacione una superficiem concavam Solis esse
concentricam, quia semel accidit ejus centrum cum centro 20
mundi conjungi.

Quod autem ostensum est jam de orbe infimo, scilicet de
orbe Lune, per prehabita potest ostendi de corporibus inter-
mediis. Si enim comparemus ipsos ad orbes superiores, patet
propter dicta inconveniencia quod non possunt moveri circa 25
centrum mundi. Et propter eadem eciam patet quod non
possunt moveri circa centrum convexitatis, si referamus eos ad
orbes inferiores. Non possunt circa aliud centrum moveri,
quoniam quocunque dato, utraque comparacione facta, accident
inpossibilia predicta. Et non possunt inpossibilia hec vitari, 30
nisi ponamus quod hujusmodi orbes moveantur circa centrum
mundi, et quod partes orbis contenti et continentis equali
distancia a centro mundi, quantum scilicet ad convexitatem
continentis, sint secundum superficies simul entes in tota rota-

127 b 2. cione contenti. Sed nunc accidet illos orbes equali | velocitate 35
moveri, et eisdem motibus, cujus contrarium probat fides
oculata. Et eciam frustra ponerentur ecentrici. Non enim
ponit eos Ptholomeus et alii astronomi, nisi propter motum

437

planete vel cpicicli circa centrum eorum, qui non potest esse
nisi per motum orbis, ut prius patuit

Ex hiis igitur videtur quod non est ponere orbem ecentricum
quantum ad convexitatem tantum. Quod eciam non sit orbis
5 ecentricus quantum ad concavitatem tantum, tantum erit pre-
dicta consideranti. Si enim fuerit hujusmodi orbis suppremus,
et moveretur circa centrum concavitatis, oportet esse vacuum
locum extra celum, quo pars maxime secundum suum con-
vexum distans a centro concavitatis recipiatur. Si autem

io fuerit ejus motus circa centrum mundi,sive convexitas patet ex
predictis, comparando ipsum ad orbem inferiorem ab ipso con-
tentum, quoniam accidet orbem inferiorem a superiore dividi,
vel simul loco quantum ad aliquas partes eorum recipi, et eciam
aut vacuum esse, aut corpus celi rarefieri vel rarefactibile esse.

15 Deinde quod non sit orbis intermedius habens utramque
secundum superficiem ecentricam, sic ostenditur : quoniam
utrique est idem centrum aut diversum, patet ex dictis quod
ipsum erit inmobile, aut ex motu ejus accident dicta inconve-
niencia. Si idem, poterit tunc idem centrum moveri ; et

20 quamvis ex tali motu inconveniens non accidat, tamen ecentri-
citatem ejus consecuntur inpossibilia. Cum enim ejus centrum
fuerit eciam centrum convexitatis eciam orbis ab ipso contenti
et concavitatis queratur de concavitate contenti et convexitate
continentis, utrum ipsarum fuerit idem centrum. Si sic, adhuc

25 similiter queratur de proximo orbe inferiori et proximo supe-

riori. Et necesse est stare | ad aliquem orbem superiorem, 128 a 1,
quia ad minus ad suppremum, cujus convexitas fuerit concen-
trica et concavitas ecentrica, et eciam ad orbem inferiorem,
quia ad minus ad infimum, cujus concavitas sit concentrica

30 et convexitas ecentrica, et tunc predicta pertractanti patebunt
inconveniencia memorata.

Et eciam contra Ptholomeum et alios positores ecentricorum
cum plures orbes ecentrici idem centrum habeant, ymmo
quilibet, secundum ipsum, habet centrum appropriatum.

35 {Capittilum I4m. de quadam ymaginacione modernornm.)
Hec igitur considerantibus videtur quod non sit ponere

29 sit] fit M

438

orbem ecentricum. Et antequam arguatur contra posicionem
corporum epiciclorum, videndum est de quadam ymaginacione
modernorum, qua utuntur dicta inconveniencia vitare et appa-
renciam salvare per ecentricos et epiciclos.

Ymaginantur autem unum quemlibet orbem planetarum 5
dividi in tres orbes parciales ; et est tociusorbis tam superficies
convexa quam concava concentrica ; inter quas superficies
ymaginantur unam ejus partem superficiebus spericis equedi-
stantibus et concentricis terminatam et hec ejus pars vocatur
orbis planete ecentricus ; et cum necesse fuerit utramque 10
parcium extremarum superficiebus non equidistantibus termi-
nari, et ita in suis partibus secundum spissitudinem partis
infime minime spissitudinem suppreme directe supponi et,
e contrario, minimam maxime infime suppreme, ut nee accidat
inter illas partes vacuum, nee corpus alterius nature, nee accidet 15
ex motu alicujus sue partis, hoc situ non mutato, duorum
ia8 a 2. corporum simultas locans, nee corporis celestis | diversitas.
Ponit igitur partem mediam, scilicet orbem ecentricum in
continuo moved circa centrum proprium, ex cujus motu non
mutabitur situs predictus. 20

Et hie ecentricus sufficit ad salvandam apparenciam in sole,
si ponamus Solem figi in ipso, ita quod non excedat extremi-
tates ejus, et ad motum ejus moveri. In aliis autem planetis
in quibus ponendum est ecentricos et epiciclos, ymaginandum
est in hujusmodi orbe ecentrico quoddam corpus corpusculum 25
elementum spericum infigi, habens solam convexitatem, non
concavitatem, cujus dyametrum fuerit secundum spissitudinem
orbis ecentrici ut infimum ejus secundum ejus medium, seu
centrum, in medio spissitudinis orbis, ipsum non excedat. In
hoc autem corpusculo ponarn planetam situari, ita quod eorum 3°
convexitates se invicem tangant. Hoc igitur corpusculum
movetur circa centrum proprium continue deferendo planetam ;
per cujus motum describit planeta circulum quern vocamus epi-
ciclum ; movetur eciam per motum orbis ecentrici, quo motu
describit ejus centrum circulum qui dicitur ecentricus deferens. 35

Ex hac igitur ymaginacione non videtur sequi aliquod
dictorum inconveniencium, et tamen contingit per ipsum
apparenciam salvare, sicut docet Ptholomeus, videlicet stacio-

439

ncm, retrogradacionem, direccionem, ct in eandem partem
velocitatem majorem et minorcm respectu ccntri mundi. Et
accidit planetas aliquando in longitudine longiori epicicli
variari in cccntrico. Et quia partes extreme tocius orbis
5 appropriantur eidem planete cui orbis medius ecentricus | et 128 b r.
non moventur, nisi forte motu diurno per motum tocius orbis,
contingunt huic ymaginacioni inconveniencia que prius con-
clusa sunt ex hoc quod orbis continens orbem ecentricum, et
ab eo esset contentus, appropricntur diversis planetis motis
10 propriis motibus et diversis.

(Capitulmn i5m. de sentencia Ptholomei.)
Set qui hac ymaginacione gaudent, credentes ex ea possibi-
litatem circulorum et motuum quos ponit Ptholomeus decla-
rasse, propriam ignoranciam eorundem motuum ostendunt.
15 Ponit enim Ptholomeus in Luna et Mercurio quod ecentricus
totus deferens epiciclum movetur super aliud centrum a centro
proprio. Ecentricus enim Lune totus movetur secundum ipsum
circa centrum mundi, ut prius declaratum est, ad occidentem,
ita quod longitudo ejus longior et propinquior et ejus centrum
30 describunt tres circulos paralellos, quorum centrum est centrum
mundi. Et similiter movetur ecentricus Mercurii, cum muta-
cione sui ecentrici circa aliud punctum a centro mundi.

Et in hiis eciam circulis ponit epiciclos moved ad contrarium,

scilicet, ad orientem ; quos motus si dicto modo ymaginantes

25 posuerunt in orbe medio ecentrico, patebit aliquod dictorum

impossibilium necessario contingere, tarn ex motu ecentrici

quam ex motu epicicli.

Item ponit Ptholomeus quod fere in una revolucione Lune

secundum longitudinem bis pertransierit epiciclus ecentricum,

30 et quod bis fuerit in ejus auge, et bis in ejus opposicione, quod

non continget | secundum dictam ymaginacionem. 128 b 2

Ponit autem Ptholomeus quod auges planetarum moventur
ad motum octave spere. Qui quidem motus non est circa
centrum proprium ecentrici, quoniam in motu circa centrum
35 non manet unus punctus aux planete ; immo, semper diversi-
ficatur. Motus autem qui est ab octava spera est tocius orbis ;
ita quod idem punctus manet aux et idem opposicio augis.
12 Set] Si M

440

Item sequitur ex dicta ymaginacione quod eadem pars
corporis planete non semper respiciat terram, sive aspectus
nostros ; cujus contrarium ostendit Aristoteles per Lunam,
cujus macula nobis sub eadem figura semper apparet.

Quod autem hoc inconveniens ex sua posicione sequatur, 5
patet, cum, secundum ipsos, corpus in quo ymaginatur epiciclus,
movendo circa centrum proprium, deferat circulariter planetam,
et ita eadem pars planete in tota circulacione centrum epicicli
respiciat. Quare cum aspectus noster infra epiciclum non
fuerit inclusus, necesse est quod diversa pars ejus nobis continue 10
appareat, et quod in auge epicicli et opposicione augis partes
planeteoppositas videmus. Hoc autem inconveniens non potest -
vitari,nisi ponamus planetam habere proprium motum circa cen-
trum suum, quod videtur contra Aristotelem libro CelietMundi.

Item in epiciclis, secundum Ptholomeum, distinguntur aux 15
vera et aux media ; et est aux media semper idem punctus in
epiciclo, a determinato puncto in dyametro mundi maxime
elongatus ; set hoc non contingeret si epiciclus haberet motum
circularem completum circa centrum proprium.

Item inconveniens videtur accidere dicte posicioni propter 20
129 a 1. difformitatem similem quam ponit in orbibus parcialibus
extremis ; quamvis enim superficies ipsos terminantes fuerint
uniformis figure, tamen difTormis est figura corporalis, cum in
alia parte fuerit magis spissa et in alia minus. Hanc autem
dififormitatem negant naturales in corporibus celestibus propter 25
eorum simplicitatem et unigenitatem.

Item inconveniens est, ut videtur, ponere corpus celeste sine
motu proprio appropriato. Set hoc ponit posicio dicta, cum
parciales orbes extremi aut necessario quiescant aut motu
communi, per motum tocius orbis solum, moveantur ; quoniam 30
aliter ex eorum motu accidet aliquod dictorum impossibilium.

Ex predictis igitur apparet (in)possibilitas ecentricorum et
epiciclorum, et eorundem quorundam motuum, quos ponunt
Ptholomeus et ejus sequaces.

De aliis eorum eciam quibusdam motibus, quos ponit 35
Ptholomeus, sibi racionabiliter contradicitur, videlicet de motu

14 Celi et Mundi] i. 10.
2 sive] sine M

441

refleccionis et involucionis epiciclorum Veneris et Mercurii, et
de motu reflexivo eciam suorum ecentricorum et eciam epici-
clorum trium planetarum superiorum. Quoniam omnis motus
corporum celestium est continuus et perpetuus, ut ostenditur
5 8° Phisicorum. Set nullus motus reflexivus est continuus, et
ibidem docetur ; immo accidet quies intermedia. Quare
predicti motus, cum sint omnes reflexivi, non sunt possibiles.

Capitulum (i6m. de altitudine plane taruni).

Licet autem hec objecta videantur astronomiam Ptholomei

io destruere, tamen sunt difficilime raciones experimentales
ipsam, quantum ad posicionem ecentricorum vel epiciclorum,
confirmantes ; quarum una sumitur ex uniformitate plane-
tarum, | et hac racione usus est Ptholomeus ad ostendendum 129 a a.
ecentricos vel epiciclos, ejus pertractacio patet ex prehabitis.

15 Difficilius autem potest argui ad idem planeta aliquando
magis approximatur terre, aliquando minus. Et cum motus
corporum celestium sit circularis, et per motum talem non poterit
sicdiversimode planeta terre approximari,nisi describendocircu-
lum cujus centrum non sit centrum mundi, et hujusmodi circulus

20 vel includet centrum mundi. et vocatur ecentricus, vel excludet,
non excedens orbem planete, et vocatur epiciclus ; cum, inquam,
ita fuerit, necessaria est posicio ecentricorum vel epiciclorum.

Quod autem planeta diversimode, ut dictum est, terre
approximetur, pluribus racionibus experimentalibus ostenditur.

25 Et primo per diversitatem aspectus Lune que in eodem puncto
ejusdem circuli meridionalis, quandoque habet majorem diversi-
tatem aspectus in latitudine, et quandoque minorem, situ aspi-
cientis non mutato. Hoc autem non posset esse, nisi in uno
tempore magis vicinaretur terre, cum diversitas aspectus fuerit

30 major ; et in alio tempore minus, cum ipsa fuerit minor.

Idem videtur per eclipsim lunarem, quoniam Luna in eadem
distancia ab axe umbre terre piramidalis, vel eciam existens in
nodo, et ita transiens peraxem umbre, aliquando plus moratur
in umbra, aliquando minus ; quod, ut videtur, non poterit

35 causari, nisi quia plus de umbra pertransit in uno tempore

quam in alio. Et cum umbra fuerit pyramidalis | figure, cujus 129 b 1.
basis est terra, cum pertransierit plus de umbra, erit terre

5 Phisicorum] viii. 6r.

44 *

propinquior, et cum minus, remocior. Set quia hec racio solvi
poterit per uniformitatem motus Lune, quam solvit Alpetragius,
preter ecentricum vel epiciclum, ideo ex diversa quantitate
eclipsis particularis difficilior racio sumi potest. In eadem
ejus distancia a nodo, et per consequens in eadem propinqui- 5
tate Lune ad axem ipsius umbre, aliquando plus corporis Lune
eclipsatur, et aliquando minus ; hoc autem impossibile non vide-
tur accidere, nisi ex majori vicinitate ejus ad terram et minori.

Quod si hiis racionibus aliqui adversarii noluerint, supposita
forte interimendo, vel ipsorum aliam causam quam predictam 10
assignando, sequenti racione fidem adhibere proposita cogi
videntur.

Omne enim visibile aliquando apparens sub majori angulo,
aliquando sub minori, ipso visibili in se non mutato, nee medio,
nee visu, aliquando est visui propinquius, aliquando remocius. 15
Set planete sunt hujusmodi. Quare, etc. Minorem potest
quilibet non solum in philosophia, immo rudis et inexpertus,
fide occulata comprobare. Cum enim aliquis trium planetarum
superiorum fuerit in opposicione ad Solem, apparebit sensibi-
liter majoris quantitatis quam cum fuerit in alio aspectu ad 20
ipsam. Ita quod quanto soli magis approximaverit, tanto
minoris quantitatis apparebit. Et hec apparencia posicioni
Ptholomei maxime concordat quantum ad epiciclos et in
epiciclis motus quos ymaginatur in dictis planetis. Quoniam,
129 b 2. secundum ipsum, cum fuerit in opposicione ad | Solem, semper 25
sunt in parte inferiori epicicli ; et cum fuerint Soli conjuncti,
sunt in parte superiori. Et a tempore conjunccionis usque ad
opposicionem describit unam medietatem epicicli semper terre
approximando ; et ab opposicione ad iteratam conjunccionem,
aliam medietatem, successive distanciam ejus a terra aumen- 30
tando. Hec autem diversitas trium planetarum maxime
apparet in Marte propter vicinitatem ejus ad terram et epicicli
magnitudinem ; et minus in Jove, propter causas oppositas,
apparet eciam minime in Saturno.

Nee potest dici quod in approximacione ad Solem apparent 35
minoris quantitatis nee propter causam predictam, set cum
aliqua a Sole lumen recipiant, sicut Luna, propter propinquita-

6 umbre] libre M g noluerint] volumine M

443

tcm eorum ad Solcm. Similiter Luna minus de ipsa illuminatur,
ct solum illuminatum nobis apparct. Contra hoc cnim est
quod, sicut ex ista causa sensibilis apparct diversitas in quanti-
tatc, similiter apparct in figura ; quod non videmus.
5 Item, non est simile in hiis et in Luna, quoniam Luna situatur
sub Sole, et ideo cum est Soli propinqua, non eadem et tota
ejus pars recipit visus nostros et Solem. In dictis autem
planetis, quia supra Solem situantur, in nulla circumstancia
ipsorum a Sole videtur eorum alia pars, quia eadem fere tota

io a Sole respicitur.

Nee potest dici quod, propter approximacionem ad Solem,
cadunt in radios Solis, et ideo minores apparent quam in majori
distancia, quoniam diversitas in quantitate apparente eorum
existit in majori distancia quam fuerit distancia in qua planete

15 cadunt in radios Solis ; sicut per visum et per ea que probantur
in fine Almagesti probari poterit.

(jCapituhtm 17™. de objectis contra posicionem naluralium.)
Et licet ista habeant difficultatem aliquam, tamen illi quii3°ai,
nituntur destruere epiciclos et ecentricos dicunt quod melius

20 est salvari ordinem nature et sensui contradicere, qui multocies
deficit et precipue ex magna distancia, atque melius est,
ut dicit, deficere in solucione alicujus sophismatis difficilis
quam scienter ponere contrarium nature. Nam Aristoteles
dicit quod sapientes aliquando deficiunt in dissolucione phisi-

25 eorum subtilium, unde Averroys dicit super undecimum Metha-
phisice quod astronomia vera fundatur super principia naturalia
que destruunt epiciclos et ecentricos. Et tamen confitetur se
non posse explicare hanc astronomiam, sed tangit radices
ut det occasionem sequentibus studiosis. Dicunt eciam omnes

30 tarn mathematici quam naturales quod duplex est modus
salvandi apparencia : unus per ecentricos et epiciclos, alius per
motus orbis ejusdem super multa genera polorum, scilicet, duo
paria et plura, ut sint motus compositi non simplices, sicut
Averroys docet super undecimum Methaphisice, ubi dicit quod

35 possibile est omnia salvari per hunc modum. Nam quod
difficilius est secundum longitudinem Lune majorem et mino-

16 End of correspondence with Op. Tert. (Duhem, p. 137). 25, 34 Metha-

phisice] xii. 44 comm. (Undecimus Averrois super xii. Arist.)

444

rem secundum visum a terra, et aliorum planetarum elicit esse
possibile salvari. Et Alpetragius sequens eum, et forsan exci-
tatus per radices Averroys, deduxit eas in ramos et flores
et fructus pulcros. Si igitur naturales mathematici sequentes
vias nature nituntur ut solvant apparencia sicut puri mathema- 5
tici ignorantes naturalia, et semper salvant naturales ordinem
et principia, nee mathematici puri destruunt ea ; videtur quod
130 a 2. melius est ponere sicut naturales, licet deficeremus | a solucione
sophismatum alicorum ad que sensus magis quam racio ducit.
Principium enim est in naturalibus et mathematicus accipit 10
a naturali, ut patet ex libro Albumasar de Conjunccionibtts^
quod motus triplex est : principalis a medio ad medium, et
circa medium, et accipitur hie medium mundi in duobus, et
ideo in tercio cum dicitur circa medium, qui motus appropriatur
celo similiter per divisionem ejus ab elementis que a medio vel 15
ad medium moventur. Quapropter conveniret hoc omni celo
et omni corpori celesti. Item, si non sit ita, set sit aliud
centrum mundi ; tunc oportet quod corpus motum circa illud
aliud centrum aliquando sit remocius, aliquando propinquius,
respectu centri mundi. Set esse aliquando cicius aliquando 20
remocius a centro mundi non potest esse nisi per motum
rectum vel compositum ex recto et circulari, ergo corpora
celestia nata sunt altero istorum moveri. Quod est inpossi-
bile, quia tunc vel essent gravia vel levia vel composita ex
natura gravis et levis, aut ex natura alia ab eis, aut per 25
violenciam haberetur illud quod habent directo motu. Set
violencia non est in celestibus, ut Aristoteles vult libro Cell et
Mundi et octavo Phisicorum ; et patet quod nichil perpetuum
est violentum. Item Aristoteles contra pluralitatem mundi
arguit plura media mundi esse naturalia si mundi centra 3°
essent plura, et si plura sint media plures essent terre. Set
medium illud mundi est medium circuli et spere celestis,
quapropter non potest medium seu centrum naturale corporis
celestis esse nisi sit centrum mundi alicujus, ut istius vel alterius.
Sic est centrum multiplex naturale erit terra multiplex, ut 35

11 Albumasar de Conjunccionibus] . . . primus motus naturalium moveretur
super medium, motus autem secundus moveretur a medio, et motus tertius
moveretur ad medium. A ij verso (de Magnis Conjunctionibus, ed. Ven. 1515).
27 Celi et Mundi] ii. 56. 28 Phisicorum] viii. 73 sqq. ; cf. 33.

445

Aristoteles dicit primo Celt ct Mundi et Avcrroys expressius
super | undecimum ; quare propter multitudinem centrorum 130 b 1.
naturalium in epiciclis et ecentricis esset locus naturalis terre
multiplex, et ita plures mundi.

5 Et ad hoc eciam est positis augibus planetarum in una
linea et moveantur, oportet corpus aliquod esse ut repleat
locum augis ne sit vacuum, et ita, ut dicit Averroys super
undecimum, oportet esse aliquod corpus inutile in natura, sive
orbis ipse celestis erit rarefactibilis et condensibilis, sive aliquid

10 inter orbes. Et inutile esset nisi fieret ut excluderet vacuum
sequens ad motum celestium. Set hoc inpossibile videtur, nam
motus ille inpossibilis est ad quern vacuum sequitur. Deinde
propter negacionem vacui non debet poni aliquid quod alias est
inutile in natura, nam nulla negacio est causa affirmacionis.

15 Ex hiis igitur predictis videtur quod posicio naturalium est
difficilior, et fuit neglecta usque ad tempus Averroys et Alpe-
tragii, ideo non est adhuc sufficienter explanata, nee instru-
menta et canones et tabule inveniuntur ad hoc constitui ad
certificacionem posicionis naturalium. Nee mirum, cum unus

20 de astrologis, scilicet Albategni, dicat quod possibile est adhuc
aliquem motum latere philosophos omnes propter evidentem
contrarietatem inter eos.

Objecta igitur propter radices Averroys et Alpetragii solvi
debent, et lectorem presencium ad sentencias eorum transmitto,

35 et precipue ad librum Alpetragii propter copiam sermonis, quern

ego hie ea non possem brevitate qua tunc competit explicare.

Quodsihic fieret, oporteret librum ejus hie inseri,quod non decet.

Sciendum est tamen diligenter quod licet modus pure

mathematicorum qui sciunt naturalia sit | diversus quantum 130 b 2.

30 ad solvendum apparencia in celestibus, tamen unum et idem
intendunt omnes, licet per vias diversas, scilicet, loca plane-
tarum et stellarum respectu zodiaci, unde qualitercunque in via
discordent, tamen unum finem et terminum concludunt vie sue.
Ptholomei igitur et pure mathematicorum consideracio est,

35 ac si aliquis in nave rapta flumine moveretur circulariter, et
si navis circulariter moveretur, tantum melius, licet non eadem
circulacione nee super eosdem polos respectu igitur alicujus, ut

1 CelietMu.ndiJi.44. 2, 8 undecimum] Met. xii. 45 com. 20 Albategni] f. 81.

446

poli fixi in terra vel alterius, hie moveretur diversis motibus,
cum tamen equaliter et uniformiter videatur in suo circulo.
Nam quando cum motu navis movetur, tunc videretur in parvo
tempore multum elongari ab illo fixo in terra, quando vero
non movetur cum motu navis, set equidistanter quasi motui 5
navis, tunc videtur stare, scilicet, quando motus ejus diversus
est a motu navis, ita ut motus ejus excederet motum navis,
tunc videtur retrocedere et ire in contrarium quo ibat a princi-
pio, quod bene contingeret si valde moveretur. Sic ymaginan-
tur orbes inferiores et Stellas moveri in virtute motus primi, 10
sicut homo respectu navis. Nee curant de contrarietate istius
motus ad naturam, quia non intendunt quod principia naturalia
sint falsa. Set quia ea sciunt applicare eis que apparent
in celo, relinquunt vias nature, non ut intendant contrarium, set
quia non intelligunt quomodo servant ordinem nature : et 15
similiter cum hiis ea que in celestibus apparent. Quoniam
vero instrumenta formata sunt, et canones facti, et tabule
composite ad certificanda ea que apparent in celestibus
secundum opinionem Ptholomei, et addiderunt aliqui ad ejus
131 a 1. consideraciones, ut Al|bategni et Thebith et Arzachel in certi- 20
ficacione motus celi stellati et augium planetarum, ipsum expo-
nentes, et quod defuit complentes ; volo hie brevi sermone
summamposicionis Ptholomei annotarecum exposicionesuccin-
cta illius quod ceteri addiderunt.

(Capitulum i8m. de motubus planetarum secundum Ptholo- 25
meum. )

Dico igitur quod numerus sperarum secundum Ptholomeum
nobis visibilium sunt octo, nee de hoc numero tango tantum
nisi propter motus ; intencio enim principalis est describere
celorum motus et circulos secundum quos fiunt, ex quibus 30
postea intendo principaliter numerum verificare orbium. Secun-
dum igitur Ptholomeum spera Lune est propinquior terre ;
postquam est spera Mercurii secunda ; tercia est Veneris ;
quarta Solis ; quinta Martis ; sexta Jovis ; septima Saturni ;
octava celi stellati. Omnes autem orbes hii cum suis stellis 35

27-32 Dico . . . terre] Numerus sperarum continentium omnes motus stellarum
sunt viij, quarum propinquior terre est spera Lune, 5" (f. 10. b. i). 33 secunda
om. S 35 celi stellati] stellarum fixarum 5 35 ... 26, p. 447 Omnes . . .
oriens om. S

447

revolvuntur motu diurno ab oriente in occidcns. Oriens qui-
dem attenditur penes circumferenciam unius circuli qui dividit
mundum in duas partes equales, cujus poli sunt poli mundi.
Et vocatur equinoccialis, quia quando Sol vcnit ad eum, tunc
5 in omni regione est equinoccium. Et vocatur cingulus motus
primi et secundum veritatem dividit primum mobile in duas
partes equales, seu primum celum quodcunque id sit, sive
quantum ad sensum dicatur octava spera, seu secundum racio-
nem sit nona spera, vel magis decima, ut investigabitur. Et

io huic circulo sunt equidistantes infinite vel quasi ex utraque
sui parte, que transeunt per singulas partes celi primi, super
quos circulos feruntur ille partes in circuitu mundi motu
diurno ; et tanto sunt majores quanto equinocciali propinquio-
res, et tanto minores quanto polis viciniores. Quos equi-

15 distantes pertranseunt partes celi | primi omnes motu diurno 131 a 2.
qui est revolucio equinoccialis circuli ejus et cujusdam modice
partis. Et attenditur hie motus penes equinoccialem magis
quam penes alios equidistantes, quia est major circulus in spera
super quern fit motus maximus in tempore parvo, scilicet, in

20 uno die naturali, qui est spacium temporis quo Sol redit ab ortu
ad ortum. Et cum quelibet pars celi primi perficiat suam
revolucionem in eodem tempore, et quanto partes sunt ab
ea remociores et polis viciniores, tanto tardius moventur,
quia pertranseunt minus spacium in eodem tempore in quo

25 maximum spacium transitur. Et isto motu rapiuntur omnes
orbes octo in die naturali ab oriente ad oriens.

Set unicuique harum sperarum octo inest circulus secans
earn in duo media per quern movetur secundum Ptholomeum
ab oriente in occidentem. Circulus itaque qui secat octavam

3° speram est cingulus orbis signorum,. qui vocatur zodiacus,
ad quern refertur motus equatus omnium stellarum, et est
terre concentricus. Set non habet polos mundi seu equinoccia-
les, set distant ejus poli a polis mundi per 24 gradus fere de
circulo magno transeunte per polos mundi et polos zodiaci, et

35 secat equinoccialem in duobus punctis oppositis, et dividunt
se mutuo per medium.

Zodiacus igitur est circulus inclinatus super equinoccialem,
et contingit ei duos equidistantes que sunt adinvicem equales,

38 duos] duasM

448

que transeunt per maximas declinaciones zodiaci, que sunt duo
131 b 1. puncta in eo que maxime ab equinocciali | distant, et distant
quantum polus zodiaci a polo mundi, et hoc est per 23 gradus
et 33 minuta. Et hie circulus dicitur orbis signorum, quia in
eo distinguntur signa, que vocantur Aries, Taurus, Gemini, 5
Cancer, Leo, Virgo, Libra, Scorpius, Sagittarius, Capricornus,
Aquarius, et Pisces, quorum quodlibet dividitur in 30 partes
que vocantur gradus ; et non habet latitudinem secundum
veritatem, quia est circumferencia unius circuli secantis mun-
dum in duas partes vel medietates, inclinatur tamen super 10
equinoccialem, semper vero qui dat ei latitudinem secundum
figuras duodecim signorum, que congregaciones stellarum in
formas animalium dicuntur, quod habet duodecim gradus
in latitudine. Set secundum Ptholomeum non habet latitu-
dinem. Circuli vero secantes reliquas septem speras sunt 15
ecentrici, scilicet, egredientes a centro terre et in partes
diversas, et punctus remocior a terra qui est eorum longitudo
longior appellatur aux, oppositus vero qui est longitudo
propior appellatur oppositum augis. Cum ergo est planeta in
medietate spere in qua est aux, ejus cursus est tardior et minor 20
suo medio motu in cingulo signorum, et cum est in reliqua
medietate, ejus cursus videtur esse velocior, et plus ejus cursu
medio. Corpus autem Solis positum supra suum ecentricum,
ipsum revolvit motu equali sive uniformi, eum non declinando
a superficie cinguli signorum. Nam semper Sol est sub orbe 25
signorum, et non declinat ad meridiem nee ad septentrionem
ab eo, sicut reliqui planete faciunt, et via Solis sub orbe signo-
131 b 2. rum I sive in orbe illorum vocatur linea ecliptica, que secun-
dum veritatem est orbis signorum, set quantum ad vulgus
estimans orbem signorum habere latitudinem estimatur ecli- 30
ptica esse in medio ejus, dividens orbem signorum in duo media.
Reliquorum autem planetarum corpora ponuntur super parvos
circulos quos epiciclos nominamus, quorum centra situantur
super ecentricos qui centri deferentes nominantur, et hii epici-
cli revolvunt eos equaliter. Set equalitas ista vel uniformitas 35
in Luna est supra centrum terre, in reliquis vero quinque
super centra quorundam ecentricorum aliorum a jam dictis,
eis tamen equalium in magnitudine qui ecentrici equantes

13 quod] dicit quod M duodecim] tredecim 5

449

nominantur, qui cccntrici cum suis epiciclis dcclinant a super-
ficie cinguli sive orbis signorum. Epiciclus autem Lune est
in supcrficie sui ccentrici, set epicicli reliquorum quinque
declinant ab eorum ecentricis. Inest ergo Lune ilia sola
5 diversitas in latitudine quam habet a declinacione sui ecentrici,
reliquis vero duplex, scilicet, ecentrici ab orbe signorum, et
epicicli ab ecentrico. Ex ilia vero diversitate que inest omni-
bus communiter, scilicet, racione ecentricorum, provenit pla-
netarum quedam figura que Draco appellatur, cujus opposi-

io torum punctorum ille a quo centrum epicicli incipit declinare
a septentrione dicitur Genzahar, sive caput ; huic autem opposi-
tum Adeneb, sive cauda. Octava vero spera movetur ab
oriente ad occidentem super polos orbis signorum in omni-
bus centum annis uno gradu, et in 36,000 annis completur

15 ejus revolucio. Quam revolucionem secuntur stelle omnes et
auges planetarum aliorum a Sole, quia Solem posuit immo-
bilem, unde stelle que dicuntur fixe | non ideo sic dicuntur 132 si.
quia non moveantur, set quia in illo motu immutabiles sive
fixas retinent formas. Sol autem duos habet motus proprios

20 ad orientem, unum quern habet in orbe suo ecentrico, et alium
ab octava spera qui est in omnibus centum annis unus gradus,
secundum quod dictum est. Ex quibus duobus motibus colli-
gitur motus ejus per quern transit zodiacum in $6$ diebus et
quarta fere, preter quiddam quantitatem sensibilem non habens.

25 Luna vero habet quinque motus revolucionales. Primus
namque motus est ex motu corporis Lune, quern habet in
epiciclo ad occidentem cum est in parte superiori, ad orientem
vero cum est in parte inferiori. Secundus vero motus quern
habet Luna est ex motu centri epicicli in deferente ad orientem

30 (qui est 13 gradus in die et nocte). Tercius est quern habet cen-
trum deferentis in quodam circulo parvo qui tantum elongatur
a centro terre quantum centrum ecentrici, et revolvit secum
augem deferentis ad occidentem undecim gradibus et novem
minutis, et hie est motus augis deferentis in contrariam partem

35 centri epicicli. Quartus est quern habet ex motu capitis et caude
ad occidentem, qui est motus equantisLune ad occidentem tribus

4-7 Inest . . . ecentrico om. S 9 planetarum] planarum M 16 plane-

tarum aliorum ] polorum aliquorum S Solem] augem Solis S 33 novem] xj M

r. b. iv II n

45°

minutis in die revolvens secum orbem declivem seu deferentem
Lune et caput et caudam per ilia tria minuta. Quintus est
quem habet ex motu octave spere. Ex tribus motibus, scilicet
secundo, tercio, et quarto, comprehenditur medius motus Lune,
et est de partibus equantis tredecim gradus et novem minuta 5
equans, qui est in Luna ecentricus, et equalis ecentrico deferenti
(quoniam si a motu centri epicicli auferuntur tria minuta in qui-
bus stat motus equantis, patet quod remanent cum tredecim
gradus novem minuta quibus Luna movetur ad orientem per
motum centri epicicli in circumferencia deferentis). Consider- io
andum est igitur quod centrum epicicli pertransit in circum-
132 a 2. ferencia deferentis equantis 24 gradus et 13 minuta si com|pute-
mus totum motum compositum ex motu epicicli in circumferen-
cia deferentis et ex motu augis deferentis (in contrariam
partem ; set motus centri epicicli prius, sive motu augis non) 15
est de se ad orientem, nisi tredecim gradus et quatuordecim
minuta, cui motui si addatur motus augis, scilicet undecim
gradus et novem minuta, erunt 24 gradus et 23 minuta.
Set quoniam equans movetur et movet deferentem et caput et
caudam per tria minuta ad occidentem, auferunt tria minuta 2d
de motu epicicli ad orientem et remanent 13 (et xj) minuta. Est
autem proporcio hujus comprehencionis talis, quod si tercio
qui est undecim gradibus et novem minutis, et quarto motibus
qui est tribus minutis motibus) duo sunt ad occidentem
addatur medius motus Solis, qui est fere unus gradus, erit 25
equalis medio motui (Lune) dicto, nam cum Sol sequitur
Lunam a longe, cujus motus est ad orientem sicut Lune, tunc
motus Solis, si addatur motui augis et equantis, auferetur a
motu Lune, et ideo remanebunt de ejus motu tantum 13 gradus
et undecim minuta, et tantum est motus Solis cum motu augis 30
et equante, propter quod oportet quod Sole et Luna simul
existentibus in auge ecentrici Lune, Sol erit semper in medio
centri epicicli et augis. Ex quo eciam sequitur quod centrum
epicicli transeat suum ecentricum bis in mense lunari propter
duplam elongacionem a Sole. Centri quidem (epicicli quantum 35
est de secundo motu) ad orientem augis vero (quantum est de

5 novem] 13 M 12 13] 23 M 18 novem] xj M 22 tercio]

tercius M 29 13] 22 M

4ji

tcrcio ct quarto motubus) ad occidentem dc primo vcro motu
Lime comprehenditur modicum quod additur medio motui, et
quandoque ab eo minuitur, ut comprehendatur ejus cursus verus
in cingulo signorum, qui nunc est cicior, nunc tardior. Cum
5 autem dyameter epicicli Lune | transiens per augem veram et 132 b r
ejus oppositum continuatur in directum ; non transit per cen-
trum equantis nisi cum centrum epicicli est in auge aut in opposi-
cione augis ecentrici, set transit per punctum in dyametro ecen-
trici quod distat a centro equantis sicut centrum eccentrici

10 deferentis,ita ut sit centrum hujus equantis in mediohujuspuncti

et centri ecentrici. Et ideo linea que exit ab hoc puncto per

centrum epicicli semper ostendit longitudinem mediam epicicli.

Ex hoc autem accidit epiciclo in motu suo reflexio, qua

declinat nunc ad orientem nunc ad occidentem, quia cum

15 centrum epicicli currit ab auge ad opposicionem augis, aux
vera epicicli precedit mediam, et quando currit ab opposicione
augis ad augem, media veram precedit.

Motus autem reliquorum quinque diversi sunt a motu Lunc,
et orbes eorum diversi sunt ab orbibus Lune, et diversi invicem

20 quoad orbes, a Luna diversantur tamen equantes deferentes
sicut ecentrici, non sic autem fuit in Luna. Ad equantes qui-
dem referuntur motus medii quinque istorum, quoniam in
circumferentes eorum describuntur equales arcus in temporibus
equalibus per lineam egredientem a centris equancium ductam

25 per centrum epiciclorum suorum ad centrum istorum equancium.
Sic est declinacio diametri cujuslibet epicicli ipsorum et ipsius
reflexio, quod eciam in Luna non contingit. Quoad motus sic
differunt, nam quilibet ipsorum, cum est in parte superiori
epicicli, movetur ad orientem, in parte vero inferiori ad occi-

30 dentem,cujus contrarium erat in Luna; invicem eciam, quiaorbes

ct I motus diversantur quotad orbes quidem, sic centrum defe- '32 b 2.
rentis cujuslibet istorum quatuor, Saturni, Jovis, Martis, et
Veneris ; secat lineam que est inter centrum terre et equantis in
duo media inseparabiliter. Centrum vero deferentis Mercurii

35 revolvitur in quodam circulo parvo omni die de partibus equantis
ad occidentem secum augem deferendo simile medio cursui Solis.
Inde sequitur quod centrum epicicli transeat suum equantem

13 qua] quo M 35 omni die] ordine M

45*

semel in anno, et suum deferentem bis, sicut Luna suum in
mense. Cujus centrum a centro equantis tantum distat quantum
centrum equantis a centro terre in linea eorum centrorum. Unde
hujus circuli parvi circumferencia transit per centrum equantis.

Quoad motus vero, diversantur in nunc modum. Centrum 5
epiciclorum Veneris et Mercurii semper sunt cum Sole per
medium motum, inde oportet quod Venus et Mercurius jun-
gantur Soli quando sunt in auge vel in opposicione augis
suorum deferencium. Et cum sunt in duabus longitudinibus
mediis epicicli, sunt in ejus ultima seu in majori longitudine 10
a Sole. Motus centri epicicli cujuslibet trium superiorum,
tardior est motu Solis in medio (cum autem cuivis istorum
motus additur et motus corporis planete in epiciclo, sit simi-
lis motui Solis medio). Ideo oportet cum ipsi sunt in
augibus epiciclorum quando Soli conjunguntur, quod tempus 15
redicionis ad auges epiciclorum sit equale tempori reversionis
Solis ad eorum conjuncciones. Et oportet quod sint in eorum
opposicionibus augium quando Soli opponuntur. Preter
motus enarratos unusquisque horum planetarum quinque habet
motum proprium stellarum. Patet ergo ex jam dictis quod 20
motus cuiuscunque horum quatuor, Saturni, Jovis, Martis, et
133 a 1. Veneris, qui comprehenditur in celo | aggregatur ex tribus
motibus, motu scilicet corporis planete in epiciclo, et centri epi-
cicli in deferente, et motu stellarum fixarum. Motus autem
Mercurii ex quatuor aggregatur, scilicet, ex eisdem tribus dictis 25
et ex motu centri deferentis in circulo parvo. Accidit autem
unicuique horum quinque declinacio et reflexio quandoque ad
orientem, quandoque ad occidentem. Diameter enim transiens
per augem et ejus opposicionem epicicli non respicit centrum
orbis signorum nisi centro epiciclo existente in auge aut 30
opposicione augis deferentis, alibi vero existente respicit
centrum equantis. Quapropter centro epicicli currente ab
auge ad opposicionem longitudo media epicicli precedit veram,
quod est contrarium ejus quod est in Luna. Et eo currente
ab opposicione augis ad augem, contingit e contrario. 35

Ad intelligenciam motus eorum in latitudine sciendum quod
stelle latitudo est arcus circuli transeuntis per polos ecliptice

19 enarratos] erraticos S 23-26 et centri . . . parvo om. S

453

et stellam : arcus, dico, intcrceptus inter eclipticam ct centrum
corporis ejus. Ex hoc autcm patet quod Sol non habet lati-
tudinem, cum semper sit sub cingulo signorum. De stellis
autem fixis patet per hoc quod aut eorum latitudo sit semper
5 una aut nulla cum motus earum proprius sit in equidistantibus
orbis signorum. De reliquis autem ecentricis per ea que dicta
sunt de motu ipsarum in longitudine sequitur quod earum
longitudo non sit fixa, cum moveantur super polos declinantes
a polis mundi. Et hie motus est causa una variacionis latitu-
de dinis planetarum, et hec sola causa reperitur in Luna, eo

quod | ejus ecentricus cum epiciclo inseparabiliter existente 133*2.
in superficie ipsius semper est unius fixionis. Set trium
superiorum licet latitudo deferencium sit fixa, tamen eorum
epicicli declinant a superficiebus suorum ecentricorum. Ideo
15 inest duplex causa variacionis latitudinis. Veneris autem et
Mercurii neque ecentrici neque epicicli sunt unius fixionis ;
propter quod inest eis duplex diversitas latitudinis. Trium
autem superiorum latitudo deferencium fixa semper declinat
super centrum cinguli signorum, longitudine ecentrici existente
20 septentrionali, reliqua vero meridionali semper. Epicicli autem
eorum solum declinant a suis ecentricis per longitudinem vel
penes longitudines diversas. Nam motum centri epicicli sic se-
quitur quod centro epicicli cujuslibet eorum existente in alter-
utro nodorum, diameter autem eorum transiens per longitudines
25 medias est in superficie orbis signorum, incipiens ab hoc loco
moveri equidistanter superficiei cinguli signorum (opposicione
quidem augis cuilibet eorum semper declinant a suo ecentrico
apartedeclinacionis suideferentisa cingulo signorum), auge vero
in partem oppositam, cujusdeclinacionis complementum existit
3° apud longitudines diversas ecentrici. Veneris autem et Mer-
curii latitudo varia deferentis sic movetur quod, centris ipsorum
epiciclorum transeuntibus super nodos, ecentrici eorum sunt in
superficie cinguli signorum, parte quidem sequente nodum
Veneris ad septentrionem, Mercurii vero ad meridiem, eis
35 tandem venientibus ad augem aut opposicionem augis ecentri-
corum. Ecentrici sunt in ultima declinacione a cingulo signo-
rum. Epicicli I autem non solum a suis declinant ecentricis penes 133 k 1.

6 ecentricis] erraticis S

454

longitudines diversas, et hec declinacio dicitur involucio, penes
quidem partes diversas declinant sic. Centris enim epiciclorum
eorum existentibus in auge aut augis opposicione, ecentrici
diametri longitudinum diversarum ipsarum sunt in superficie
ecentrici. Et quam cito ab hiis punctis augium moventur, ab 5
ea incipiunt declinare, cujus complementum declinacionis est
apud longitudines medias. Veneris quidem centro epicicli
currente in medietate que incipit ab auge ecentrici, aux epicicli
declinat ad septentrionem, Mercurii vero ad meridiem, et
amborum opposiciones e contrario. Eo currente, in reliqua 10
medietate totum est e contrario, penes autem longitudines
medias sic declinant. Centro vero cujusvis eorum existente in
nodis diameter transiens per longitudines medias est in superficie
ecentrici. Ab hoc autem loco alibi currente incipit declinare
(eo quod) in auge, aut in opposicione augis existente completur. 15
Veneris quidem centro existente in auge, medietas orientalis
declinat ad septentrionem, Mercurii vero ad meridiem. Medie-
tates orientales sunt e contrario : eo autem existente in oppo-
sicione augis, totum est e contrario.

(Capitulutn i9m. de motn octave sfiere.) 20

Thebith vero maximus Christianorum astronomus addidit
133 b 2. aliquid opera Ptholomei in motu oc-|tave spere. Nam Ptho-
lomeus posuit celum stellatum moveri motu continuo per
successionem signorum, hoc est ab occidente in centum annis
gradu uno secundum motum declivum. Posuit auges plane- 25
tarum preterquam Solis moveri hoc motu, unde posuit stellam
in medio celi octavi moveri secundum circulum signorum, et
alias stellas moveri secundum circulos equidistantes. Set
tempore suo accidit celum stellatum sic fortasse moveri in
orientem, cujus contrarium secundum ea que apparent in celis 3°
perceperunt posteriores. Set Albategni hoc vidit in universali,
et quod motus mutabatur secundum apparenciam. Non autem
dedit consideracionem per tabulas et canones in hoc motu.

Thebith vero hunc motum figuravit et ordinavit canones et
tabulas et docuit quod stella non semper apparet moveri in 35
equidistante respectu zodiaci, set aliquando magis elongatur,
aliquando minus, tarn a zodiaco quam equinocciali in orbe

455

stellato ; considerans ut quod Stella que est in capite Arietis
visibilis describat circulum parvum cujus diameter est 8 gra-
duum et 37 minutorum et 26 secundorum, et similiter Libre
visibilis, et sic per consequens caput Cancri et Capricorni ; et
5 totum celum aliquando movetur progrediendo secundum suc-
cessionem signorum, et regrediendo contra successionem. Et
progressus vocatur accessus vel accessio et regressus vocatur
recessus.

Ptholomeus autem estimatur fuisse in tempore accessus et
10 ideo non percepit regressum. Centrum autem circuli istius,

quern stella in | capite Arietis mobilis describit, est caput 134 a 1.
Arietis in celo nono secundum Thebith, nam circulus declivis
consideratur in celo ncno intersecans circulum rectum ad
modum equinoccialis in eo. Et hie circulus vocatur zodiacus
15 fix us et immobilis ; non quia non moveatur, set fixus est
respectu zodiaci in celo stellato, quoniam ille zodiacus movetur
respectu alterius, qui est in celo nono. Et licet non sint figure
animalium in celo nono quia stellam non habet, tamen orbis
declivis in eo habet duodecim partes equales que vocantur
20 signa, in quibus, propter convenienciam cum signis in zodiaco
mobili, recipiunt nomina animalium sicut ilia.

Ymaginemur igitur equinoccialem circulum et zodiacum in
celo nono declinare ab equinocciali ad septentrionem et meri-
diem per 24 gradus et 33 minuta secundum Thebith, et
25 ymaginemur orizontem qui istos circulos intersecet in puncto
communi ubi equinoccialis et zodiacus se intersecant. Et hoc
est in capite Arietis et Libre celi noni. Caput igitur Arietis
mobilis in celo stellato movetur in circuitu capitis Arietis fixi
in celo nono, et caput Libre mobilis circa caput Libre fixe
30 movetur. Et caput Cancri movetur semper in ecliptica
zodiaci fixi, progrediendo vel regrediendo, et sic de capite
Capricorni. Et per consequens movetur totum celum octavum
per hunc motum. Si igitur applicetur zodiacus mobilis zodiaco
fixo, tunc potest esse quod caput Arietis sit in signo Arietis
35 fixi et Piscium fixorum, et caput Libre in signo Libre et

Virginis | et tamen tunc erunt in equatore, scilicet, in directo 134 a 2.
graduum signorum dictorum, et pro tanto dicuntur esse in

11 quern] quod M 24 24] 5 corr. in marg. M

456

gradibus illorum signorum secundum morem astronomorum.
Si autem fuerit caput Arietis mobilis in equatore diei indirecto
Arietis fixi, distat a principio Arietis fixi per semidiametrum
circuli sui, scilicet, perquatuor gradus et octo(decem) minuta et
43 secunda, et erit in principio (quadragesim )quarti secundi, 5
(decimi)noni minuti quinti gradus Arietis fixi, et caput Libre
mobilis distabit per semidiametrum sui circuli a capite Libre
fixe, et sic in principio 44 secundi et 19 minuti quinti gradus
Libre fixe, quia semper distat per medietatem tocius circuli celi.
Et tunc caput Arietis mobilis erit super orizonta, et caput Libre 10
super orizonta, et caput Cancri mobilis erit in principio 44 se-
cundi fixi, 19 minuti, quinti gradus Cancri fixi, nam distabit
tantum a principio Cancri fixi quantum caput Arietis mobilis a
principio Arietis fixi : et tunc erit caput Capricorni mobilis in
consimili gradu et minuto et secundo Capricorni fixi. Quando 15
vero caput Arietis movebitur per medietatem sui circuli usque
veniat ad Pisces fixos, tunc erit caput Arietis distans a capite
Arietis fixi per semidiametrum, scilicet, per quatuor gradus, 18
minuta, et ideo erit in principio 19 minuti, (quadragesimi)4u
secundi, (quinti gradus) et caput Libre mobilis erit in consimili 20
gradu et minuto et secundo Virginis fixe, et sic distant per
134 b 1. medietatem celi | et sic caput Libre super orizonta, et caput
Arietis super orizonta, et caput Cancri erit in principio 44
secundi, 19 minuti, et 5 gradus Geminorum fixorum, et caput
Capricorni et consimili gradu et minuto et secundo Sagittarii 25
fixi.

Sciendum vero quod, quando caput Arietis movetur in
medietate septentrionali, tunc movetur caput Libre per medie-
tatem meridionalem. Et caput Arietis incipit moved a quinto
gradu Arietis fixi, et caput Libre a quinto gradu Libre fixe, et 30
moventur tunc contra successionem signorum, scilicet, ad occi-
dentem motu primi mobilis et eciam recessus, et hie motus
durat usque veniat caput Arietis ad 26 gradum Piscium fixo-
rum, et caput Libre ad consimilem gradum Virginis fixe.
Et tunc erunt ut prius explanatum est per minutum et 35
secundum.

5 43] 33 M 19-20 19 . . . gradus] 18, 4*', 42 minuti M 21-22 sic

. . . celi iter. M 23-24 44, 19, 5] 18, 41, 6 M

University of Toronto
library

DO NOT <f

REMOVE /

THE 1

CARD

FROM \\

THIS \

OCKET \

Acme Library Card Pocket

Under Pat. "Ref. Index File"

Made by LIBRARY BUREAU

O o>

__=< CO

'CC T-

Internet Archive Audio

Featured

Top

Images

Featured

Top

Software

Featured

Top

Texts

Featured

Top

Video

Featured

Top

Mobile Apps

Browser Extensions

Archive-It Subscription

Save Page Now

Full text of "Opera hactenus inedita;"

See other formats